Tarıh • 22 Naýryz, 2020

Qydyr ata: ańyz ba, álde aqıqat pa?

4047 ret kórsetildi

Halqymyzdyń mıfologııalyq túsinigi boıynsha «21 naýryz túni dalany Qyzyr aralaıdy eken» degen senim qalyptasqan. Jańa jylǵa, jańa kúnge, jańa tańǵa sálem jasaý, jańa nurǵa shomylyp, jan men tánge qýat alý ýaqyty – osy naýryz aıynyń 21-nen 22-ne qaraǵan túndi halyq «Qyzyr túni», ıaǵnı «yrys túni» dep ataǵan. Bul túni adamdar uıyqtamaı, jaratqanǵa qulshylyq jasap, yrys pen bereke, yntymaq pen birlik tileıdi.

Sýretti túsirgen Erlan Omar, «EQ»

Baıyrǵy qazaq eliniń Naýryzdy qarsy alýyndaǵy ejelgi nanym-senimi boıynsha, dál osy keshte dalany Qyzyr aralaıdy eken. Sol sebepti qazaq úshin Naýryz túni «Qyzyr túni» atalyp, qasıetti sa­nal­ǵan. Al osy «Qyzyr túninde» el ara­laı­tyn Qydyr atanyń qazaq ómirindegi orny qandaı? Bul qanshalyqty durys? Jal­py, adamdarǵa dáýlet darytyp, baq qon­dyrady deıtin izgi senimmen astasyp jata­tyn atalǵan áýlıe beınesiniń qazaq ómi­rindegi orny qandaı? Qydyr ata ańyz ba, álde aqıqat pa?..

Etnograftardyń pikirinshe, Qydyr – el aralaıtyn adam beınesindegi «áýlıe», adamdarǵa qamqorshy, «dáýlet» berýshi eken. Eski nanym boıynsha, árbir nárseniń ıesi bolady-mys. Mysaly, olar túrli adam, ań-qus, jándik beınesinde el kezip júredi degendeı senimnen týǵan «qut», «dáýlet», «yrys» uǵymdary. Sondaı nanym týdyrǵan keıipkerdiń biri – osy Qydyr ata – búkil halyqtyń qamqory, olar­ǵa jaqsylyq jasaýshy, yrys, qut, nesibe ákelýshi, baqyt, bereke, ómir syılaý­shy qasıet ıesi, kemeńger, áýlıe, kóripkel, jarylqaýshy. Ol Ulystyń uly kúninde ár elge kelip, ár shańyraqqa soǵyp bata beredi. Mine, sondyqtan ár úı Qydyr atanyń jolyn kútip, ózderiniń ja­nyn da, tánin de, kıer kıim, ydysy men buıymdaryn da taza ustaýǵa tyrysady. Úıdiń ishi-syrtyn, qora-qopsyny tazartyp, aǵash egip, kóshet otyrǵyzyp, ósimdikke sý quıady. «Jańa jylda muntazdaı taza úıge kirse, ol úı aýrý-syrqaýdan, pále-jaladan aman bolady» dep senip, Naýryzǵa deıin úı ishindegi múlik, jıhazdardyń shańyn súrtip, jýyp, tósek oryndy, kıim-keshekti syrtqa shyǵaryp qaǵyp-silkip, bárin de tazartyp qoıatyn bolǵan. Buryndary qazaqtardyń Qyzyr túni Jańa jyl tabaldyryqtan attap, úıge engeninde onyń ishi jap-jaryq bolyp tursyn dep, tórge qos shyraqty jaǵyp qoıatyny jáne bar. Jurt mundaı úıge Qydyr ata túnep nemese bata berip ketedi dep túsingen. «Qydyr qonǵan», «Qydyr daryǵan» degen sózder osyndaı ıgi senimnen shyqsa kerek.

Qyzyr túni qut qona ma?

 Kitap derekterine súıene otyryp, Qyzyr sózin qazaqshaǵa aýdarsaq, «jasyl adam» degen maǵyna beredi eken. Iаǵnı «Hadar» – arabsha jasyl degen sóz. Al «Had­raýat» – jasyl kókónister degenniń bala­masy. Naýryz túni el kezip júretin áýlıeniń Qydyr dep atalýy­na budan ózge de birneshe dáıek­te­me­ bar. Atap aıtar bolsaq, eger Qydyr ata bir jerge otyryp, keıin ol jerden turyp ketkende, álgi otyrǵan jeri jap-jasyl bolyp qalady delinse, bir derekterde ol kisi jasyl kıim kıip júrýi se­bepti de jasyl adam, ıaǵnı Qydyr dep ata­lyp ketken eken degen boljamdar aıtylady. Al buǵan belgili etnograf-jazýshy, ǵalym Aqseleý Seıdimbek óziniń «Qazaq álemi» atty eńbeginiń 228-betinde bylaı dep túsinik beredi: «Baıyrǵy salt-jora boıynsha qazaq arasynda Ulys toıy tún ortasy aýa bastalady. Bul tún – «Qyzyr túni» dep atalady. Halyqtyń nanym-seniminde Qyzyr (Qydyr) qasy-kózin japqan qart adam bolsa kerek. Qyzyr atany Baq jetelep júredi eken deıdi. Ulys toıynyń tańyn kózimen atyrýy úshin Qyzyr ata tún ortasy aýa dala kezedi. Qyzyr túnin uıyqtamaı ótkerý úshin aýyl jastary alýan túrli oıyn uıymdastyryp, «Qyzyr nazaryn aýdaryp baqytty bolamyz», dep nebir tosyn tamasha-qyzyqtar kórsetedi...».

Bir zertteýshilerdiń aıtýynsha, kún sáýlesi jer sharynyń shyǵys bóliginen tańǵy saǵat 00:06-da sebezgilep atqan kezde Jańa jyl týady. Bizdiń óńirimizde bul sát tańǵy saǵat 00:03-ke tuspa-tus keledi eken. Sol sebepti qazaq halqy Ulystyń uly kúni – Naýryzdy, Jyl basyn naýryzdyń 22-si kúni tańǵy saǵat 00:03-te qarsy alady. Iаǵnı Jańa jyldy uıyqtamaı aq tilek, aq nıetpen qarsy alý úshin qyzyq dýman quryp, arnaıy salt-dástúrlerdi oryndap, jyl basyn qarsy alýǵa erekshe dám ázirlep, aıryqsha daıyndalǵan dese, qos ǵalym G.Seleznev pen A.Selez­ne­va­lar­dyń paıymdaǵanyndaı, Qyzyr ata jıyntyq beıne retinde kórse­ti­ledi. Ol antropomorftyq túrdegi beıne tú­rinde túıe jetektegen appaq kıimdegi áýlıe bolǵan dep sýretteıdi. Onyń beınesi jarmaq tárizdes: derekti hám dereksiz. Al Ortalyq Azııada Qydyr ata jer óńdeý, egin­shilikpen tyǵyz baılanysta bolǵan degen derekter de keltiriledi. Iаǵnı egistik alqabyn qo­lymen aıalap, bar meıirin tókse, sol jyly ónim mol bolady degen senim qa­lyp­tasqan. Keıbir derekterde Qyzyr jan-janýarlardyń da jebeýshisi retinde ǵumyr keshedi degen nanym bar. Eger adam ulys kúni appaq mysyq, bolmasa appaq ıtti kórse, ol da Qyzyr atadan kelgen shapa­ǵat, nur dep qabyldanǵan.

 Qydyr ata men Qadyr túni bir uǵym ba?

Endi kórkem ádebıetke keletin bolsaq, halyq ertegi, jyr-dastandarynda jáne jalpymusylmandyq uǵymda Qydyr ata beınesi derekti de, dereksiz de, ıaǵnı aqı­qattyq ta, ańyzdyq ta beınede kele beredi. Derekti keıpinde jelmaıasyn jetek­tegen jıhankez, abyz aqsaqal, halyqqa durys jol nusqaýshy kemeńger qarııa keı­pinde kórinse, dereksiz keıipte áýlıe, jo­ǵa­ry­dan aıan berýshi, jaqsylyqpen ja­ryl­­qaýshy bolyp sýretteledi. Máselen, «Alpa­mys batyr» jyryndaǵy Shashty Ázız­­diń obrazy da osy Qydyr atanyń fe­­nomeni degen boljamdar bar. Iаǵnı Qydyr ata – jaqsylyqtyń nusqaýshysy re­­tindegi sımvolıkalyq beıne. Sondyqtan jo­ǵary­da ǵalymdar tarapynan aıtylǵan pikir­lerden túıerimiz – Qydyr uǵymynyń astarynda ıslamǵa deıingi mıftik beınelermen astasyp jatqan áli de qupııasy ashylmaǵan kúrdeli obraz jasyrynyp jatyr.

Oraıy kelgende aıta keterlik jáne bir jaıt – kópshilik qaýym arasynda «Qydyr ata» men «Qadyr túnin» shatas­­­ty­ryp jatatyndar da jıi kezdesedi. Alaıda, derektik turǵydan zerdelegende, Qydyr ata men Qadyr túni ekeýi eki bó­lek nárse. Qydyr túni Naýryz aıyn­da týsa, qasıetti Ramazan aıynyń sońǵy on taq túnderiniń biri – Qadyr túni dep ata­lady. Qadyr túni kóbinese qasıetti aı­dyń 27-shi túnine sáıkes keledi. Son­dyq­­­tan bul túnde Qydyr ata keledi de­ge­­ni­­miz negizsiz pikir eken. Qasıetti Qu­ran Ká­rimdegi: «Negizinde Qurandy Qadyr tú­ninde túsirdik. (Muhammed s.a.s.) Qadyr túniniń ne ekenin bilesiń be? Qadyr túni myń aıdan qaıyrly. Pe­rish­­teler men Jábireıil perishte ol keshte Rab­bylarynyń ruqsaty boıynsha bar­lyq is úshin (Jer betine) túsedi. Ol beı­bit­shilik keshi (bolǵan qadyr túni) tań raýan­daǵanǵa deıin jalǵasady», degen pikir­lermen astasyp jatqan, ıaǵnı Ra­ma­zan aıynyń taq juldyzynda týatyn qasıetti túninde Qydyr atanyń emes, perishtelerdiń túsetindigi jaıyndaǵy aıattar osy oıymyzǵa dálel bola alady.

Sońǵy jańalyqtar

Shymkentte taǵy bir aýdan qurylady

Qoǵam • Búgin, 16:58

Almatyda qant qymbattap barady

Qoǵam • Búgin, 16:45

Dollar baǵamy ósti

Qarjy • Búgin, 16:12

Dollar qymbattady

Qarjy • Búgin, 10:59

Elordada áýe shary qulady

Oqıǵa • Búgin, 10:37

Uqsas jańalyqtar