Sýretti túsirgen Erlan Omar, «EQ»
Baıyrǵy qazaq eliniń Naýryzdy qarsy alýyndaǵy ejelgi nanym-senimi boıynsha, dál osy keshte dalany Qyzyr aralaıdy eken. Sol sebepti qazaq úshin Naýryz túni «Qyzyr túni» atalyp, qasıetti sanalǵan. Al osy «Qyzyr túninde» el aralaıtyn Qydyr atanyń qazaq ómirindegi orny qandaı? Bul qanshalyqty durys? Jalpy, adamdarǵa dáýlet darytyp, baq qondyrady deıtin izgi senimmen astasyp jatatyn atalǵan áýlıe beınesiniń qazaq ómirindegi orny qandaı? Qydyr ata ańyz ba, álde aqıqat pa?..
Etnograftardyń pikirinshe, Qydyr – el aralaıtyn adam beınesindegi «áýlıe», adamdarǵa qamqorshy, «dáýlet» berýshi eken. Eski nanym boıynsha, árbir nárseniń ıesi bolady-mys. Mysaly, olar túrli adam, ań-qus, jándik beınesinde el kezip júredi degendeı senimnen týǵan «qut», «dáýlet», «yrys» uǵymdary. Sondaı nanym týdyrǵan keıipkerdiń biri – osy Qydyr ata – búkil halyqtyń qamqory, olarǵa jaqsylyq jasaýshy, yrys, qut, nesibe ákelýshi, baqyt, bereke, ómir syılaýshy qasıet ıesi, kemeńger, áýlıe, kóripkel, jarylqaýshy. Ol Ulystyń uly kúninde ár elge kelip, ár shańyraqqa soǵyp bata beredi. Mine, sondyqtan ár úı Qydyr atanyń jolyn kútip, ózderiniń janyn da, tánin de, kıer kıim, ydysy men buıymdaryn da taza ustaýǵa tyrysady. Úıdiń ishi-syrtyn, qora-qopsyny tazartyp, aǵash egip, kóshet otyrǵyzyp, ósimdikke sý quıady. «Jańa jylda muntazdaı taza úıge kirse, ol úı aýrý-syrqaýdan, pále-jaladan aman bolady» dep senip, Naýryzǵa deıin úı ishindegi múlik, jıhazdardyń shańyn súrtip, jýyp, tósek oryndy, kıim-keshekti syrtqa shyǵaryp qaǵyp-silkip, bárin de tazartyp qoıatyn bolǵan. Buryndary qazaqtardyń Qyzyr túni Jańa jyl tabaldyryqtan attap, úıge engeninde onyń ishi jap-jaryq bolyp tursyn dep, tórge qos shyraqty jaǵyp qoıatyny jáne bar. Jurt mundaı úıge Qydyr ata túnep nemese bata berip ketedi dep túsingen. «Qydyr qonǵan», «Qydyr daryǵan» degen sózder osyndaı ıgi senimnen shyqsa kerek.
Qyzyr túni qut qona ma?
Kitap derekterine súıene otyryp, Qyzyr sózin qazaqshaǵa aýdarsaq, «jasyl adam» degen maǵyna beredi eken. Iаǵnı «Hadar» – arabsha jasyl degen sóz. Al «Hadraýat» – jasyl kókónister degenniń balamasy. Naýryz túni el kezip júretin áýlıeniń Qydyr dep atalýyna budan ózge de birneshe dáıekteme bar. Atap aıtar bolsaq, eger Qydyr ata bir jerge otyryp, keıin ol jerden turyp ketkende, álgi otyrǵan jeri jap-jasyl bolyp qalady delinse, bir derekterde ol kisi jasyl kıim kıip júrýi sebepti de jasyl adam, ıaǵnı Qydyr dep atalyp ketken eken degen boljamdar aıtylady. Al buǵan belgili etnograf-jazýshy, ǵalym Aqseleý Seıdimbek óziniń «Qazaq álemi» atty eńbeginiń 228-betinde bylaı dep túsinik beredi: «Baıyrǵy salt-jora boıynsha qazaq arasynda Ulys toıy tún ortasy aýa bastalady. Bul tún – «Qyzyr túni» dep atalady. Halyqtyń nanym-seniminde Qyzyr (Qydyr) qasy-kózin japqan qart adam bolsa kerek. Qyzyr atany Baq jetelep júredi eken deıdi. Ulys toıynyń tańyn kózimen atyrýy úshin Qyzyr ata tún ortasy aýa dala kezedi. Qyzyr túnin uıyqtamaı ótkerý úshin aýyl jastary alýan túrli oıyn uıymdastyryp, «Qyzyr nazaryn aýdaryp baqytty bolamyz», dep nebir tosyn tamasha-qyzyqtar kórsetedi...».
Bir zertteýshilerdiń aıtýynsha, kún sáýlesi jer sharynyń shyǵys bóliginen tańǵy saǵat 00:06-da sebezgilep atqan kezde Jańa jyl týady. Bizdiń óńirimizde bul sát tańǵy saǵat 00:03-ke tuspa-tus keledi eken. Sol sebepti qazaq halqy Ulystyń uly kúni – Naýryzdy, Jyl basyn naýryzdyń 22-si kúni tańǵy saǵat 00:03-te qarsy alady. Iаǵnı Jańa jyldy uıyqtamaı aq tilek, aq nıetpen qarsy alý úshin qyzyq dýman quryp, arnaıy salt-dástúrlerdi oryndap, jyl basyn qarsy alýǵa erekshe dám ázirlep, aıryqsha daıyndalǵan dese, qos ǵalym G.Seleznev pen A.Seleznevalardyń paıymdaǵanyndaı, Qyzyr ata jıyntyq beıne retinde kórsetiledi. Ol antropomorftyq túrdegi beıne túrinde túıe jetektegen appaq kıimdegi áýlıe bolǵan dep sýretteıdi. Onyń beınesi jarmaq tárizdes: derekti hám dereksiz. Al Ortalyq Azııada Qydyr ata jer óńdeý, eginshilikpen tyǵyz baılanysta bolǵan degen derekter de keltiriledi. Iаǵnı egistik alqabyn qolymen aıalap, bar meıirin tókse, sol jyly ónim mol bolady degen senim qalyptasqan. Keıbir derekterde Qyzyr jan-janýarlardyń da jebeýshisi retinde ǵumyr keshedi degen nanym bar. Eger adam ulys kúni appaq mysyq, bolmasa appaq ıtti kórse, ol da Qyzyr atadan kelgen shapaǵat, nur dep qabyldanǵan.
Qydyr ata men Qadyr túni bir uǵym ba?
Endi kórkem ádebıetke keletin bolsaq, halyq ertegi, jyr-dastandarynda jáne jalpymusylmandyq uǵymda Qydyr ata beınesi derekti de, dereksiz de, ıaǵnı aqıqattyq ta, ańyzdyq ta beınede kele beredi. Derekti keıpinde jelmaıasyn jetektegen jıhankez, abyz aqsaqal, halyqqa durys jol nusqaýshy kemeńger qarııa keıpinde kórinse, dereksiz keıipte áýlıe, joǵarydan aıan berýshi, jaqsylyqpen jarylqaýshy bolyp sýretteledi. Máselen, «Alpamys batyr» jyryndaǵy Shashty Ázızdiń obrazy da osy Qydyr atanyń fenomeni degen boljamdar bar. Iаǵnı Qydyr ata – jaqsylyqtyń nusqaýshysy retindegi sımvolıkalyq beıne. Sondyqtan joǵaryda ǵalymdar tarapynan aıtylǵan pikirlerden túıerimiz – Qydyr uǵymynyń astarynda ıslamǵa deıingi mıftik beınelermen astasyp jatqan áli de qupııasy ashylmaǵan kúrdeli obraz jasyrynyp jatyr.
Oraıy kelgende aıta keterlik jáne bir jaıt – kópshilik qaýym arasynda «Qydyr ata» men «Qadyr túnin» shatastyryp jatatyndar da jıi kezdesedi. Alaıda, derektik turǵydan zerdelegende, Qydyr ata men Qadyr túni ekeýi eki bólek nárse. Qydyr túni Naýryz aıynda týsa, qasıetti Ramazan aıynyń sońǵy on taq túnderiniń biri – Qadyr túni dep atalady. Qadyr túni kóbinese qasıetti aıdyń 27-shi túnine sáıkes keledi. Sondyqtan bul túnde Qydyr ata keledi degenimiz negizsiz pikir eken. Qasıetti Quran Kárimdegi: «Negizinde Qurandy Qadyr túninde túsirdik. (Muhammed s.a.s.) Qadyr túniniń ne ekenin bilesiń be? Qadyr túni myń aıdan qaıyrly. Perishteler men Jábireıil perishte ol keshte Rabbylarynyń ruqsaty boıynsha barlyq is úshin (Jer betine) túsedi. Ol beıbitshilik keshi (bolǵan qadyr túni) tań raýandaǵanǵa deıin jalǵasady», degen pikirlermen astasyp jatqan, ıaǵnı Ramazan aıynyń taq juldyzynda týatyn qasıetti túninde Qydyr atanyń emes, perishtelerdiń túsetindigi jaıyndaǵy aıattar osy oıymyzǵa dálel bola alady.
