Iá, shynymen de el basyna úlken synaq tústi. Kórshiles eldermen shekara jabylyp, syrtqy ekonomıkalyq baılanystarǵa biraz shekteýler qoıýǵa týra keldi. Memlekettik shekaranyń jabylýy respýblıkalyq bıýdjetke kedendik tólemder men salyqtardan túsetin qarjynyń birneshe ese azaıýyna jáne elimizdegi ımporttyq taýarlarǵa beıimdelgen saýda oryndary men ımporttyq shıkizatqa táýeldi birlesken óndiris oryndaryna qatty soqqy bolyp tıdi. Sondaı-aq iri saýda, oıyn-saýyq jáne tamaqtandyrý oryndarynyń, taǵy basqa da obektilerdiń ýaqytsha jabylýy elimizde jumyssyzdyq máselesiniń kóbeıýine sebep boldy. Sondaı qıyndyqtarǵa qaramastan, bundaı jaýapty kezeńde syrtqy shekarany jabý jáne elimiz boıynsha tótenshe jaǵdaıdyń jarııalanýyn Prezıdentimiz Qasym-Jomart Toqaevtyń der kezinde qabyldanǵan syndarly sheshimi dep túsinýimiz kerek. Mundaı jaǵdaıda ulttyq jáne memlekettik qaýipsizdiktiń salmaǵy men qundylyǵy áldeqaıda basym turatynyn umytpaýymyz qajet.
Osy oraıda elimizdiń koronavırýs qorshaýynda turyp, atalǵan indettiń ózge elderdegideı etek alýyna (Qytaı, AQSh, Italııa, Ispanııa, Germanııa, Fransııa, Ulybrıtanııa, t.b. eldermen salystyrǵanda) jol bermeýimiz aldyn ala profılaktıkalyq sharalardy der kezinde tıimdi uıymdastyra bilýimizdiń nátıjesi ekeni sózsiz. Dáıim solaı bolǵaı. Bılik halyq densaýlyǵyn qorǵaýǵa basa mańyz bere otyryp, shekteý sharalaryna baılanysty týyndaıtyn áleýmettik máselelerdi der kezinde sheshý úshin ilkimdi is-qımyldar jasap jatyr. О́kinishke qaraı dál osyndaı syn saǵatta «Bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol» shyǵarǵannyń ornyna, «jyǵylǵanǵa – judyryq» degendeı, el birligine iritki salýǵa jáne eldegi ıgi bastamalardy aıaqtan tartyp, syzat túsirýge tyrysatyndardyń da tabylyp jatqany bar.
Aıtalyq, qalyptasqan jaǵdaıdaǵy qıyndyqtardy eńserýge 10 mıllıard dollardan astam qarjy bólindi. Tótenshe jaǵdaıǵa baılanysty tıisti paıdadan aıyrylǵan 1,5 mıllıonnan astam adamǵa 42 500 teńgeden kómek kórsetý, kópbalaly otbasylarǵa, múgedekter men orta jáne shaǵyn bıznes ókilderiniń salyq-nesıe tólemderine úsh aı aıyppul men ósimsiz (penııasyz) shegeris berý, kommersııalyq jyljymaly múlik obektilerin paıdalanyp otyrǵan adamdardy arendalyq tólemnen bosatý, basqa da áleýmettik kómekti qajet etýshi sýbektilerge turmystyq azyq-túlik jıyntyǵyn tegin berý sharalary der kezinde qabyldandy. Buǵan qosa koronavırýsqa qarsy kúrestiń alǵy shebindegi dárigerlerdi, quqyq qorǵaý jáne basqa qyzmet mamandaryn materıaldyq yntalandyrý sharalary da óte ádiletti sheshim. Sonymen qatar elimizdegi belgili bıznesmender men mesenattar shamalary kelgenshe patrıottyq tanytyp, 41 mıllıon dollar aqshany Elbasynyń bastamasymen qurylǵan «Birgemiz» qoǵamdyq qoryna aýdardy. Sol-aq eken BAQ pen áleýmettik jelilerde bar bolsa kóre almaıtyn, joq bolsa bere almaıtyn pendeler nebir alypqashpa sózderdi qarsha boratty.
Iá, kim qansha kómek kórsetse de, óziniń shama-sharqyna jáne azamattyq pozısııasyna baılanysty jasaıdy. Bundaı azamattyq belsendilikti synaǵannan góri, rahmet aıtqanymyz áldeqaıda qaıyrly bolar edi. Qazirgideı qıyn-qystaý kezde mıllıon dollarlap aqsha aýdaryp jatqandarǵa til tıgizsek, kómek kórsetýge nıettengen basqa azamattar tartynyp qalýy da múmkin. Shynymen de solaı. О́zderi túk bere almaıdy. Al bergen adamdy synap-minegenge sheber-aq. Eger kómek qolyn sozǵan mesenattarǵa qoldaý kórsetip, bulardan úlgi alý kerektigin kóbirek nasıhattap, úndeý tastap jiberse, el arasynda patrıottyq sharalar budan da kóbeıetinin sózsiz edi. Mysaly, kórshiles Qytaı elindegi bıznesmender men mesenattar Ýhanda jáne basqa de indettiń órship turǵan jerlerinde koronavırýs atty tajalmen betpe-bet arpalysyp júrgen dárigerlerdiń áleýmettik-turmystyq jaǵdaılaryn syrttaı zerttegen. «Kim jalǵyzbasty ana, kimniń úıi joq, kimniń moınynda kredıt bar» degen sııaqty. Sóıtip ózderi aqyldasa kele dárigerlerdiń áleýmettik problemalaryn syrttaı sheship tastaǵan. Mine, naǵyz ıdeologııa, naǵyz patrıotızm degenimiz osy. Bizde de solaı uıymdastyrýǵa nege bolmasqa? Mysaly, qalalyq ákimshilikter arqyly aýrýhana basshylarynan sonda qyzmet isteıtin jáne áleýmettik jaǵdaıy tym aýyrlaý dárigerlerdiń tizimin aldyrtý kerek. Sodan keıin tıisti komıssııa quryp, bıznesmender men mesenattardy jınap, osy máselelerdi sheshý jaǵyn usynsa, nur ústine nur bolatyny sózsiz. Mine, sonda ǵana jınalǵan aqshanyń qaıda jáne qandaı maqsattarǵa jumsalyp jatqanyn estigen halyqtyń kózderi ashylyp, kókirekterine sáýle qonatynyna eshbir shúbá joq. Bulaı jasaý el arasynda bılik pen bıznes ókilderine degen senim men qurmetti oıata bilýdiń birden bir tıimdi tetigi bolatyny aqıqat.
Bul qıyndyqtardan da ótermiz. Osy oraıda, jeńis tuǵyryna qolymyz jetken kezde eshteńeni umyt qaldyrýǵa bolmaıdy, árıne. Ásirese respýblıkalyq dárejede úlken marapatty sharalardy uıymdastyrý qajet. Sondaı saltanatty sharalardy ótkizý barysynda koronavırýs atty tajalmen betpe-bet aıqasqan dárigerler men basqa da mamandardy jáne quqyq qorǵaý organy qyzmetkerlerin marapattaý sharalary kezinde mesenattarymyz ben bıznesmenderimizdi de shet qaldyrmaǵanymyz abzal. Mysaly, koronavırýs indetinen adamdarymyz emdelip shyǵa bastady. Olardy ajal aýzynan aman alyp shyǵýǵa aıtarlyqtaı at salysqan dárigerlerdiń nege atyn atap, túrin tústemeımiz? Halyq bilsin bizde qandaı bilikti mamandar bar ekenin. Sebebi atalǵan indettiń naqtyly emi men vaksınasy áli tabylǵan joq. Sondyqtan da bizdiń dárigerlerimiz emdeý barysynda qandaı ozyq tájirıbelerdi qoldanǵanyn da aıta ketý kerek. Osylaısha bolashaq urpaqtyń boıyna qanshama tálim men tárbıeniń, senim men myrzalyqtyń jáne adamgershilik pen janashyrlyq sezimderin sińire alamyz. Al adamgershilik pen azamattyq, senim men tártip bar jerde eshqashan jeńilis pen sheginis bolmaıdy.
Beken NURAHMETOV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵy S.Berdiqulov atyndaǵy syılyǵynyń laýreaty
