Aqyn Ǵalym Jaılybaıdyń «? (Suraq belgisi)» poemasy týraly
Dúnıe jaratylǵaly beri jer betinde ne bolmaǵan. Topan sý, órt, soǵys, aýrý, bári de adamzattyń mańdaıynan sorǵalaǵan taǵdyrdyń tamshylary sekildi. Uly Táńiri О́zi jaratqan adamzattyń ajalyn túrli qubylystarǵa jasyryp qoıǵan. Qazaq muny «Bireýdiń ajaly ottan, bireýdiń ajaly sýdan», deıdi. Árıne, kóne tarıhtyń árbir sátteri bizge adamzat taǵdyryndaǵy túrli ýaqıǵalardy tápsirleıdi. Qudaı Taǵaladan túsken qasıetti tórt kitaptyń da aıtatyny – adamzattyń jalpy taǵdyry, baqyty men sory, dúnıe jaratylǵaly oryn alǵan iri ýaqıǵalar. Esi túzý adamǵa aıtylǵan eskertýler. Jer betinde ne bolmaǵan?!.
Dúnıe túgel suraq belgi? Fánı qalaı jaratylǵan, qalaı túgesiledi? Adamzattyń aqyry ne bolady? Áýelgisi de, sońǵysy da suraq, al eki ortadaǵy qanshama dúnıe suraqqa toly. Ilkide adamzattyń asyldary – paıǵambarlar da adamzattyń azabyna arasha, dertine daýa, saýalyna jaýap izdegen. Biraq, Qudirettiń quzyrynda jasyrylǵan qupııalar olarǵa da syryn asha qoımaǵan. Adamzat sanasynda ornaǵan san túrli suraq, áli sol suraq kúıinde qalyp keledi. Adam násilinen bolǵan arǵy-bergi tarıhtaǵy aqyndar da óz jaratylysynyń saýalyna jaýap izdegen. Shyr kóbelek aınalǵan dúnıeniń árbir qaltarysynda Qudaıdyń qubylysy bar. Ol túrli kezeńderde ómir súrgen adamzatqa qandaı beınede kórinedi, nege olaı bolady, bul da suraq. Ǵalamnyń ózi jan syzdatqan saýaldardyń jıyntyǵy sııaqty. Kórnekti aqyn Ǵalym Jaılybaı jańa jazylǵan «? (Suraq belgisi)» poemasynda da dúnıege suraq qoıady. Bul – negizinen muńǵa toly minájat jyry. Isi musylmannyń qorǵany duǵa, surar saýǵasy minájat bolǵan. Bul – Allaǵa degen aqynnyń aqjarylýy, sol arqyly jasaǵan minájaty. Búginde álemdi sharpyp kele jatqan ajdaha-aýrýdyń jalqyny jalǵannyń tynysyn taryltyp barady. Áýel basta Allanyń nurynan jaratylǵan dúnıe san túrli qubylystardan, qıly-qıly kezeńderden, adamzat sanasynyń ózge arnaǵa burylýynan qapasqa qamalyp bara jatqandaı. Sondyqtan da aqyn jany jaı tappaı, búginde ózgerip bara jatqan adamzat taǵdyryna alańdaýshylyq bildiredi.
Tarıhtan belgili, juqpaly oba aýrýy adamzat tarıhynda birneshe ret bolǵan. Jer betinde 1720 jyly oba taraǵan eken. Ár júz jyl saıyn mundaı juqpaly indet tyrysqaq, ıspan tumaýy bolyp qaıtalanyp otyrǵan desedi. Ilgeride Omar halıfanyń zamanynda mundaı keseldiń Sham shaharynan shyqqany aıtylady. Áıgili jazýshy Alber Kamıý de «Oba» romanynda adamdar men qalalar týraly sýretteıdi. Súreńsiz keıipke engen shahar, jabyq saıabaqtar, bir jerge kirý úshin kezek kútip sabylǵan jurt. (Aıtpaqshy, búginde Eýropa halqy bul kitapty sarylyp izdep, sabylyp oqyp jatyr eken). Búgingi tilmen aıtqanda qaladaǵy karantın bul. Bizde de búgingi jaǵdaı osy. Aqyn bul shyǵarmasy arqyly adamzatqa kelgen aýyr synaqty aıtady. Sondyqtan da «Jan-janarymnan jas saýlap turyp jyr jazdym, – Qanǵa malynǵan qalamnyń ushyn tistelep», deıdi. Ashtyq, repressııa, soǵys, qysqasy zulmattyń túr-túrin kórgen qazaq qoǵamyn bul indet te ókinishke qaraı, aınalyp ótpedi. Halyqtyń tutastyǵy, eldiń amandyǵy – basty baılyq. Qazir kúlli álem Táńirdiń aldynda taǵdyrǵa arasha surap tur. Aqyn da buǵan qosylyp, «Adamzat úshin Alladan medet suraıdy, táýekel etip tas jutqan eldiń urpaǵy», deıdi.
«Adamzat kóshi adaspaý úshin tumanda,
Aıtylǵan bári...
Injilde
Sosyn
Quranda.
Jalǵyz qaýyzǵa syıǵyzatyny ras eken –
Alty qurylyqtyń aqylmandaryn bir Alla!»
Búgin ǵalamnyń «jalǵyz qaýyzǵa syıǵanyn» kórdik. Bas saýǵalaǵan pendeniń jerden basqa barar jeri de joq. Sosyn Allaǵa qaraı qashady. Biraq ǵaıyp pendege ashylmaıdy. Oılanyp qarasaq, adamzattyń taǵdyr-tarıhynda bolyp jatqan barlyq oqıǵa Qudirettiń kúshimen ǵaıyptan keledi eken. «Alla qaharlansa on segiz myń ǵalamdy tarynyń qaýyzyna syıdyryp jiberedi» degen támsil bar. Bala kezde kóp estigen sóz. Qudaıdyń qudiretine ıman etken kónekóz qarııalar da osy sózge ımandaı senetin. Qazirgi kezde adamzattyń sanasy jappaı bolmasa da ózge arnaǵa buryldy, ózgeshe sorapqa tústi. Al, adamzatqa baǵdar bolǵan tórt kitap (Táýrat, Zábýr, Injil, Quran) din salasyndaǵy adamdarǵa bolmasa, bylaıǵy pendelerdiń júreginen alystap bara jatyr edi. Árıne, sonda da buǵan qarap kúlli adamzatty ımansyz deý kúpirlik. Aqyn poemasynyń bastaýynda «Áýel basta Qudaı aspan men jerdi jaratty. Jer tirshiliksiz bos edi» degen qasıetti Táýrat sózin keltiredi. Bul – Qudaıdyń adamzatqa baıany. Iаkı, alyp jer qalaı jaratyldy, adamzat ne úshin jaraldy, qaıdan keldi degen máńgilik suraqtardyń jaýaby uly kitaptarda. Aqyn bul shyǵarmasynda dúnıeniń bastaý iliminen tamyr tartyp, búgingideı ǵalamnyń ǵapyl kúıin sýretteıdi.
«...Samarqannyń kók tasy erigen kún,
Qara tasy Qaǵbanyń tunjyrady». Dúnıedegi eń qasterli meken – Qaǵba. Biraq Allanyń dárgeıine bas uryp, adamzat saýǵa suraıtyn jerine jete almaı qaldy. Kóktemmen birge kelgen keseldiń kúdigi men úreıi adamzattyń aıaǵyna eriksiz tusaý saldy.
«Ǵalamnyń ǵapyl kúıin estigeli,
Anamnyń eles berdi oramaly», – degen aqyn ananyń kir shalmaǵan aq oramalyn eske alý arqyly álemdegi meıirimdilikti joqtaıdy. Tazalyq qana taǵdyrdyń taýqymetinen arashalap qalady dep uǵady. Jalpy, bul shyǵarma adamzattyń aldynan shyǵyp kelgen, áli de shyǵa beretin uly suraqtardyń jıyntyǵy. «Bul Adamzat, bilmeımin kimnen qashpaq?», «Asyl sózin Qurannyń aýdardyń ba – Ne Zábýrdi, Táýrat, Injildegi», «Kóp asqanǵa – bir tosqan» bolatynyn, tarıh bizge qashanǵy dáleldesin?..» Suraqtarmen astasqan bazyna. Shaıyr kókiregin kernegen sher. Aqyn ananyń aq oramalyn alǵa ustaǵan kúıi adamdardyń júreginde ólip bara jatqan meıirim shýaǵyn qaıta tiriltkisi kelip jantalasady. Sol arqyly qazaq dalasyna kelgen indettiń joıylýyn Alladan úmit etedi. «...Aq tilegi sekildi Adamzattyń, aq oramal bir ǵasyr kir shalmaǵan», dep, barlyq adam balasynyń ortaq tilegin minájat-jyr, saýǵa-syr qalpynda hatqa túsiredi. Aqynnyń ózi:
«Zulmat pen zaýal bitken
Álimsaqtan –
Týady pıǵylynan pendelerdiń...», dep baılam jasaıdy. Aıtpaq bolǵan oıynyń negizgi temirqazyǵy – osy. «Qalaı qaraı jel tursa, solaı qaraı maıysqan» (Ábýbákir Kerderi) adamzattyń sharasyz hali, Jaratýshyǵa shaqqan muńy men suraǵan saýǵasy, keı-keıde shalys basqan qadamy úshin de jarylqaý tileýi edi bul. Qasıetti Quran Kárimde de bir zamanalarda pıǵyly buzylǵan pendelerdiń kúnálarynyń qarymtasyna áp-sátte alyp shaharlar men qaýymdardyń joıylyp ketkendigi aıtylady. Tarıhı derekterden belgili Atlantıda mekeni taǵy bar. Al, búgingi álemde bolyp jatqan ýaqıǵalardy aqyn ótken tarıhpen tamyrlastyra otyryp jyrlaıdy. Sonymen qatar, poemada táýbe ǵasyrlarynyń kórkem sýretin jasaıdy. Jer betindegi aýyr kezeńder, tarıhtyń sabaqtary, taǵdyrdyń synaqtary qamtylady.
Álqıssa, adamzattyń bastaýy Adam ǵaleıhıssalam. Aqyn adamzat taǵdyrynan tamyr tartyp, Nuh, Súleımen paıǵambarlardyń dáýirlerindegi órnek bolarlyq ýaqıǵalardy eske salady. Sol arqyly eskertý jasaıdy.
«Ǵalamnyń Aıǵa
Qol sozǵan kezi
Adamnyń qaıda qýat pen kúshi?» – dep, aqyry jaýaby kúrdeli suraq qoıady. Iаǵnı, báribir adamızattyń Aıdy silkip, juldyzdardy qaǵyp jiberetin dármeni joq. Ony qansha alqalasa da, ol qansha shalqalasa da aqıqaty solaı. Jumyr jerdiń turǵyny jumyr basty pende báribir sharasyz. Muny aıaq astynan órship, álemdi ábigerge salyp otyrǵan indettiń ózi de kórsetti. Búginde ǵylym damyp, órkenıet alǵa ozǵan shaq. Buryn-sońdy adamnyń sanasyna kirip-shyqpaǵan dúnıeler iske asýda. Adamnyń múmkindigi jan-jaqty ashyldy. Qoldan ózi sóıleıtin, ózdiginen qımyldaıtyn qultemir jasady. Taǵy da sanap taýysa almaıtyn nárseler qanshama. Sol adamzat bir qolymen ǵylymdy damytsa, ekinshi qolymen túrli sumdyqtardy da jasaýda. Adamzattyń óz-ózine degen qastyǵy áli toqtaǵan joq.
«Suraq belgisi...
Aldyńnan shyǵar –
Qııamet kúniniń qyl kópirinde». Adam balasynyń dúnıege kelgen kúninen ketken kúnine deıingi ǵumyrynyń bári suraq. Islam dininiń senimi boıynsha da suraq belgisi qııamet kúni adamnyń aldynan shyǵady eken. «Qudaıyń kim?», «Kitabyń ne?», «Paıǵambaryń kim?»... uly kúnniń saǵaty soqqanda sanany sansyratqan suraqtar bular da. Ǵalym Jaılybaı «? (Suraq belgisi)» poemasynda dúnıege suraq qoıa otyryp, óz tanym-turǵysynan oǵan jaýap izdeıdi. Bir-aq sátte álemdi basqasha kúıge túsirip jibergen tylsym qubylystyń sebep, saldaryn aqyndyq shabytpen astarlap jetkizedi. Nuh ǵaleıhıssalam (jer betin topan sý qaptaýy, paıǵambardyń keme jasaý hıkaıasy) zamanynan tolǵap kelip, «Bar aıyp – jumyr bastyń peıilinde», ekenin eskertedi. Sol sııaqty Súleımen ǵaleıhıssalam dáýirin jyrlap kelip, Jábireıil perishteniń máńgiliktiń sýyn ákelgenin aıtady da, «Halyqpen bir kóremin ne kórsem – dep, Paıǵambar urttamapty Máńgi sýdan», dep túıindeıdi. Álbette, bul dinı dastan emes, biraq ótken tarıhtyń mańyzdy tustaryn tápsirleý, sol arqyly adamzattyń halin baıandaý. О́mirdiń sabaqtaryn sana bıigine kóterý. Ári-beriden soń Qudaı ilimin taný arqyly tyǵyryqtan jol tabýdy murat tutqan muńdy minájat. Sóıtip shyǵarmanyń shıryqqan tusy alas jyryna ulasady.
Áıgili Volter Ferneıde mańdaıshasynda «Volter Qudaıǵa jóneldi» degen jazýy bar ǵıbadathana turǵyzyp, tipti «Qudaı joq bolsa, ony oılap tabý kerek», dep jarııalaǵan. Búginde san-salaly kózqarasqa bólingen adamzat Jaratqannan jaqsylyq tilep jantalasýda. Ǵalam aýyr oıda. Aqynnyń «Azııa tur ańtarylyp, Eýropany kezgen eles...» deıtini sol. «Ne kórmegen, netken halyq, Taýpyq bershi baıtaǵyma!», dep tolǵaıdy. Kim bolsa da túptiń-túbi adamzattyń jolyǵatyn jeri – Qudaıdyń aldy bolmaq. Bálkim bireý o basynan ılanar, bálkim oılap tabar. Biraq, búginde adamzatqa aýyr synaqtan jan saýǵalaý úshin Qudirettiń kómegi kerek.
Ǵalam aýyr oıda... Adamzattyń suraǵy kóp. Ne bolyp jatyr, endi qalaı bolmaq? Bul da suraq?..
Jambyl oblysy
