Memleket basshysy 5 bólimnen turatyn bul maqalasynyń ár bóliminde aqyn murasyn zerdelep, qashanda ózektiligin joǵaltpaıtyn tereń mánge ıe ustyn retinde qazirgi adamzat qoǵamynda qalyptasqan úderisterge saı basshylyqqa alyp qoldana bilý kerektigin aıtady.
«Adam ómiri tutasymen túrli qarym-qatynastardan quralady. Onsyz adam qoǵamnan bólinip qalmaq. Al qarym-qatynas mindetti túrde ózara jaýapkershilikti týǵyzady. Bul jaýapkershilik qara basynyń qamyn bıik qoıatyn ózimshildik aralasqan kezde buzylady. Sondyqtan Abaı: «Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta, Sonda tolyq bolasyń elden bólek», – dep adamǵa nurly aqyl men ystyq qaırattan bólek jyly júrek kerek ekenin aıtady. Osy úsh uǵymdy ol únemi birlikte qarastyrady, biraq aldyńǵy ekeýi júrekke baǵynýy kerek dep esepteıdi. Bul – qazaq halqynyń ómirlik fılosofııasy» – dep keltiredi Prezıdentimiz.
«О́mirdiń ókinbeıtin bar aılasy,
Ol aıla – qııanatsyz oı tazasy.
Meıirim, ynsap, ádilet, adal eńbek,
Taza júrek, tatý dos – sol sharasy» – dep ǵulamanyń sózine úndes taǵylymdy shákirti Shákárim Qudaıberdiuly da aıtady.
«Jaqsy áke jaman balaǵa qyryq jyl azyq bolady» degen sóz bar. Bizdiń atalarymyzdan mura bolyp qalǵan asyl qasıetterimiz kóp. Áýeli boıymyzdaǵy ulttyq bolmysymyz, qonaqjaı, kópshil, adamsúıgishtik qasıetterimiz, ozyq salt-dástúrlerimiz, janǵa azyq berer naqyl sóz ben maqal-mátelderimiz, qala berdi tekti ónerimiz. Bulardyń qadirin bile alsaq ıisi qazaq balasy túgili barsha adamzat urpaǵyna qyryq jyl ǵana emes, máńgi azyq bolýǵa qaýqarly der edim. Sebebi bul mura ǵasyrlar súzgisinen ótken, ushy-qıyry joq uly dalany meken etken halyqty turaqty kásibı áskersiz, danalyqpen júzdegen jyldar boıy bılegen babalarymyzdan qalǵan ozyq úlgi. Árıne halqymyzdyń basynan nebir qıly kezeńder men syn saǵattar ótti. Tarıh qoınaýynda qalǵan ol dúnıelerdi saralap, bolashaq kádesine jarata bilý de bir ǵylym.
Ata-babalarymyzdan qalǵan túrki ulysynyń barlyq urpaqtaryna ortaq osynaý murany óz ana tilimizde, qazirgi qazaq tilinde sóıletip, bizdiń zamanymyzǵa jetkizgen oıshyldardyń biregeıi – Abaı Qunanbaıuly. Sondyqtan Abaı murasyn nasıhattaý arqyly biz ol nár alǵan, sodan nár alǵan dúnıelerdi de óskeleń urpaq boıyna darytyp, el bolashaǵynyń baıandy bolýyna qyzmet etetin bolamyz. «El bolamyn deseń besigińdi túze» demeı me?!
Abaı óziniń tereń taǵylymdy sózderin esti áýen yrǵaǵyna salyp, kórkem túrde jetkizip ketkeni barshaǵa aıan.
«Ánniń de estisi bar, eseri bar,
Tyńdaýshynyń qulaǵyn keseri bar.
Aqyldynyń sózindeı oıly kúıdi
Tyńdaǵanda kóńildiń óseri bar…» – degen sózi, dananyń adamnyń jan qalaýyn tereń túsinetin bolmysyn, ónerpazǵa qoıar joǵary talǵam-talabyn aıqyndaıdy. Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasy Abaıdyń mýzykalyq murasyn árdaıym nasıhattap, zerttep kele jatqan ujym ekeni málim. Bul sharýany ǵalymdarymyz ben ónerpazdarymyz ýaqyt talabyna saı, jańa kózqaraspen qolǵa alyp jalǵastyra beretin bolady.
Hakim Abaıdyń murasyn nasıhattaýda onyń shákirtterin aıtpaý múmkin emes, tipti olardy aýyra almaý qııanat der edim. О́ıtkeni adam urpaǵymen myń jasasa, «Shákirtsiz ustaz – tul», «Ustazdan shákirt ozar» degen sózder, ustazdyń óz jolyn jalǵastyrýshy shákirtterimen myń jasaıtynyn, baǵaly ekenin bildirse kerek.
Abaı shákirtterinen óziniń nemere inisi Shákárim Qudaıberdiulyn erekshe atap, odan qalǵan syrly sózderdi Abaıdyń tereń oıly sózderimen egiz órip, sabaqtastyra baıandaý urpaq tárbıesi isinde óte utqyr sheshim bolaryn abaıtanýshy ǵalymdardyń kópshiligi meńzegen. Osy eki ǵulamanyń qazaq rýhanııatyndaǵy ornyn ǵalym aǵalarymyzdyń biri: «Hakim Abaı atamyz bizge Shákárimdeı shynar ósirip berdi. Biz qazir sol shynardyń jemisin jep otyrmyz» dep dóp basyp aıtyp edi.
Qazirgi qazaq eliniń ulttyq ıdeologııasy osy muralarda turǵanyna Prezıdentimizdiń maqalasynan keıin taǵy da kóz jetkizip otyrmyz. Qasym-Jomart Kemeluly aıtqandaı, sózden iske kóshýimiz kerek, Abaı atamyzdyń muralary arqyly, óskeleń urpaq boıyna adamgershiliktiń, adaldyqtyń, eńbekqorlyqtyń, parasattylyqtyń dánin egý paryz. Abaıdyń 175 jyldyq mereıtoıyna qoǵamdyq sanany jańǵyrtatyn, elimizdiń damýyna serpin beretin is-shara retinde zor mán berip, naqty ispen kórsetý – mindetimiz. Mundaı ustanym ult tarıhyna, tuǵyrly tulǵalaryna, salt-dástúrine, ónerine qatysty dúnıelerdiń bárinde qatań túrde eskerilýi kerek der edim.
Arman JÚDEBAEV,
Qurmanǵazy atyndaǵy Qazaq ulttyq konservatorııasynyń rektory, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
