Otbasy – Otannyń oshaǵy

Qazirgi ekonomıkanyń damyp, qazaq eli erkindik dámin tatyp, bostandyq alýynyń jolynda tárbıelik qundylyqty saqtaýdyń ártúrli baǵyttaǵy joly qarastyrylýda. Elbasynyń halyqqa arnaǵan árbir Joldaýynda eldiń bolashaǵy aıqyndalyp, damý joly naqtylanyp, tyǵyryqtan shyǵýdyń joldary qarastyrylyp keledi. Qaı kezeńde de, qoǵamda da, otbasynda da áıelderge senim men aýyr júk artylýda. Eldiń bostandyǵyn, erkindigin túsiný úshin sol júkten arylýdyń bar múmkinshiligin paıdalanýda ártúrli sharalar qarastyrylýda.

Qazirgi ekonomıkanyń damyp, qazaq eli erkindik dámin tatyp, bostandyq alýynyń jolynda tárbıelik qundylyqty saqtaýdyń ártúrli baǵyttaǵy joly qarastyrylýda. Elbasynyń halyqqa arnaǵan árbir Joldaýynda eldiń bolashaǵy aıqyndalyp, damý joly naqtylanyp, tyǵyryqtan shyǵýdyń joldary qarastyrylyp keledi. Qaı kezeńde de, qoǵamda da, otbasynda da áıelderge senim men aýyr júk artylýda. Eldiń bostandyǵyn, erkindigin túsiný úshin sol júkten arylýdyń bar múmkinshiligin paıdalanýda ártúrli sharalar qarastyrylýda.

Otbasy degen ne? Onyń máni nede? Qoǵamda qandaı ról atqarady?

Osy suraqtardy jan-jaqty qaras­tyryp, sheshý kezinde kóptegen oıshyldar, ǵalymdar ártúrli pikirler usynǵan. Mysaly, ejelgi grek oıshyly Platon «Adamdar otbasyn qurý úshin bolashaq ómir­­­degi seriginiń qandaı otbasynan shyqqanyn, onyń áke-sheshesi men ata-babalaryn jaqsy bilýi qajet» degen eken. Al Arıstotel bolsa «Otbasy – adam­dardyń qarym-qatynastarynyń eń birinshi túri jáne ol memlekettiń birinshi kishigirim bóligi» degen. Klassıkalyq nemis fılosofııasynyń ókili Kant otbasy máselesin qarastyra otyryp, ondaǵy adam­dardyń quqyqtyq máselelerine kóp kóńil bólgen.

HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynan bastap otbasyna degen tarıhı kózqarastar tolyqtyryla tústi. Mysaly, 1877 jyly shyqqan «Ejelgi qoǵam» atty kitabynda L.Morgan otbasynyń tarıhyn, onyń nekeli qarym-qatynasyn ekonomıkalyq, áleýmettik damýymen jáne qyzmetimen baılanysta qarastyrǵan. Odan keıingi ýaqyttarda otbasy týraly marksıster de jazdy. Sonyń biri – F.Engelstiń 1884 jyly shyq­qan «Otbasynyń, jeke menshiktiń jáne memle­ket­tiń shyǵýy» atty eńbegi. Munda F.Engels ot­ba­syn tarıhı kategorııa retinde qarastyryp, on­yń for­malarynyń baılanysyn, damý joldaryn kór­set­ti.

Fransýz aǵartýshysy J.J.Rýsso, shveısarlyq I.G.Pestalossı, orys pedagogtary K.D.Ýshınskıı, A.S.Makarenko, qazaqtyń ulylary Abaı, A.Baı­tur­synov, Á.Bókeıhanov, M.Dýlatov, M.Áýezov otbasy tárbıesin kóp qarastyrǵan.

Fılosofııalyq turǵyda «otbasy» – qoǵamnyń ajyramas quramy, ómirde zor máni bar kishigirim uıym dep sanalady. Al pedagogıkalyq-psıholo­gııalyq turǵyda «otbasy» ata-ana men balalar arasyndaǵy, erli-zaıyptylardyń jáne basqa da otbasy músheleriniń qarym-qatynasynyń tarıhı naqty júıesi bolyp tabylady.

«Tárbıe basy – tal besik» degen danalyqty halqymyz taýyp aıtqan. Qazaq «Ana bir qolymen bala terbetse, ekinshi qolymen álemdi terbetedi» deı­di. Osy qanatty sózdiń tárbıelik máni tereńde jatyr.

Alyp anadan týady. Ananyń aq sútin aqtaý ár perzenttiń paryzy ǵana emes, moınyndaǵy qaryzy. «Anańdy Mekkege úsh ret arqalap aparsań da, bir túndik uıqysyna tatymaıdy» degen dana halqymyz. Qazaq halqyndaı qyzdarǵa qurmet kórsetip, bir úıdiń kórki emes, búkil ulttyń uıytqysy retinde aıalaǵan el álemde kemde-kem.

Qyzdardyń aqyldy, tárbıeli bolýyna arnalǵan án men jyr, ańyz-áńgimeler ulttyq tárbıeniń negizgi ózegi bolyp tabylǵan. Ultymyzdyń ótken ómirine kóz salsaq, nebir qıly zamandar: Keńes dáýirindegi ujymdastyrý (1920-28 jj.), ashtyq (1932-33 jj.), saıası qýǵyn-cúrgin (1937-38 jj.), soǵys (1941-45 jj.), soǵystan keıingi qaıta qalpyna keltirý qazaq halqynyń ósip-ónýine úlken zardap ákelse de, analarymyzdyń esh moıymaı, taǵdyr talqysyna tózimdilik tanytyp, qazaq áıeline tán ádeptiligi men tazalyǵyn, parasattylyǵy men sypaıylyǵyn, meıirimdiligi men ınabattylyǵyn saqtaı otyryp, ulaǵatty, tekti urpaq ósirýge, ıbaly, ádepti qyz-kelinderdi tárbıeleýge, qazaq áıeli degen abyroıly atqa selkeý túsirmeýge zor yqpal etkeni anyq.

Ult bolashaǵyn qalyptastyryp, alǵa súıreıtin adam – áıel. Sondyqtan áıelge HHI ǵasyrda ultynyń jaǵdaıyn oılaıtyn, ótken tarıhtaǵy uly analardyń armanyn jalǵastyratyn, ásemdik pen mahabbattyń jarshysy retinde bar jaýap­ kershilik júkteledi. Kámshat Dónen­baeva, Zylıha Tamshybaeva, qazaq óneriniń qos qarlyǵashy Kúlásh pen Shara – úlgi tutarlyq tulǵalar.

Bir kezdegi ulaǵatty báıbishelerdiń kelinge qoıa­tyn talaptarynyń barlyǵy otbasy tárbıesiniń ne­gizinde júzege asqan. Jańa túsken kelin sol aı­maq­­tyń joǵyn joqtap, namysyn tý etip tigip, «qaı­naǵa», «qaıyn sińli», «jeńge», «abysyn» degen uǵym­darǵa erekshe mán bergen. Osyndaı tárbıe ur­paq­­tan urpaqqa jalǵasqan. Kelin bir shańyraqtyń ǵana qýanyshy emes, aýyl-aımaqtyń qýanyshyna aınalǵan.

Qazirgi qazaq balasynyń minez-qulqynyń qalyp­­­tasýynda otbasylyq tárbıe basym bolýy kerek. Árıne, ol shańyraqtan bastaý alady. Otbasynan bas­talǵan tárbıe bertin kele balanyń sanasyna áser etip, odan bolashaqta elin súıetin ultjandy tulǵa ósedi. Jalpy, ult deńgeıinde qaraıtyn bolsańyz, keńes­tik dáýirde otbasynda bala tárbıeleýde shekteý bol­ǵan. Ol qazaq ultynyń sanasynda qabiletsizdikti, jas­qanshaqtyqty týdyrdy, ıaǵnı «ol nárseni men isteı almaımyn» degen senimsizdik, jaltaqtyq paıda boldy. Al «Kelin túsirý», «Qyz uzatý», «Jańa otaý qurý» – úlken ulaǵatty ádetterdiń barlyǵy ótkenniń qaldyǵy dep túsindirildi. Keńes dáýirinde otba­sy­nyń qundylyǵy da múldem basqasha qa­lyptasty. Biz áli sodan aryla almaı kele jatyrmyz. Sondyqtan qazaq halqynyń qalyptasqan otbasyn qurýdaǵy tárbıelik máni kúshti salty men ádet-ǵurpyn, ula­ǵatty analardyń qaldyryp ketken úlgisin qaıta jańǵyrtýymyz kerek.

Balanyń keleshekte jaqsy adam bolýyna syrtqy orta faktorlary, onyń ishinde, negizgisi – tárbıeniń alatyn orny zor. Qazaq halqynda mynadaı sóz tirkesteri bar: «tegine qarap» nemese «tegi myqty», taǵy sol sııaqty. Iаǵnı bul jerde «tegi» degen sóz ǵylymı tilde aıt­qanda – «geni» degen sóz. «Sheshesin kórip, qyzyn al» degen halyq máteli tegin aıtylmaǵan. Tárbıeniń negizgi kózi anasynda, onyń tektiliginde. Otbasyn qurýǵa ata-anasy, aýyly men eli aralasyp, uzatylatyn qyz ben túsetin kelinniń tektiligi anyqtalǵan. Bul – fılosofııalyq kategorııa. Qyzdary erkindikte bulań bolyp, jaryna adal barýyna ata-anasymen birge ortasy da jaýapty bolǵan. Sondyqtan qazaqta tiri jetim bolmaǵan.

Qazaqtyń quda túsýi kezdeısoq uǵym emes. Qyzyna «tastaı batyp, sýdaı siń» dep bata bergen. Qazirgi joldan qosylǵan jigit pen qyz otbasynyń turaqsyzdyǵy sondaı úlginiń kemistiginen bolar.

Qazaqta jeti ataǵa deıin qyz alyspaý dástúri júıeli túrde damyǵan. Bul dástúrdi sheteldiń bedeldi ǵalymdary da ulttyq qundylyq dep baǵalaıdy. О́ıtkeni, adam organızmindegi kóptegen gendik mýtasııalar (ózgerister) osy týysaralyq nemese qandas nekeler arasynda týyndaıdy. Muny qazaq erte zamanda baıqaǵan, jeti ataǵa deıin qyz alýǵa tyıym sa­lyp otyrǵan. Sondyqtan, urpaǵy tekti, daryndy bolǵan.

Halqymyz qyzdy erkeletip, qolpash­taýmen birge, «Qyzǵa qyryq úıden tyıý» dep, bolashaq jar, adal kelin bolý úshin qyzdardyń tárbıesine erekshe mán bergen. Sol sekildi «Betashar», «Úlkenderge sálem berý», «Shildehana», «At qoıý», «Besikke salý», «Qyrqynan shyǵarý», «Tusaýkeser», ózge de salt-dástúrler otbasynyń bekýine negiz bolǵan.

Qazaq qyzdary otbasyn, áke-sheshesin, aǵaıyn-týystaryn qurmettep, otbasy birligin saqtaǵan.

Úlgili kelin, tárbıeli qyz ósirý – qazaq báıbi­sheleriniń pedagogıkalyq qalyp­tasqan ujymdyq tárbıesiniń jemisi. Keshendi tárbıeniń úlken maǵy­nasy otbasy múshelerinen basqa týǵan-týystaryna at qoıýdan kórinedi. Ol ulttyq tárbıeniń kepili de. Jańa túsken kelinniń isker, ınabatty, izetti, meıirbandy bolýy da otbasy tárbıesinen. Olar óz úıinen alǵan tárbıesin kelgen jerinde sol otbasynyń qalyptasqan ádet-ǵurpyna úılestirip, jaqsy kelin atanýǵa tyrysqan. Osy aıtylǵan ádet-ǵuryptardy jastardyń boıyna sińirý bolashaq jaqsy urpaqtyń qalyptasýynyń negizi bolyp tabylady.

Qazirgi tańda otbasyn qurýǵa ulttyq nemese qandaı da bir basqalaı áleýmettik tosqaýyl joq. Sondyqtan, jastar joldas tańdaǵanda, onyń boıynda ózine unaıtyn minez qyrlaryn tabýǵa tyrysady. Bolashaq otbasyn qurýda erli-zaıyptylardyń jas erekshelik daıyndyǵy ǵana emes, olardyń psıhologııalyq daıarlyǵy da mańyzdy. Bolashaq shańyraq ıeleriniń bir-birin tolyq tanyp, jaqsy túsinistik qarym-qatynasta bolýy óte mańyzdy. Otbasynyń berik bolýy bolashaq erli-zaıyptylardyń ózine baılanysty. Olar bolatyn qıynshylyqtardy aldyn-ala sezip, sanaly túrde sony jeńip shyǵýǵa bel býýy qajet. Árıne, otbasynda túrli ekonomıkalyq, áleýmettik jáne jeke tulǵalyq erekshelikterine baılanysty máseleler týyndamaı turmaıdy. Ondaıdyń sońy otbasynyń ydyraýyna ákep soǵatyny da bar.

Otbasy qundyl