Ekologııa: naqty taldaý oń sheshim qabyldaý kepili

Salaǵa serpin beretin zań qajet

Qazaqstan ekologııa men damý salalaryndaǵy otyzǵa jý­yq halyqaralyq konven­sııa men hattamalardy ratı­fıkasııalaǵan. Sońǵy kezeń­derde elimizdiń Parıj kelisi­mine qosylýy, Parlament Se­­na­tynyń Aqparatqa kirýi, she­shimder qabyldaý prosesine jurtshylyqtyń qatysýy jáne qorshaǵan ortaǵa qatysty má­seleler boıynsha sot ádil­di­gine qol jetkizý týraly kon­ven­sııa­ǵa Lastaýyshtardyń shy­­­ǵa­ryndylary men tasy­mal­darynyń tirkelimderi týraly hattamany ratıfıkasııalaýy Qazaqstannyń halyqaralyq ekologııalyq qaýipsizdik sala­syndaǵy úderiske belsene qa­tysýyn odan ári arttyra tús­keni sózsiz. Degenmen, tıisti qujattar qabyldansa, sonymen máseleniń bári sheshile qalady deý qısynsyz…

Búginde memleket tara­py­nan tıisti jumystar atqa­rylyp jatqanymen, elimizdegi ekologııalyq jaǵdaı óziniń múshkil halinen arylar emes. Bul jóninde Memleket basshysy Q.Toqaev óziniń prezıdenttik qyzmetine kirisýine arnalǵan ulyqtaý rásiminde naqty toq­talyp ótkeni belgili. Prezıdent sol sózinde: «Qorshaǵan ortanyń qazirgi múshkil hali – kópshiliktiń kókeıindegi másele. Sondyqtan elimizge biryńǵaı ekologııalyq saıasat qajet. Qorshaǵan ortany qorǵaý júıesine serpin bere­tin jańa Ekologııalyq kodeks qabyldaý kerek», degen bolatyn.

Árıne ekologııa, qorshaǵan ortany qorǵaý salasyndaǵy túıt­­kilderdi birden sheship tas­taý múmkin emes. Biraq qoǵamdy ma­zalaǵan máseleler qordalana túspeýi úshin kezeń-kezeńmen naq­ty sharalar qabyldap, olardy júzege asyrýǵa zańnamalyq tur­ǵyda jaǵdaı jasaý óte ma­ńyzdy.

Basqasyn aıtpaǵanda, búginde el aýmaǵyndaǵy polıgondarda 120 mln tonnaǵa jýyq qatty turmystyq qaldyq jınaqtalǵan. Sondaı-aq tıisti mınıstrlik tarapynan 2030 jyly elimizde lastaýshy zattardyń emıssııasy 3,6 mln tonnaǵa deıin ósedi dep boljanyp otyr. Bul derekter elimizge tıimdi sharalardy qolǵa alý qajettigin kórsetedi.

Qazirgi tańda Úkimet tarapynan jańa Ekologııalyq kodeks ázirlengeni belgili. Halyq bul kodekstiń ýaqyt suranysyna saı qoldanysqa enetinine se­nim­men qaraıdy. Bul oraıda Parlamenttiń jaýapkershiligi aıryqsha ekeni daýsyz.

Aıta keteıik, jańa Ekolo­gııalyq kodekstiń basty qaǵı­dasy – lastaýshy tóleıdi, las­taý­shy qalpyna keltiredi. Ko­dekste qorshaǵan ortaǵa zııanyn tıgizgeni úshin aıyppul tó­le­genshe kásiporyndarǵa ja­ńa teh­nologııalarǵa qarajat sa­lý­ǵa jaǵdaı jasaýdy kózdeıdi. Sondaı-aq kodeks jobasynda lastaýshy kásiporyndar shy­­­­ǵaratyn zııandy zattar kó­lemin únemi qadaǵalap oty­rýǵa múm­kindik beretin avto­mat­tan­­dyrylǵan platforma qurý qa­rastyrylǵan.

 Usynystar eskerilýge tıis

Jalpy, tabıǵatty qorǵaý, ekologııalyq túıtkilderdi eń­serý isine ózindik kedergisin kel­­­tirip otyrǵan jaıttarǵa tal­­daý jasaý, olardyń týyndaý se­bepterin anyqtaý óte qajet. Bul baǵytqa zańnamalyq turǵyda qoldaý kórsetý qalyptasqan ke­dergilerdi joıýǵa múmkindik berer edi.

Búginde, basqasyn bylaı qoıǵanda, ekologııalyq retteý, orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi salasyndaǵy sybaılas jemqorlyq táýekelderi jetkilikti.

Osy jyldyń aqpan-naýryz aılarynda Ekologııa, geologııa jáne tabıǵı resýrstar mı­nıstrliginiń komıtetteri sala­daǵy sybaılas jemqorlyq táýe­kelderine qatysty syrtqy taldaý júrgizgen-di. Onda anyq­talǵan sybaılas jemqorlyq táýekelderin 2 tarmaqqa bólip qarastyrǵan. Bul táýekelder eko­logııalyq zańnamalardy qol­danýdy tekserýge jáne ákimshilik jaýapkershilikke tartý kezinde baqylaý jáne qadaǵalaý fýnksııalaryn júzege asyrýǵa baılanysty kórinedi.

Sybaılas jemqorlyqqa qar­sy is-qımyl agenttigi Pre­vensııa departamentiniń basshysy Anar Jarovanyń aıtýynsha, birinshi tarmaq boıynsha, anyqtalǵan buzýshylyqtardy joıý jáne shyǵyndardy óteý jóninde uıǵarym berýge naqty ýaqyttyń bolmaýy sybaılas jemqorlyq úshin mańyzdy alǵyshart bolyp tabylady.

Máselen, 2015 jyldyń 21 shildesinde Jambyl oblysynyń Ekologııa departamenti ekolo­gııalyq zańnamanyń saqtalýyna baılanysty bir jeke kásipkerge jospardan tys tekserý júrgizip, onyń barysynda paıdaly qaz­balardy (balshyq) zańsyz óndirý faktisin anyqtaıdy. Shy­ǵyn keltirý faktisi 2015 jyldyń shil­desinde belgili bolǵanyna qaramastan, álgi jeke kásipkerge ony óteý týraly talap 4 jyldan keıin, ıaǵnı 2019 jyldyń tamyzynda qoıylǵan. Ekinshi tarmaq boıynsha aıtar bolsaq, ákimshilik is júrgizý aıasynda sybaılas jemqorlyq táýekelderi Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń baptarynda jazanyń qosymsha túrlerin qol­­daný nemese qoldanbaý múm­kindigimen baılanysty dıs­kresııalyq normalardyń bolýyna baılanysty týyndaıdy eken.

Mysaly, kodekstiń 326-babynda ekologııalyq ruqsatta kórse­tilgen tabıǵatty paıda­laný sharttaryn oryndamaý – eko­logııalyq ruqsattyń qol­da­nysyn ýaqytsha toqtatý nemese onyń bolmaýynan aıyppul salýǵa ákelip soǵady. Uqsas nor­­malar Ákimshilik quqyq bu­zý­shylyq týraly kodekstiń bas­qa baptarynda bar (mysaly, ko­dekstiń 333-baby (2-bóligi), 399, 464).

Bizge belgili bolyp otyr­ǵandaı, orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi sala­syndaǵy sybaılas jemqorlyq táýekelderi negizinen orman qo­ryn, balyq resýrstaryn qor­ǵaý, ańshylyq sýbektilerdiń ıns­peksııalyq qyzmeti baǵy­tyndaǵy baqylaý jáne qadaǵalaý fýnksııalaryn júzege asyrýmen baılanysty.

Orman sharýashylyǵy sala­syndaǵy baqylaý ókilettikteri men jalaqynyń tómendigi zańsyz áreketter jasaýǵa múmkindik týǵyzbaı qoımaıdy. Sondaı-aq or­man alaptarynyń qashyqtyǵy da sybaılas jemqorlyqqa jaǵdaı jasaıtyn obektıvti fak­tordyń biri. Bul qoǵam tarapynan tıisti baqylaýdyń bol­maýyna jáne osy saladaǵy qyl­mystardyń jasyryn qalýyna ákelip soǵady.

Balyq resýrstaryn qor­ǵaý jónindegi baqylaý-ıns­pek­­sııalyq qyzmette qu­qyq buzý­shylyq quralyn tárkileý rá­simi rettelmegen, soǵan baı­la­nysty bul prosess tekse­rý­­shiniń qalaýy boıynsha jú­redi, bul dıskresııa bolyp tabylady. Tekserýshilerde beı­netirkeýishterdiń, qatań esep blankileriniń (ákimshilik hatta­malardyń) jáne ákimshilik rásimderdi elektrondy formatta júrgizý múmkindiginiń bolmaýy jaǵdaıdy kúrdelendire túsedi. Ańshylyq sharýashylyǵy sýbektileriniń baqylaý-ıns­peksııalyq qyzmetinde buryn berilgen uıǵarymnyń oryndalýyn tekserý boıynsha jospardan tys is-sharalar júrgizý tártibi rettelmegen.

Árıne munyń barlyǵy eko­lo­gııalyq máselelerdi ońtaı­ly sheshýde anyqtalǵan sybaılas jemqorlyq táýekelderin, sonymen qatar basqa da túrli keder­gilerdi joıý boıynsha naqty usynystardy tereń saralap, olardy zańnamalyq qujattarǵa engizý qajettigin aıqyndaıdy.

Qoryta aıtqanda, elimizdiń ekologııalyq saıasatyn tıimdi júrgizý úshin birinshi kezekte qolǵa alynǵan is-sharalardy óz deńgeıinde atqarýǵa keri áserin tıgizetin barlyq kedergilerge taldaý jasalyp, ony joıý isine nazar aýdarylýy tıis.