Karantınge oqshaýlanǵan 1 aı mamandyqtardyń bári birdeı qashyqtan jumys isteýge ıkemdele bermeıtinin, al birazy jumys keńesin «hoým-keńsege» almastyrsa da jumys jalǵasa beretinin kórsetti. Eptiler daǵdarystyń tyrnaǵynan da armandaýǵa da batylyń barmaıtyn múmkindikterdi julyp alyp, kásibine aınaldyra bastady. Buryn tabaldyryqta turǵan onlaın júıesi bir aıdyń ishinde tórimizge ozyp, kúndelikti qajettilikterdiń birine aınalyp kele jatyr. Bir aıdan beri bıznes paıda tabýdyń jańa múmkindikterin aldymyzǵa jaıyp salyp, jańa ekonomıkalyq dáýirdiń paıda bolǵanyna kýá boldyq.
Sebebi vırýs bárin ózgertti!
Tutynýshyǵa naryqty ózgertetin jańa talaptar qoıyldy. Memlekettik qyzmettiń bir tarmaǵy bolyp kelgen qyzmet túrleri qajettilikterdi qanaǵattandyra almasa bıznestiń enshisine kóshedi. Mektep ınternetke kóshti, oıyn-saýyq sharalary arenadan oıyn júıelerine aýysty. Teatrlar men konsertter áleýmettik jelilerde tikeleı kórsetile bastady. Pandemııa qashyqtyqtan jumys isteýdiń mańyzdylyǵyn arttyrǵanyn aıtyp jatyr. «Jeke sektorda hoým-keńseniń tıimdiligin sezip qalǵandar endi burynǵy ómirine eshqashan oralmaıdy. Sebebi keńse úshin beriletin jal aqysy, kommýnaldyq tólemder. Qazir qashyqtan jumys isteıtin mekemeler «hoým keńsedegi» qyzmetkerlerine ınternet trafıkasy úshin ótemaqy tóleýdi qolǵa ala bastady. Pandemııa álemdi bir tarynyń qaýyzyna syıdyryp jiberdi. Vebınar arqyly ótetin jıyndardyń tıimdiligin bıznes te, memlekettik qyzmet te sezip qaldy. Alǵashqy aptada memlekettiń sıfrlyq júıesi syr berip qaldy. Buǵan daıyndyǵymyzdyń deńgeıi sebep boldy. Sebebi ekonomıkany sıflandyrý kezeń-kezeńimen júrip jatyr. Aldaǵy ýaqytta sıfralızasııa barynsha kóńil bólinýi, jedeldetilýi tıis», deıdi sarapshylar.
Sarapshylar biz faktorǵa daıyn bolmaǵanymyzdy aıtady. Tipti artyqshylyqtaryn bilsek te, psıhologııalyq jaǵynan da daıyn bolmappyz.
Fantastıka emes, buryn qabyldaǵymyz kelmegen shyndyqtyń jańa modelimen betpe-bet turmyz.
Kópshiligimiz eriksiz qabyldaýdyń alǵashqy satylarynan ótip, qalypqa kele bastap, jan-jaǵymyzdaǵy elderdiń tájirıbesin saralaı bastadyq. Buryn sheteldik sapar, qymbat qonaq úı, fýrshetter arqyly sheshilip kelgen máseleler úıdegi kabınette, kompıýtrdiń kómegimen sheshilip jatyr. Sıfralızasııasy damyǵan elder úshin qalypty jaǵdaı eken. Mysaly, Ońtústik Koreıa, Japonııa, QHR-da memleketik qyzmetkerder sheteldik is-saparlarǵa óte sırek shyǵady eken. Shyǵa qalsa, shaqyrtýshy elderdiń qarjysymen ǵana barady.
Damyǵan elderdiń tájirıbesindegi hoým-keńse, vebınar forým degenderdiń bizge jetkenine aıdan asyp barady. Ázirge, qashyqtan jumys tek karantın kezindegi ýaqytsha qubylys dep sanaıtyndar kóp bolǵanmen, úıden jumysqa degen suranys tek ósetinin aıtady. Bul qalalarda keńseni jalǵa alý baǵasynyń tómendeıtinine alyp keledi eken. 2018 jyldyń basynda IWG júrgizgen zertteý bilikti mamandardyń 70% qashyqtyqtan jumys isteıtinin kórsetipti.
2019 jyly Reseıde Head Hunter zertteýiniń nátıjeleri keńse qyzmetkerleriniń 85% keleshekte qashyqtan jumys istegisi keletinin kórsetken. Al AQSh-ta úıden turaqty jumys isteıtin qyzmetkerlerdiń sany sońǵy 10 jyl ishinde 115% -ǵa ósken. Bul sol eldegi jumys isteıtin adamdardyń 2,8% eken. Buryn tek kınodan nemese kitaptan tanyp bilgen qubylystar bizge de jetti. Oıyn-saýyq jeliden oflaınǵa aýysqanyn, álemdik juldyzdardyń konsertteri ınternet-alańdarda ótetinin kórip júrmiz. Instagram arqyly kimniń qalaı ómir súretinin bilip aldyq. Internet-arnalar tanymal bola bastady.
Sarapshylar satýshylarsyz avtomattandyrylǵan dúkender, qoımadan taýarlar men ónimderdi jetkizetin robottar, hırýrgtyń «úıden» basqaratyn tetikterdiń kómegimen operasııalar jasaý, muhıttyń arǵy betindegi ınvestorlardyń elimizdiń batys óńirlerindegi munaı burǵylaý barysyn úıindegi jumys kabınetinde kofesin iship otyryp basqarýy Gollıvýd fılmderindegi qııal emes, biraq erteńgi kúngi shyndyq ekenin kúni keshege deıin aıtyp kelgen bolatyn. Biraq osylardyń bári kúni keshege deıin bizge qatysy joqtaı kórinip kelgeni ras. Karanındegi jaǵdaı, qashyqtyqtan jumys isteýde jınaqtalyp qalǵan tájirıbe karantınnen keıin «úı keńselerine» aýysýǵa sebep bola?» degen suraqqa jaýap izdeı bastady.
Halyqaralyq tájirıbede bul tájirıbe karantınge deıin de bolǵanyn bilemiz. Sońǵy jyldary bul tájirıbe bizge de jetti. Biraq resmı statıstıkada olardyń naqty sany týraly derekter málimetter bazasyna enbegen. Sol sebepti onyń tıimdi tustary jáne kemshilikteri týraly kúni búginge deıin keń aýqymda saralanbaı, tek ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar degen tirkespen shektelgen. Ulttyq ekonomıka mınıstrliginiń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy laıyqty eńbekti ólsheýdiń statıstıkalyq kórsetkishteri» bıýlleteniniń málimetterine súıensek, 2019 jyly respýblıkada jumyspen qamtylǵan adamdardyń sany 8,7 mıllıon adam, onyń ishinde 2,1 mln (24%) ózin-ózi jumyspen qamtyǵandar eken. Bizde ózin-ózi jumyspen qamtyǵandardyń sanatyna frılanserderdiń engenine eki-úsh-aq jyl boldy. Qazir keńsedegi ýaqyttyń tyǵyzdyǵy men jalaqynyń azdyǵyna kónbeı, borttan shyǵyp, erkin júzýge kóshkender men jumys keńsesin hoým –keńsege aýystyrǵandardyń ara-jigi birigip ketti.
«HeadHunter Kazakhstan kompanııasynyń jumys izdeý jáne rekrýtıng qyzmeti marketıng jáne PR bólimi ótken aptada jýrnalıstermen vebınar jıynda ótken jyly jyly jumys oryndarynyń tek 1,1% -y qashyqtyqtan jumys isteýge múmkindik bergenin aıtty. Al 2020 jyldyń alǵashqy úsh aıynda bul kórsetkishter sáıkesinshe 3,2% deńgeıine ósken.
Qazaqstandaǵy eń iri elektrondy eńbek bırjalary daıyndaǵan málimetterde úıden jumys isteýge múmkindik beretin mamandyqtar bizdiń elde de az emes ekenin aıtady. Mysaly, ınternettegi satý menedjerleri, SMM mamandary, marketologtar, kopıraıterler, dızaınerler, baǵdarlamashylar, aýdarmashylar, ınternet-muǵalimderdiń basym kópshiligi úıde otyryp jumys isteýge basymdyq beredi eken. Jıyn barysynda túıgenimiz tájirıbeli, aqparatty tehnologııa salasynda bilikti mamandardyń basym kópshiligi onlaın jumys istegendi jón kóredi. Kompanııadar da qashyqtan jumys isteıtin esep-qısap mamandary, aýdıt nemese baǵdarlamashylarǵa basymdyq bere bastaǵan. «Bul tıimdi tásil. Sebebi aılyq jalaqy tóleýdiń keregi joq. Tek istegen jumysyna ǵana aqy tólenedi» deıdi HeadHunter Kazakhstan kompanııasynyń ókilderi.
«Dasco Consulting Group» kompanııasy strategııalyq departamentiniń dırektory Tahır Aslıalıevtyń paıymynsha karantındik jáne áleýmettik oqshaýlaný jaǵdaıynda shalǵaıdaǵy qyzmetkerlerdiń úlesi óskenmen, shekteýli sharalar alynyp tastalǵannan keıin olardyń qatary ósetindigine eshkim kepildik bere almaıdy. Al optımıstik boljamdarǵa sensek, oqshaýlaný jaǵdaıynda qashyqtan jumys isteý tájirıbesi jumyspen qamtýdyń ıkemdi formasy degen atpen tájirıbege enetininin, olardyń úlesi 8-9% deńgeıine ósetin kórinedi.
Sebebi «HeadHunter Kazakhstan» sarapshylary karantınnen keıingi kezeńde resmı jumys oryndarynyń eńbek sharttarynda túbegeıli ózgerister bolady dep úmittenetinin aıtyp otyr. Tek qana kez-kelgen ózgeristerge beıimdele alatyn, jańa tehnologııalardy biletin mamandarǵa degen suranystyń artýy ábden múmkin eken. Qazirgi jaǵdaı kóptegen múmkindikterdi ártaraptandyryp tastapty. Qazir tek jeke sektor emes, memlekettik qyzmetshilerdiń 70% qashyqtan jumys isteýge kóshken. Sarapshylar karantınde ótken bir aı qashyqtan jumys isteýge aýysýdyń artyqshylyqtaryn sezip qalǵanyn aıta bastady. Sebebi qyzmetkerdi úı keńsesinde ustaý arzan, kommýnaldyq tólem, jal aqy nemese ınternet tarıfteri úshin kompanııa shyǵyn shyǵarmaıdy. Bul júıe qyzmetkerdiń ózine de tıimdi. Ýaqytyn da, qarjysyn da únemdeıdi. «Eńbek resýrstaryn damytý ortalyǵy» AQ Eńbekti josparlaý departamentiniń dırektory Dmıtrıı Shýmekov bizdiń elde qashyqtan jumysqa aýysatyn qyzmetkerler buryn da bolǵanyn aıtty. Onyń túsindirýinshe, adamdardyń áleýmettik jaǵdaıy durystalsa, sıfralızasııanyń múmkindikteri barlyq segmentte qoldanylsa, bul óte tıimdi bolar edi. «Biraq Qazaqstanda onyń ázirge múmkin emes ekenin kórip otyrmyz. Aýylda qarapaıym noýtbýgi joq otbasylar kóp. Muǵalimimen onlaın sabaqty talqylaý úshin balalar uıaly telefondaryn arqalap, úıdiń shatyryna shyǵyp ketetinin kórip júrmiz. Bizdegi bilim júıesi qashyqtan jumys júıesine kóshýge qazir daıyn emes ekenin kórsetti» deıdi Dmıtrıı Shýmekov.
Alaıda, spıkerdiń aıtýynsha, buryn jınalystarsyz, is-saparlarynsyz kóz aldyńa elestete almaıtyn memlekettik qyzmet qashyqtan jumys isteýge beıimdelip jatyr. «Karantın sıfrlandyrý salasyn jetildirýdi tezdetýi múmkin. Karantınniń merzimi uzarsa, memlekettik qyzmetterdiń barlyq túri onlaın júıesine kóshse, bizge HQKO mekemesiniń qajeti bolmaı qalady. Karantın qalalyq, oblystyń, aýdandyq deńgeıdegi ákimdikterdiń shtaty shekten tys úrlenip ketkenin, olardyń kúni boıy keńsede otyryp, bitiretin jumystaryn qashyqtan oryndaýǵa bolatynyn kórsetti» deıdi Dmıtrıı Shýmekov.
Qazaqstan memlekettik qyzmetkerler sanynan álemde kóshbasshy elder deńgeıine jaqyndap qalǵany týraly málimetter buryn azyraq bolsa da aıtylyp qalatyn. Tek bizdiń elde ǵana emes, burynǵy KSRO-nyń qol astynda bolǵan elderdegi memlekettik qyzmetkerler men sheneýnikter sany EO múshe eldermen salystyrǵanda 9 ese kóp eken. Dmıtrıı Shýmekovtyń paıymdaýynsha, sıfralızasııanyń múmkindikteri basy artyq qyzmet túrlerin de shektep tastaıtyny aqıqat. «Jaqyn bolashaqta mınıstrlikter ǵana emes, kvazısektortaǵy qyzmet túriniń 50 paıyzyn elektrondy formatta kórsetýge kóshedi. Keńsede otyryp qyzmet kórsetetin memlekettik qyzmetkerler sanyn kóbeıte berýge qajettilik bolmaıdy» deıdi Dmıtrıı Shýmekov
Al «Dasco» konsaltıngtik tobynyń strategııalyq tájirıbe dırektory Tahır Aslıalıevtiń aıtýynsha, barlyq jumys berýshiler mundaı aýysýǵa daıyn emes. Birinshiden, jumyskerdi qashyqtan basqarý qıynǵa soǵady, bul qosymsha kúsh-jigerdi qajet etedi jáne menedjmenttiń tıimdiligi kez-kelgen kompanııa úshin mańyzdy. Biraq bul qubylys ta damý jolyna endi túsken elderde ǵana baıqalady. «Damyǵan elderde qyzmetiniń biliktiligine kúmán keltirý múmkin emes, AQSh, Japonııada qyzmetkerlerdi irikteý kezinde blokchen tehnologııasynyń kómegine júginedi. Arnaıy tehnologııa úmitkerdiń biliktiligin ǵana emes, ujymǵa beıimdelýi men kúızeliske tózimdiligin de anyqtap beredi. Bizdiń elge bul taraptar jetpeı jatyr» Tahır Aslıalıev. «HeadHunter» kompanııasy shekteý sharalary engizilgennen keıin barlyq qyzmetkerlerin qashyqtan basqarý rejımine aýystyrdy. Ol úshin keıbir ishki óndiristik prosesterdi qaıta qurý qajet boldy.
HeadHunter-diń Ortalyq Azııadaǵy marketıng jáne PR departamentiniń dırektory Anna Shevchenkonyń aıtýynsha, birinshi kezekte jumystyń tıimdiligin, qazirgi dástúrler men ujymnyń korporatıvti rýhyn saqtaýǵa basymdyq berilgenin aıtady. «Qyzmetkerlerimiz komandadan alshaqtamaýy úshin aptasyna bir ret menedjerlermen onlaın-kezdesýler ótkizilip, kúndelikti tapsyrmalar talqylanatyn bólimderde kúndelikti bıznes-tańerteńgilikter ótkizilip turady. Daǵdarysty basqarý komıteti quryldy. Kompanııa ár qashyqtaǵy qyzmetkerge ınternet-qyzmetter paketiniń qunyn tóledi. Ishki saýalnamanyń alǵashqy nátıjeleri kórsetkendeı, hh.kz-te jumys isteıtin adamdardyń 42% jumystyń jańa formatyn unatady, 58% keńsege oralǵysy keletinin aıtty» deıdi Anna Shevchenko.
Demek, karantınge oqshaýlanǵan Qazaqstanda onlaın-hoým keńse tájirıbesi synaqtan ótip jatyr: Nátıjesiniń qandaı ekenin karantınnen keıingi alǵashqy aı anyqtaıdy.
ALMATY
