Ádebıet • 20 Sáýir, 2020

Jarqabaqtaǵy jalǵyzdyq

240 ret kórsetildi

Jazýshy Djerom D.Selındjerdiń sońǵy paraqtaryn qımaı-qımaı jabýǵa májbúrmin. Bylaı qarasańyz áketip bara jatqan áıdik sıýjeti de joq súreńsiz sýretten qımas dos taba qoıýym múmkin de emes sııaqty edi. Biraq áldebir ańsar kúı sizdi shyjymdap, ózinen alysqa jibermeı ustap jatady.

Kúsheıtilgen karantın kúpti kóńildi esh sergiter emes. Eshteńe bolmaǵandaı, eshteńe bolmaıtyndaı aýyr tynyshtyq jaǵańa jarmasady. Ádette azan-qazan, ý-shý aýlada bes-alty bala ǵana oınap júr. Árıne, saqshy jigit kelip  olardy da úıdi-úıine kirgizgenshe asyr salatyn bes-alty bala.

Alańsyz.

Qapersiz.

Kishisin úlkeni átkenshekke terbetedi, bireýi aqshyl sur dobyn aspanǵa laqtyrǵyshtaıdy, taǵy biri temir syrǵanaqtan tómen quldılaıdy.

Bes-alty bala.

 Aýlalaryńyz ne, qazir álemniń eń ataqty degen, bir ǵana mezette myńdaǵan halyqty jınap án keshin tamashalatatyn sándi saraılary men sahnalarynyń ózi qulaqqa urǵan tanadaı tynysh. Myńdaǵan jankúıerlerin seńdeı tolqytqan áıgili stadıondar da únsizdik úıindeı mylqaý. 

Búkil álem áldeqashan úılerine kirip ketken. Adamzat áldeqashan bir-birimen tereze arqyly ǵana tildesedi, dál qazir biri ánuran shyrqaýǵa daıyndyq júrgizip jatqan bolar, biri balkonda keshki as ishýge bekingen bolar, endi biri ǵalamtordaǵy ǵapyl dúnıege tikeleı tolqyn arqyly qosylmaq shyǵar.

Tipti, búkil álem bir ǵana úıge syıyp ketkendeı. Búkil adamzat bir ǵana úıdiń ishinen bizdiń aýladaǵy bes-alty balaǵa urlana kóz salatyndaı. Olar ózderi buryn armansyz keshken kóterińki kóńil-kúı tek sol bes-alty balada ekenin sezedi. Jer sharyn ábigerge salǵan qaýipti dertten beıhabar, bir-birin qushaqtaýlary da qorqynyshsyz, bir-birin jatyrqamaı jarqabaqqa júgirip bara jatqan bes-alty balaǵa úńiledi álem. Olarǵa úreılene úńilgen mıllıardtardyń ishinde aqyn janary da jaýtańdaıdy.

Qorqynyshty jańalyqtardyń arasynan daýysyn qorqa-qorqa shyǵarǵan aqynnyń qalamyna jabysqan qamyryqty oılary birese qabyrǵalarǵa soǵylady, birese edenderge qulaıdy, qalanǵan kitaptarǵa bastyrylady, kúńgirt shamdarǵa asylady...

***

Jalpy, oqshaýlaný, ońasha oı keshý shyǵarmashylyqqa ońtaıly ekeni de ras. «Oqý kerek» dep josparlap júrgen kóp kitaptaryńa mańdaı súıeısiń, mátinderge sińesiń, oılarǵa batasyń, elegizısiń, tynshısyń...

Bir qarasań Nıý-Iorktyń sharapqa shaıqalǵan dýly kabaktarynda otyrasyń, birde qyrǵa jalǵyz qonǵan qarasha úıdiń tabaldyryǵynan attap bara jatasyń, taǵy birde jetpis túıege júk bolatyn altyn-kúmisin «Júsipti kórdim!» degen janǵa tárk etken zarlyqtyń súıispenshiligine egilip kóz ilesiń...

Japon prozasynyń iri ókili Rıýnoske Akýtagava aıtty deıtin ataqty sózdi bárimiz bilemiz. «Adam ómiri Bodlerdiń bir tarmaǵyna turmaıdy». Tutas ǵumyrdy tuqyrtatyndaı ol qandaı tarmaq deısiń oıanyp ketip... Tipti, adam ómiri ǵana emes, keıde tutas álem aqynnyń bir ǵana tarmaǵyna zárý sııaqty únsiz turyp alatyny bolady.

Robert Bernstiń óleńi she:

«I kakaıa nam zabota,

Eslı ý mejı

Selovalsıa s kem-to kto-to

Vecherom vo rjı!»

Mine, bizdiń bul kúngi jalǵyzdyǵymyz osy bir ǵana tarmaqtyń tar qapasynda býlyǵyp álek. Bizdiń jalǵyzdyq degende, bizdiki deýge kele me, kelmeı me bilmeımiz, biz bálkim barlyǵymyz Holden Kolfıldtiń («Nad propastıý vo rjı» romanyndaǵy basty keıipker) jalǵyzdyǵynyń ishinde shyǵarmyz...

***

Jazýshy Djerom D.Selındjerdiń sońǵy paraqtaryn qımaı-qımaı jabýǵa májbúrmin. Bylaı qarasańyz áketip bara jatqan áıdik sıýjeti de joq súreńsiz sýretten qımas dos taba qoıýym múmkin de emes sııaqty edi. Biraq áldebir ańsar kúı sizdi shyjymdap, ózinen alysqa jibermeı ustap jatady.

 «Men keshke kishkentaı balalardyń jarqabaqta oınap júrgenin elestetemin. Myńdaǵan balalar jarqabaqta alańsyz oınaıdy, qastarynda birde-bir eresek adam joq. Men jartastyń shetinde, tuńǵıyqta turmyn, túsinesiń be? Meniń jumysym – sol balalardyń tuńǵıyqqa túsip ketpeýin qadaǵalaý. Maǵan ómirimde eń unaıtyn nárse osy ǵana».

1

Qanshama urpaqtyń qalypty ómir qaǵıdalaryn buzyp-jaryp oqshaý oılaýyna tikeleı áser etken kádimgi amerıkalyq bozbala Holdenmen pikirlesý qıyn-aq...

Siz onymen jaqyn baryp tanysqyńyz  kelse de Holden Kolfıld óziniń shyn atyn aıta qoıýy ekitalaı. Ádette ol aınalasyndaǵy júrek aınytar jalǵan pafostar men quıturqy áreketterge, pasyq minezder men aıar qylyqtarǵa, bitpes ótirikter men  jasandy dástúrlerden júregi aınyp júretin jas Holdenniń ótirikke osynshama jaqtasatynyn túsine almas edińiz. Tanysqan janǵa shyn esimińizdi aıta salý bylaısha qıyn emes qoı.

Amerıkalyq áıgili jazýshynyń ataqty bul romanyn oqyp otyrǵan kez kelgen oqyrman shytyrman oqıǵa, qyzyqty sıýjet kútýi múmkin. Alaıda siz daıyn bolasyz. Bar-joǵy úsh sóılemniń ústinde jelqaıyqtaı shyr aınalatynyńyzdy da sezesiz: mektepti tastaı qashqan on alty jasar bozbala, Nıý-Iorktyń shýly kabaktary, fontannyń qasynda qaryndasyn qushaqtap otyrǵan Holden.

Boldy.

Alaıda áldebir bir ýaqyttarda sol enjar kartınalarǵa esineı erip otyryp shyǵarmanyń shetine kelip toqtaısyń, jarqabaqqa qalaı kelip qalǵanyń belgisiz, jalǵyz óziń jan-jaǵyńa jalǵyzsyraı tuńǵıyqqa tónip turasyń.

Jarqabaqta bir top bala alańsyz oınap júrgenin sezesiń...

Qoǵammen qabyspaǵan, ortamen úılespegen, taǵdyrymen uıqaspaǵan Kolfıldke ne deýge bolady? Aldymen suraqty keıipkerge emes, avtorǵa tópeleı bastaıtyn shyǵarmyz? Holden Kolfıldtiń ishki toqyraýyna kim qulaq túrýi kerek edi, jalpy? Qudaı ma? Qoǵam ba? Joq, ol jaratýshy kúshke shák keltirmese kerek. Ol renjisi shirkeý qyzmetkerlerine, ýaǵyz aıtarda jasandy daýyspen sóıleıtin shtamptarǵa renjigen bolar.

Múmkin Selındjerdiń keıipkeri jastaı jaman aýrýdan kóz jumǵan baýyry Allıdi beısana saǵynady. Holdenniń ólim fılosofııasyna daıyn bolmaýy da, onyń ómirlik tájirıbesiniń jetkiliksizdigi de jas bozbalany jappaı jatsynýlarǵa jetelep ketýi ǵajap emes.

Iá, Kolfıldti eshqandaı etıkalyq kózqarastar da, din de, dogma da titirkendirmeýi múmkin. Múmkin eshkimge aıta almaıtyn ishki sezimderine qoǵamnyń jaýap bermeýi de jas azamatty tyǵyryqqa tireıdi.

Jalpy ár adamnyń ómirge degen qarsylyǵynyń myń san formasy bar ǵoı. Tereze syndyrý endi, qalypty jaǵdaı. Árıne, dostaryńmen dop oınap júrip kórshi úıdiń terezesin syndyryp alý – ol basqa sıtýasııa. Terezege ádeıi tas laqtyrýǵa sizdi qandaı kúsh ıtermeleýi múmkin?

Keıipker qansha saǵynsa da baýyrynyń molasyna barýǵa qarsy bolatyny she? Ondaǵy syltaýy álgindeı:  biz Allıdiń beıitine barady ekenbiz, jańbyr jaýyp ketse kóligimizge júgire-júgire kirip úıge qaıtýymyz kerek. Allı she? Ony nege tastaı qashamyz? Tastaı qashqanymyz eshteńe emes, moladan shyǵa bere restoranǵa kirýimiz tipti ádiletsizdik. О́lgen adamnyń muzdaı sýyq molasyna gúl aparý degen endi, tipti... Iá, bunyń bári áli «pispegen» bozbalanyń álsiz qarsylyqtary ma? Ázirge bul úshin Kolfıldti tek Selındjer ǵana jazalaýyna ruqsat.

2

Bizshe Kolfıld Don Kıhottyń dástúrin jalǵaýshy, esi aýysqan álemdi óziniń qııalyndaǵy úıge shaqyrýshy. Bul rette Holdennen eki-úsh jas kishiligi bar bizdiń Qojanyń da  ishki ıdealy esimizge túsedi. Tek «Tımýr jáne onyń dostaryn» bul sanatqa jatqyzǵymyz kelmeıdi. Sebebi, biz Tımýrdyń  áreketine oqyrman retinde o basta senbeıtin edik.

Selındjer keıipkeri óziniń boıynyń uzyndyǵyna qarap ony alǵash kórgen adam eresek jigit dep oılaıtynyn syrttaı jaqsy kórgenimin, ishteı ol balalyqtyń baspaldaǵynan joǵary kóterilgisi kelmeıdi, balalyq tazalyqty, beıkúná sezimderdi qımaıdy. «Bárimizdiń ishimizde bir-bir sábı otyr».

Bizge sońǵy suraq qalady.

Holden kim?

Djeromnyń qaharmany ózimiz ekenin moıyndasaq she? Shynymen sizdiń de kóńilińiz eshteńege tolmaı júretin kezder bolady ǵoı? Qoǵamǵa, qorshaǵan ortaǵa, qorash oılar men qortyq boılarǵa ózińdi teńeýiń kerek teńsizdikterge sen de tumsyǵyńmen tirelgen joqsyń ba? Sen de óziniń eshkimge aıta almaıtyn oılaryńa óziń shyrmalǵan kúıi tuıyq tulǵańdy tuńǵıyqqa talaı batyrmap pa ediń? Sen de mekteptiń, mýzeıdiń, kitaphananyń dárethanalarynda qara markermen jazylǵan boqtyq sózderdi bir kezderi óshirgiń kelgen. Mýzeıdegi kıimin eshqashan aýystyrmaıtyn músinder men mýmııalardyń qasynan sen de talaı ret ár túrli jeıde kıip ótken bolarsyń. Sen de Romeo men Djýlettadan góri Merkýsıoǵa janyń kóbirek ashyǵan bolýy múmkin. Sen de bıge  ıkemi joq qyzben bılep – Amerıkadaǵy «Erkindik Músinin» bólme ishinde súıretip júrgendeı qara terge túsken bolarsyń...

Qaıbir jyly jazýshy, fılosof Dıdar Amantaı «Jarqabaqta oınap júrgen top bala» dep ádebıettiń ázelgi muraty haqynda oıtolǵam jarııalady. Biz shynymen de bárimiz qutqarýshysyn kútken jarqabaqtaǵy balalar sııaqtymyz.

***

Adamzattyń aldynda ajdahadaı ysqyrǵan aýyr qater jahandy jalmap keledi. Jer shary ǵalym zerthanasynyń esiginen úmitti kózderin esh alar emes. Bir kúnderi bul indettiń de daýasy tabylyp, daýysy báseńdep dúnıe dońǵalaǵy óz yrǵaǵyna qaıta túsetini belgili. Biz kútken vaksınanyń ataýy, ol vaksınany tapqan ǵalymnyń aty-jóni, fotosýreti erteń-aq dúnıejúzindegi barlyq gazet-jýrnaldyń birinshi betterinde jarq ete qalatyny sózsiz. Ol ǵalym da Holden Kolfıld sııaqty, jarqabaqtaǵy ushqalaq balalardy qutqarǵysy keletin bolar. Bálkim olaı bolmaýy da múmkin.

Aqyn Erlan Júnis óziniń «Betperde kıgen kóktem» oıtolǵaýynda «Jeti mıllıard bala úıde otyr» dep jazdy.

Iá, jeti mıllıard bala jarqabaqta júr.

Selındjer bul ataqty romanynan keıin eshqaıda eshteńe jarııalamady.

3

 

Mıras ASAN,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Aqtaýda 109 jedel jelisi iske qosyldy

Aımaqtar • Búgin, 09:51

Vaksına saldyrǵandar sany artty

Koronavırýs • Búgin, 09:18

Qazaqstanda 158 adam koronavırýs juqtyrdy

Koronavırýs • Búgin, 09:03

«Aqtóbe» kósh bastady

Fýtbol • Búgin, 08:42

Vaýt van Art birinshi orynda keledi

Sport • Búgin, 08:39

Tórtinshi aınalymǵa shyqty

Tennıs • Búgin, 08:38

Jastar jasyndaı jarqyldady

Sport • Búgin, 08:35

Til máselesi talqylandy

Qazaqstan • Búgin, 08:33

Dıplomatııalyq qyzmettiń 30 belesi

Qazaqstan • Búgin, 08:13

Indet qaıta órshidi

Álem • Keshe

О́ńirde damý úrdisi bar

Aımaqtar • Keshe

Tańdaıdyń tarlany

Tarıh • Keshe

Joǵalǵan soldat

Tarıh • Keshe

Uqsas jańalyqtar