QYRÝAR QARJY “JOLǴA” KETE ME, “SOLǴA” KETE ME?

nemese qoıan terisi qurly joq joldar jaıly oılar Jaqynda elimizdiń Kólik jáne kommýnıkasııa vıse-mınıstri A.Bekturov Jambyl oblysyndaǵy jınalysqa keldi. Aýa raıynyń qolaısyzdyǵynan Astana-Taraz ushaǵy bolmaı qalyp, Almaty arqyly avtokólikpen jetýge májbúr bolypty. Jınalysqa keshigip kelgenine keshirim ótingen vıse-mınıstr “Almaty men Tarazdyń arasynda 8 saǵat júrýime týra keldi. Joldyń sıqy adam shoshyrlyq. Túgeldeı derlik oıylyp ketken” dedi. Ras, joldyń jóni túzý kezinde bul eki aralyqty júrdek kólikter 5-5,5 saǵatta zýlap óte shyǵatyn. Biraq... Búginde Jambyl oblysynyń qalasy men dalasyndaǵy jol oı-shuńqyrǵa tolyp ketti. Jaqynda Qulan, Merki, Qordaı baǵytyna bizdiń de jolymyz túsken. Joldyń sıqy, shynynda da, adamnyń jaǵasyn ustatqandaı. Oshaqtyń ornyndaı bolyp úńireıip qalǵan jol júrgizýshige de, jolaýshyǵy da, tipti, avtokólikke de aýyr tıedi. Dik-dik, tars-turstan avtokólik dońǵalaǵynyń rezeńkesi jarylyp ta ketedi eken. Shurq tesikten qashyp, durystaý jermen júrem degen qarsy baǵyttaǵy kólikter bir-birimen soqtyǵysyp nemese joldan shyǵyp ketip jatyr. Bireýler bálkim “Jyry bitpeı­tin bul neǵylǵan jol? Úkimet te, jergilikti bılik te jol masha­qa­ty­nan qutylaıyq degen jaqsy nıet­pen jyl saıyn qyrýar qarjy bó­lip jatqan joq pa?” der. Ras. О́t­ken jyly qyrkúıek aıynyń so­ńyn­da oblys ákimdiginiń máji­lisinde óńirdegi jol qurylysyna jaýapty basqarmanyń sol kezdegi bastyǵy oblystyq jáne aýdandyq mándegi avtomobıl joldarynyń jaǵdaıy jóninde anyqtama bergen. Anyqtama boıynsha, Jambyl ob­lysynyń avtomobıl joldarynyń jalpy uzaqtyǵy 4999 shaqyrymdy quraıdy eken. Onyń respýblı­ka­lyq mándegisi – 847, oblystyq mán­degisi – 2224,3, aýdandyq mán­degisi 1927,7 shaqyrym bolyp shyq­ty. Mine, oblystyq jáne aýdandyq mándegi osy avtomobıl joldaryn jóndeý úshin 2006-2012 jyldarǵa arnaıy baǵdarlama jasalypty. Oǵan arnalǵan qarjy da qyrýar – 5788 mln. teńgeni quraıdy. Atap aıtsaq, 4088 mln. teńge respýb­lıkalyq, 1700 mln. teńge jergilikti bıýdjet­terden bólinipti. Degenmen, álgi bas­tyq anyqtama bergen kúnge deıin jol jóndeý jumystaryna bó­lingen qarajat baǵdarlama boı­ynsha qarastyrylǵan 5788 mln. teńgeden asyp ketipti. Iаǵnı, 2006-2008 jyldar aralyǵynda jergi­lik­ti mándegi avtomobıl joldaryn  jóndeýge 3096,7 mln. teńge bóli­nip, bul qarajat tolyǵymen ıge­rilgen kórinedi. 2009 jylǵa jer­gi­likti mándegi avtomobıl jolda­ryn qarjylandyrý kólemi 2133,0 mln. teńgeni qurapty, onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetten 1132,7 mln. teńge kóleminde transfert alynsa, oblystyq bıýdjetten 775,3 mln. teńge jáne aýdandyq bıýd­jet­terden 225,0 mln. teńge bólingen. Sonymen qatar, “Jol kar­tasy” baǵdarlamasy boıynsha qosymsha jol jóndeý jumys­taryna 1730,5 mln. teńge bólinipti. – Sonymen, – degen basqarma bastyǵy, baǵdarlamanyń iske asy­rylý barysynda búgingi kúnge deıin 6960,2 mln. teńge bólinip, ıge­rilýde. Bárin aıt ta, birin aıt, basqar­ma bastyǵynyń anyqtamasyn tamsanyp qoıyp tyńdar qulaq bolsa tamasha-aq endi. Biraq... osy 6960,2 mln. teńge “jumsalǵan” ju­mys nege kózge kórinbeıdi? Keı bólikterdegi joldyń asfalt ja­mylǵysy bir qysqa da shydamaýy qalaı? Bıylǵy qystyń bir aıy, ıaǵnı jeltoqsany Taraz qalasynda qarsyz, boransyz, jaýynsyz, jady­rap ótti. Sonda jóndelgen jol­dyń qaýqary qańtar men aq­panǵa da jetpegeni me? Qazaq “qoıan­nyń terisi bir jylǵa shy­daıdy” deýshi edi, Jambyl oblysy jolshylary “tósegen” nemese “jamaǵan” asfalttyń sapasyn qoıannyń terisimen de salystyrýǵa bolmaǵany-aý sonda. Taraz qalasynyń ońtústik baty­syna taman Yqylas Dúken­uly (burynǵy Pochtovaıa) atyndaǵy kóshe bar. Qazir sol qudyretti qo­byzshynyń aty berilgen kóshemen júrý ońaı emes. Biraq biz táýekel etip kórdik. Adam shoshyrlyq kórinisti táptishtemeı-aq qoıalyq. Al Qazybek bı kóshesi men Áıtıev kóshesiniń qıylysy qalanyń qaq ortasynda. Bul jerdegi asfalt ta beıbit zamanda bomba túskendeı shurq tesik bolyp jatyr. Qura­laı­dy kózge atqan sur mergen Yby­raıym Súleımenov atyndaǵy uzyn kóshe bar. Sol kósheniń ortasy­nyń da oıylyp, topyraǵy shashy­lyp jatqanyna bir jarym jyl bolyp qaldy-aý. Biraq osy ýaqyt ishinde Taraz qalasy ákiminiń ne­me­se orynbasarynyń “Aý, bul qalaı? Qane, tez jóndeńder!” dep, jolǵa jaýapty mekeme basshy­la­ry­na tapsyrma bergenin kórmedik. Abaı men Sýhambaev kóshesiniń qıyly­synda baıqamasań belińdi úzip jibere jazdaıtyn bir oıdym jer bar. Týra joldyń ortasynda. Tarazdyń shuńqyrǵa toly jol­da­ryn bes saýsaǵyndaı biletin ákki júrgizýshiler bolmasa, Almaty jaq­tan aǵyzyp kele jatqan aǵaı­yn­dardyń ońbaı qalýy bek múmkin. Oılanatyn jáıt... “О́leń shirkin, ósekshi jurtqa jaıar”, Tarazdyń tar kóshelerin­de­gi joldaryń qaısybir kemshiligin “túgendeı” bereıik, biraq aıtpasa atasy óletin bir soraqy jáıt taǵy bar. Ol mynandaı másele. Bir me­keme, kásipker nemese qarapaıym turǵyn da bolýy múmkin, kósheniń bir betinen ekinshi betindegi ǵıma­ratyna nemese úıine qubyr tartýy kerek bolsa joldy aryq tart­qan­daı qaq jaryp, “jyrta” salatyn bolyp aldy. Árıne, betin japqan bolady. Biraq ol “jamaý” as­falt­tyń burynǵy sapasymen, qa­lyń­dyǵymen jáne tegistigimen sáıkes kelmeı “aryq-atyz” bolyp qala beredi. Bul mysalǵa kóz jet­kizý úshin “ana kóshe, myna ıin” dep atyn ataýdyń qajeti shamaly, qyzyǵýshylyq tanytqan basshyǵa Tarazdyń kez kelgen kóshesinen taýyp berýge bolady. Tipti oblys ákimi ǵıma­ratynyń týra irgesindegi jolda da osyndaı “tyrtyq” bar (Qazybek bı kóshesi, ǵımarattyń sol jaǵy). Mundaı kemshilikter qala syr­tyndaǵy joldarda da anyqtalyp otyr. Mysaly, Kúıik-Qara­bas­taý-Qarataý-Jańatas-Saýdakent jo­lynyń keıbir telimderinde atqa­rylǵan kúrdeli jóndeý ju­mys­tary barysynda salynǵan asfalt tó­se­nishinde aqaýlar anyq­talǵan. Úsh­aral aýylyna kire­beris  pen Tóle bı-Shoqpar jol­darynda jol ústi jumystary sapasyz oryndalypty. О́ńirde sapasyz salynǵan nemese júrdim-bardym jóndelgen budan basqa joldar qanshama? Oblystaǵy jóndelgen joldar men oǵan qoldanylatyn qurylys materıaldarynyń  sapasyna “Jam­­byljolzerthana” memleket­tik mekemesi men tehnıkalyq jáne avtorlyq qadaǵalaý mekemeleri baqylaý jasaýy kerek. Biraq bul mekemeler bir qysqa jetpeı oıy­lyp qalǵan asfalt jolǵa jaýap­ty nemese kóshe jolyn “aryq-atyzdarymen” qaq bólip tastaǵan zańdy jáne jeke tulǵalar aldynda dármensiz sııaqty. Oblys ekonomıkasy kúret­amy­rynyń” biri  avtojol ekeni belgili. Biraq Jambyl oblysynyń orta­lyǵy Taraz qalasynan bas­ta­lyp Turar Rysqulov atyndaǵy, Merki, Shý jáne Qordaı aýdan­darymen Almaty, Qaraǵandy, Astana asatyn joldyń mańyzy eshkimdi oılan­dyrmaıtyn sııaqty. Álde basshylar endi bastalǵaly otyrǵan “Batys Eýropa-Batys Qytaı” kúrejoly bar qıyn­dyq­tan qutqarady dep qol qýsyryp qarap otyr ma? Onyń qurylysy 2,5 nemese 3 jylǵa sozylýy múmkin. Oǵan deıin jo­ǵa­ryda aty atalǵan aýdandarǵa halyq qalaı qatynaıdy? Mekeme, kásip­oryn­dar ózara qalaı baılanys jasaı­dy? Barys-kelis, alys-beris qaıtip júzege asady? Turar Rysqulov atyndaǵy aýdannan qaıtyp kele jatqanda jumysshylardyń jol ústindegi shuńqyrlarǵa qum tógip júrgenin kórdik. Iá, kádimgi sýsyldaǵan qum. Ol jańbyrly kóktemde bir kún­ge de jetpeı laı bop, aǵyp ket­peı me? Joǵaryda aıtylǵan anyqtamada “Aǵymdaǵy jylǵa jos­parlanǵan jol jóndeý jumys­tarynan bólek bıyl (2009 j. aıtyp otyr – K.S.) “Jol kar­tasy” baǵdarlamasy aıasynda jón­deý jumystaryna barlyǵy 1730,5 mln. teńge bólindi, onyń ishinde respýblıkalyq bıýdjetten – 1 250,3 mln. teńge, jergilikti bıýd­jetterden – 480,2 mln. teńge. Bul qarajatqa 27 joba iske asyrylýda, barlyǵy 296 shaqyrym jol jón­deletin bolady. Onyń ishinde, jer­gilikti mándegi avtomobıl joldaryn orta jóndeý boıynsha 16 joba – 268,9 shaqy­rym jáne Taraz qalasy ishindegi kó­shelerge kúrdeli jóndeý boıyn­sha 11 joba – 27,1 shaqyrym” degen sózder de aıtylǵan. Suraq: sonda osynshama qy­rýar qarjy qaıda ketti? “Jolǵa” ma, álde “solǵa” ma? Kósemáli SÁTTIBAIULY. Jambyl oblysy.