Buǵybaevtyń belesteri

Altyn asyqtaı Amanjol aǵamyz 1944 jyly Almaty obly­sy Sarqan aýdanynyń Alma­ly aýlynda dúnıege keldi. Ba­la­lyq shaǵy Basqan ózeniniń ja­­ǵalaýynda ótti. Qazaqtyń ta­ǵy bir dańqty túıe balýany Ábil­­seıit Aıhanov ta dál sol Al­malynyń týmasy. Ekeýiniń arasy alty jas. Aýyl­das aǵasyna eliktegen Aman­jol balýandyq óner­diń qyr-syryna qanyǵý úshin orta mek­tepti aıaqtaǵan bette ásem qala – Almatyǵa attanýǵa bel býdy. Alaıda ulynyń bul sheshimin sheshesi quptamady. Árı­ne ol kisini de túsinýge bolady. Olaı deýge negiz, ataqty ba­lýannyń anasy Jáken15 qursaq kótergenimen, kóbi shetinep ketti. Arasynda úsheýi ǵana aman qaldy. Amanjol jaryq dúnıege kelgende anasy onyń shekesine qara kúıe ja­ǵyp, búkil aýyldy aralaıtyn. Sábı súıip otyrǵan áıelderdiń úıine kirip, solarǵa óz balasyn al­ma-kezek emizgen eken. Qa­zaq­tyń yrymy ǵoı. Bálkim, Aman­joldyń arada jyldar óte kúlli Qazaqstannyń betkeustar ba­lýanyna aınalýyna sol aıaýly ana­lardyń aq súti de áser etken bolar.

Anasy san márte ulyn raıy­nan qaıtarýǵa tyrysqanymen, Amanjol aıtqanynan qaıtpady. Sporttyń soqpaǵyna túsip, áıgili balýan atanýdy armandaǵan bozbala aqyry úı-ishin kóndirdi. Kıim-keshegin jıyp, Almatyǵa attanýǵa yńǵaılanyp jatqanda ákesi Kúnbolat: «Balam, aýyldan ún-túnsiz ketkeniń bolmaıdy. Taǵy bir-eki kún kidire tur. Qoı soıyp, dastarqan jaıǵanymyz jón. Úlkenderdiń batasyn al­sań, jolyń ashylady!», dedi. Kelesi kúni mal soıylyp, kórshi-qolań jınaldy. Sóıtip, aýyl aqsaqaldarynyń aq batasyn alǵan Amanjol Almatyǵa tartty.

– Almatyǵa sál keshýildep jetippin. Kelsem, joǵary oqý oryn­daryndaǵy emtıhandar aıaq­talyp ketipti. Amaldyń joq­tyǵynan Uzynaǵashtaǵy aýyl-sharýashylyǵy tehnıkýmyna tústim. Sabaqtan qolym bosaǵan kúni Ábilseıit aǵany izdep, qa­laǵa keldim. Aman-saýlyqty su­ras­qannan keıin ol kisi «Al ba­ýyrym, kimmen kúreskiń keledi? Tańdaý ózińde!» dep maǵan synaı qarady. Aýyldan keshe ǵana kelgen saryaýyz bala kimniń kim ekenin qaıdan bilsin, áıteýir sol toptyń ishinen abaısyzda Amankeldini tań­dappyn. Ataǵy alysqa taraǵan Ǵabsattarov meni ári de, beri de laqtyryp, ábden silikpemdi shy­ǵardy. Soǵan namystanǵan men aýyl sharýashylyǵy tehnıkýmynan qujattarymdy keri alyp, arnaıy kúres úıirmesi bar oqý ornyn izdedim. Sodan Almatydaǵy elektrıkterdi daıarlaıtyn ká­si­bı tehnıkalyq ýchılıshege tústim. Ol jerde alǵashynda Ke­ńes odaǵynyń batyry Ser­geı Shah­vorostovtyń qol astyn­da klas­sıkalyq kúrespen shuǵyl­dandym. Sodan keıin erkin kú­reske aýystym. Biraq myqtylar jat­tyǵatyn zalǵa meni kópke deıin kirgizbedi. О́ıtkeni ol jerde res­pýblıkamyzdyń bas balýandary ǵana daıarlanatyn. Keshkisin men stadıonǵa arnaıy kelip, biraz ýaqyt kúres zalynyń terezesinen syǵalaımyn. Ádis-tásildi jetik meńgergen, kúrestiń qyr-syryna ábden qanyq jigitterge qyzyǵa qaraıtynmyn, – dep Amanjol úlken sportqa alǵash qadam ja­saǵan kezderin eske aldy.

Kóp uzamaı Almatyda respýb­lıkalyq «Qaırat» sport qoǵa­mynyń birinshiligi ótti. Sol jarysta býyny qatpaǵan Buǵybaev ta baq synaýǵa bel býdy. Sanaýly ǵana ádisti meńgergen jas balýan bastapqy básekeleriniń birinde qandaı ádis qoldaný kerektigin bilmeı, qarsylasymdy kóterip alyp, Qazaqstan quramasynyń aǵa bapkeri Qabden Baıdosovqa qaraı júgirdi. Ol kisi: «Oıbaı, ony shetke ákele jatqanyń ne? Tóreshiler saǵan upaı bermeıdi. Bar da kilemniń ortasyna aparyp, jerge qos jaýyrynymen tasta», – dep aıqaı saldy. Bú­kil zal kúlkige qaryq boldy. Áı­teýir ne kerek, sol jarys­ta óz salmaq dárejesindegi toǵyz adamnyń ishinde Amanjol tór­tinshi orynǵa taban tiredi. Sol kezde elimizdiń tanymal balýan­darynyń biri jas jigittiń qasyna kelip «Eki-úsh aı ǵana daıarlanyp, respýblıkalyq jarysta tórtinshi oryndy enshilediń. Bul – jaqsy nátıje. Aıaq alysyń jaman emes. Al eger bir jyl boıy durystap jattyqsań, bizdi de shydatpaıtyn túriń bar ǵoı», dep arqasynan qaqqan eken.

Aıtqandaı-aq, arada bir jyl ótkennen soń Amanjol Buǵybaev maıtalman mamandardyń nazaryna ilikti. «Eńbek rezervi» qoǵa­mynyń respýblıkalyq bi­rinshiliginiń fınaldyq saıysynda ol tanymal balýan Seıitjan Ábdikárimovti san soqtyryp, bas júldeni oljalady. Osy je­ńisten keıin Sarqannyń syr­minez saıypqyranyna saqa sport­shylardyń ózderi qaýiptene qa­raıtyn boldy.

Ýaqyt oza Buǵybaev elimizdiń betkeustar balýanyna aınaldy. Respýblıka kóleminde ót­ken jarystarda qarsylas shaq kel­tirmegen ol birte-birte búkil­odaqtyq dodalarda daralana bas­tady. 1966 jyly Almatyda jalaýy jelbiregen KSRO chempıonatynda qandasymyz qola medaldy moınyna ildi. Onyń aldyn tek keleshekte Olımpııa oıynd­arynyń jeńimpazy, álem­niń eki dúrkin jeńimpazy atanǵan Zagalav Ab­dýl­bekov pen Odaqtyq jarystarda san márte júlde alǵan Shámil Týǵanov qana orady.

1970 jyly Amanjol KSRO kýbogyn oljalady. 1972 jyly Odaq chempıonatynda ekinshi oryndy ıelendi. Mınskide ótken sol jarysta qazaq balýany keremet óner kórsetti. Olımpıada jáne álemniń eki dúrkin chempıony Zagalav Abdýlbekov, KSRO chempıondary Batal Gad­jıev pen Shota Papashvılı já­ne taǵy basqalarynan basym túsken ol fınalda Vıktor Mar­kelovpen jolyqty. Álem kýbogy men Eýropa chempıonatynyń júldegerin alǵashynda Buǵybaev 8:0 esebimen utyp jatty. Alaıda úzilisten soń jaǵdaı kúrt ózgerdi. Buǵybaevtyń bosańsyǵan sátin qalt jibermegen qarsylasy bir­den 11 upaıdy óz enshisine jaz­dy. Tek sodan keıin ǵana es jıǵan Amanjol sońǵy mınýtta baryn saldy. Bir mezette Markelovti jam­basqa salyp, jerge alyp tur­dy. Biraq ádis kilemniń shetinde jasaldy degen jeleýmen tóreshi upaı bermedi. Sóıtip, Belarýs eli saparynan Buǵybaev kúmis medalmen oraldy.

1973 jyly Krasnoıarskide ót­ken jarysta Amanjoldyń asy­­ǵy alshysynan tústi. Qarsy kel­­­­genderdiń barlyǵyn qapy qal­­dyrǵan qandasymyz altyn tu­ǵyrǵa jaqyndaı tústi. Bas júl­de úshin tartys Batal Gad­jıev, Aleksandr Mısyk jáne Aman­jol Buǵybaevtyń arasynda ótti. Bul tartysta qazaq jigitiniń mereıi ústem boldy. Sóıtip, Buǵy­baev je­ńil salmaqta KSRO chem­pıony atandy.

Túrli baıraqty básekelerde Amanjol aǵamyz óziniń myq­ty­lyǵyn san márte dáleldese de, KSRO bapkerleri tarapynan kóp qııanat kórdi. Olar qazaqtyń ulyn únemi shettetip keldi. Bir qynjylatynymyz, jeti jyl boıy Odaq quramasynyń múshesi bola tura Buǵybaev ne Olımpııa oıyndary, ne álem nemese qurlyq chempıonattaryna barmady. Ol az deseńiz, shet memleketterde úzdiksiz ótip turatyn sansyz týr­nırlerdiń bireýine de qanda­symyz qatysqan joq.

Jalpy, KSRO bapkerlerinen teperish kórgen jalǵyz Amanjol Buǵybaev emes. Erkin kúresti se­­rik etip, talaı qandasymyz ádi­­letsizdiktiń azabyn molynan tartty. Qabden Baıdosov, Ahmetjan Qazymbetov, Ábil­seıit Aıhanov, Amankeldi Ǵabsattarov, Seıitjan Ábdiká­rimov, Ramazan Nurmanov, Saı­laý Muqashev, Málik Nádir­bekov, Asqarbek Iman­qulov... Osy­laı uzaq tizbekteı berýge bolady. Olardyń barlyǵy da shyn máninde myqty balýandar edi. Barlyǵy da alymdy, aryndy, qarymdy edi. Biraq ishtarlyq tanytqan máskeýlik mamandar osy jigitterdiń jolyn bógedi.

– Jolym tym aýyr boldy. Shetelde ótetin baıraqty báse­kelerde birde bir ret baq synaý baqyty maǵan buıyrmady. Arada talaı jyldar ótse de, ishtegi sher áli de tarqaǵan joq. Birde men sol kezderi Qazaqstan qurama komandasynyń tizginin ustaǵan Petr Matýshakqa óz renishimdi bildirdim. «Sol kezderi meni ne­ge qoldamadyńyz? О́zgelerden qaı jerim kem edi?», dep batyryp turyp aıttym. Qarııa qatty yńǵaısyzdanyp qaldy. Ol kisi «Aman, ol kezde saıasat solaı edi ǵoı. Bizdiń de qolymyz qysqa. Kóp máseleni sheshe almadyq. Ony moıyndaımyn. Biraq ótkendi qozǵap qaıtesiń. Báribir ol kezder qaıtyp oralmaıdy ǵoı», dep qutyldy. Bálkim, qyzbalyqqa salynǵan meniki de durys emes shyǵar. Biraq «Olımpıadany utsam, álem chempıony atansam» degen armanym ishte óldi. Boz kilemdegi nesibemdi tolyqtaı ala almaı ketttim. Soǵan kúıinemin», dep keıipkerimiz tereń kúrsindi.

1996 jáne 2004 jyldar ara­lyǵynda Amanjol aǵa ulttyq quramanyń bas bapkeri boldy. Atlanta Olımpıadasynda ózi jat­­­­tyqtyrǵan Máýlen Mamyrov qola medaldy moınyna ildi. Sıd­neıde Islam Baıramýkov jáne Afınyda Gennadıı Lalıev kúmis medaldy ıelendi. Odan bólek, jerlesterimizdiń álem jáne qur­lyq chempıonattary, Azııa oıyn­darynda jáne taǵy basqa asa iri halyqaralyq jarystarda je­ńis tuǵyryna kóterildi. Balýan retinde Amanjol Buǵybaev birde-bir ret shetelge shyqpaǵanymen, ese­sine shákitteri tórtkúl dúnıe­niń ár qıyrynda ótken dúbirli dodalarda Qazaq eliniń kók baı­raǵyn bıikte jelbiretti. Bul da bir baqyt!