2000 jyldan bastap Consumer International (Dúnıejúzilik tutynýshylar uıymy) múshesi bolyp tabylatyn qazaqstandyq tutynýshylar lıgasy ótken jyldyń sońynda temeki jáne quramynda nıkotın bar ónimderdi tutynýshylardyń ótinishterin qaraý úshin (2518-Beeline jáne 2040-Activ) jedel jelini iske qosqan edi. Bıylǵy jyldyń qańtar-naýryz aralyǵynda lıgaǵa 500-ge jýyq tutynýshylar osy sala boıynsha suraq/shaǵymdarymen júgingen.
Birinshi toqsannyń qorytyndysy boıynsha tutynýshylardy negizinen temekimen jáne quramynda nıkotın bar ónimderi bar kelesi máseleleri tolǵandyratyny anyqtaldy:
– sıgaret pen quramynda nıkotın bar ónimderdiń sapasy men sertıfıkasııasy (12% ótinish);
– quramynda nıkotın bar ónimderdiń qaýipsizdigi (ótinishterdiń 20%);
– temeki ónimderine baǵanyń ósýi (8% ótinish);
– dúkenderde karantınge baılanysty temeki men quramynda nıkotın bar ónimderdiń bolmaýy (ótinishterdiń 60%-y).
Sıgaret pen quramynda nıkotın bar ónimder sapasy men sertıfıkasııasy jóninde ótinish bildirgen tutynýshylar, birinshi kezekte, Qazaqstanda temeki men quramynda nıkotın bar ónimderiniń memlekettik standarttarynyń bolýy máselesi alańdatady. Azamattardyń ótinishterin qarastyra otyryp, Lıga Qazaqstanda óndiriletin jáne elge eksporttalatyn barlyq temekilerdiń kontrafaktili ónimderden basqa memlekettik standarttarǵa sáıkes keletinin anyqtady. Al elektrondy temekilerdi qamtıtyn quramynda nıkotıni bar ónimder sanatyna qatysty, tek temeki kompanııasynan hıts ónimi ǵana «Almaty standart» AQ-da sertıfıkattaýdan ótkendigi anyqtaldy, al qalǵan barlyq quramynda nıkotın bar ónimder el aýmaǵyna ımporttalatyn, sertıfıkattalmaǵan ónimder.
Sertıfıkattaý problemasymen qatar, quramynda nıkotıni bar ónimderiniń qaýipsizdigi máseleleri tyǵyz baılanysty boldy. Tutynýshylar ótken jyly AQSh-ta elektrondyq sıgarettermen oryn alǵan jaǵdaılarǵa baılanysty, sondaı-aq BAQ-ta jáne jalpy alǵanda áleýmettik jelilerinde túrli pikirlerdiń bolýyna baılanysty quramynda nıkotın bar ónimderi qaýipsizdigi jóninde ótinish jasaǵan.
Lıga sońǵy jyldary túrli zertteý ortalyqtary júrgizgen ǵylymı zertteýlerge sáıkes, elektrondy temeki qarapaıym temekige qaraǵanda zııandy emes, sebebi olarda temekideı janý prosesi joq ekendigin anyqtady. Alaıda, bul salystyrmaly túrde jańa ónim bolǵandyqtan, aýyzeki pikir joq. Degenmen, mysaly, FDA (AQSh-tyń ónimderi men dári-dármekterin baqylaý basqarmasy) tıneıdjerler arasynda veıpterdiń tanymaldyǵynyń ósýin toqtatý qajet dep sanaıdy, biraq elektrondyq temeki paıdalanatyn eresek temeki shegýshilerdiń múddelerine nuqsan keltirmeý kerek. Jáne, Amerıkada barlyq elektrondyq temekiler, temeki qyzdyrý júıeleri, veıptardyń FDA-dan satýǵa ruqsaty bolýy tıis.
Qazaqstan tutynýshylar lıgasy tutynýshylarǵa eger jaman ádetten bas tartý múmkin bolmasa, tek qana quramynda nıkotın bar sertıfıkattalǵan ónimderin paıdalanýdy usynady.
Temeki men temeki ónimderine baǵanyń ósýine qatysty úndeýlerge keletin bolsaq, olar teńge baǵamynyń tómendeýimen jáne taýarlarǵa baǵanyń ósýimen baılanysty oryn aldy. Tutynýshylar Almatynyń keıbir dúkenderinde temeki ónimderine baǵanyń óskenin atap ótti,olardyń qanshalyqty zańdy ekenin jáne bul trend aldaǵy ýaqytta qansha ýaqyt saqtalatynyn suraldy. Azamattardyń ótinishterin qarastyra otyryp, Lıga Qazaqstanda óndiriletin temeki ónimderiniń baǵasy aǵymdaǵy jyldyń ishinde eń kóp degende 5-10%-ǵa ósýi múmkin ekenin anyqtady, alaıda ımporttalatyn temeki ónimderiniń quny dollar baǵamyna tikeleı baılanysty bolmaq.
Azamattardyń ótinishteriniń basym bóligi (shamamen 60%) karantın kezeńine keldi. Tutynýshylar tótenshe jaǵdaı rejımine baılanysty úıdegi dúkenderde temeki men quramynda nıkotın bar ónimderdiń joqtyǵyna shaǵymdandy. Magným jáne Small sııaqty iri azyq-túlik jelilerinde temeki men quramynda nıkotın bar ónimderine qatysty másele baıqalmady. О́nimniń bolýyna baılanysty problemalar tek dúkenderde ǵana oryn aldy. Tutynýshylardan karantın kezinde bul másele sheshilýi múmkin be, degen saýaldar qoıyldy. Sonymen qatar, tutynýshylar lıgasy temekiler men quramynda nıkotın bar ónimder memlekettik organdardyń birinshi qajettiliktegi azyq-túlik tizimine qosylmaǵanyn anyqtap, dál osy faktor olardyń úı mańyndaǵy dúkenderge jetkizilýimen baılanysty problemalar týyndaǵanyn atap ótken.
Birinshi toqsandaǵy tutynýshylar ótinishteriniń qorytyndysyna túsinikteme bere otyryp, Qazaqstannyń tutynýshylar lıgasynyń tóraǵasy Svetlana Romanovskaıa, eger temeki jáne quramynda nıkotın bar ónimder qaýipsizdigi men sertıfıkasııasy boıynsha shaǵymdar aǵymdaǵy jyldyń qańtar jáne aqpan aılarynda kóp bolsa, onda naýryz aıynda ótinishterdiń kópshiligi dúkenderde temekiniń bolmaýyna baılanysty boldy deıdi.
Svetlana Romanovskaıa elektrondyq temeki qaýipsizdigi jáne sertıfıkattaý máseleleri týraly aıta kele, zań shyǵarýshylar osy ónimdi retteýge erekshe nazar aýdarýy tıis ekenin atap ótti:
«Tutynýshylar temekini tastaý maqsatynda elektrondy temekige kóshkenderin bizge óz úndeýlerinde atap ótti. BAQ-ta jáne áleýmettik jelilerde qarama-qaıshy aqparattyń kóp bolýyna baılanysty olardy qaýipsizdik, osy ónimderdi sertıfıkattaý máseleleri tolǵandyrady. Qazir qaıta qaraý satysyndaǵy densaýlyq týraly Kodekste elektrondyq temekini ádettegi temekige teńestirý usynylady. Biz zań shyǵarýshylarǵa óz ustanymdaryn qaıta qarap, elektrondyq temekini jeke sanatqa bólýdi usynamyz».
Tutynýshylar lıgasy temeki ónimderi men quramynda nıkotın bar ónimderge baılanysty tutynýshylar ótinishteriniń nátıjelerin odan ári monıtorıngileýdi jáne jarııalaýdy josparlap otyr. Lıga barlyq tutynýshylardy shaǵymdarymen jáne suraqtarymen (2518-Beeline jáne 2040-Activ) ystyq jelisine júginýge shaqyrady.
