Belgili bir jaıttyń saýalyna tórelik aıtý úshin orys derektemelerine júginý daǵdysy bizde áli bar. Ol túsinikti de, óıtkeni bizdiń ǵylymda orys ónertaný mektebiniń kúshi áli yqpaldy, áli óktem. (Ásirese etnomýzyka áńgimesi qozǵalǵanda oryssha argýment keltirseńiz kez kelgen ker opponent sylq ete qalady, ashy da bolsa shyndyq osy). Endeshe biz de soǵan júginip dálel aıtalyq.
Asyl jandardyń ánshilik dárgeıin Reseı ǵalymdary sonaý aq patsha zamanynda, ıaǵnı XIX ǵasyrdyń jýan ortasynda-aq jeke folklorlyq mádenıet retinde qarastyra bastaǵan eken. Kerek deseńiz, N.Lopatın (1854-1897), V.Prokýnın (1848-1910) sııaqty orys mýzykatanýshylary qyzdar aıtatyn ánderdi derbes oryndaýshylyq janrǵa balaǵan kórinedi. Orys folklorıstıkasynyń ańyz adamy sanalatyn E.Lıneva (1853-1919) orys qyzdary shyǵarmashylyǵyn sıpattaǵanda «gorýshechnye pesnı» (qaıǵyly ánder), «babı pesnı» (áıel ánderi) «devı pesnı» (boıjetken ánderi) degen anyqtamalardy paıdalanypty. Orystyń taǵy bir dúr folklorısti M.Edemskıı qyzdar ánin mazmunyna qaraı «turmysqa deıingi ánder», «turmystan keıingi ánder» dep jikteıdi, bul oıyn ol repertýar máselesimen tikeleı baılanystyrady. M.Edemskııdiń zertteýlerine sholý jasaǵan M.Vavılova degen ónertanýshy bylaı dep jazypty:
«M.Edemskıı, otmechaıa prosess razrýshenııa ı ýgasanııa tradısıonnoı narodnoı pesnı, ýglýblıaet metodıký ızýchenııa proıshodıashıh v folklore ıavlenıı, otkryvaet novyı aspekt ıssledovanııa – podnımaet problemý transmıssıı kýltýry. On nachınaet fıksırovat (ne zapısyvat) gendernyı repertýar, aksentırýıa vnımanıe na raznyh vozrastnyh grýppah. V arhıvnoı kolleksıı Edemskogo mojno vydelıt ýnıkalnye nablıýdenııa-zametkı – tematıcheskıe sıkly: repertýar molodogo parnıa 17 let, rıadovogo krestıanına 40-45 let, repertýar devýshek 16-17 let, jenshın 40-45 let, starshego pokolenııa 60-70 let».
(M.Vavılova. Pesennyı folklor v zapısıah M.B.Edemskogo: Prınsıpy sobıranııa ı ıssledovanııa. Statıa. Po sledam E.E.Lınevoı. Sbornık naýchnyh stateı. 96 str. Vologda-2002). Osy jerde «mádenıettiń transmıssııasy» degen sózge toqtalýdyń qajeti joq, ol folklordyń saqtalýy ne jalǵasýy problemalaryna qatysty gáp. Al endi asty syzylǵan «gendernyı repertýar» degen sózge nazar aýdaralyq, bul jerde mádenıetti saqtaýshy ıakı jalǵastyrýshylardyń jas erekshelikterimen birge jynystyq ta tabıǵatyn eskerý kerektigi meńzelip otyr. Mýzykalyq bilikte oǵashtaý kórinetin «genderlik» sózi M.Edemskıı zamanynda bolǵan joq, ony mýzykalyq anyqtama qataryna engizgen keıingi ǵalymdar legi, desek te ánshilik tanymda jynystyq erekshelik bolatynyn eppen aıtqan orystyń kóne ǵalymdary utylǵan joq. Áıelder aıtatyn lırıkalyq ánder, «gorlar» (joqtaý ánder) men «chastýshkalar» (qaıym ánder) akademııalyq óner túri retinde orys mádenıetine endi.
Orys ǵalymdarynyń tókken teri tekke ketsin be, osydan keıin-aq qyzdardyń ánshilik shyǵarmashylyǵy negizinde halyqtyq-akademııalyq hor ujymdary uıymdastyryla bastady, jeke oryndaýshylyq óner damydy, orys marjalarynyń daýsyn jahanǵa jaıǵan L.Rýslanova, L.Zykına sııaqty dástúrli ánshileri álemdi aýzyna qaratty. Orys mádenıeti aıasynda paıda bolǵan «Devıchıa horovodnaıa tradısııa», «Jenskıı pevcheskıı janr» degen tirkester odaq kólemindegi ózge ulttarǵa ónege boldy. Qazirgi kúnde Reseıdegi tanymal ujymdardyń biri, Iý.Chırkov jetekshilik etetin orys-kazaktardyń «Chapýra» folklorlyq ansambli tek qana qyzdar shyǵarmashylyǵyn nasıhattaıdy jáne osy quralpy ujymdar óte kóp. Ol az deseńiz, áıelderdiń shirkeýde oryndaıtyn dinı-ǵıbadat horynyń dástúri de orys folkloryn meılinshe baıytyp otyr. Pravoslavıeniń eski din tutynǵan jamaǵattary (staroverler) qaýymynyń folklory da zertteýshiler nazarynan tys qalmaǵan, olardyń da áıelge tán zikir ráýishti ánderi muqııat jınaqtalǵan, qazirgi «Rıabına» degen áıelder ansambliniń repertýary sol eskislavıan folklorynan turady.
Bizben týystas halyqtarda da qyzdar shyǵarmashylyǵy bólek mádenıet retinde taldanady. Mysaly, «óz aǵamyz» ózbektiń tek qana qyzdar bıleıtin klassıkalyq bıi álemge áıgili. О́zbek qyzdary Horezm dáýirinen beri kıeli óner sanalatyn «shashmakomdy» qazan tóńkerisine deıin aıtqan emes, tek keńestik kezeńde ǵana áýes ete bastady. Kavkaz túrikterinde qyzdardyń bıi basqasha, bizdiń «Aıjan qyz» ben «Qamajaıdaı» yrǵalyp turady. Ágárákı qyzdar qaýymy jigitter bıine áýestenip sekekteı jónelse ol óreskel is bolyp sanalady. Osylardy zerdeleıtuǵyn bolsaq, jalpy óner ataýlynyń barlyq túrinde jynystyq erekshelikterge qatysty ejelden qalyptasqan tylsym tabıǵaty bar sııaqty kórinedi. «Bir týǵan» qyrǵyzdarda «Manasty» eshqashan qyzdar aıtpaıdy. Qazaq, qaraqalpaqta qobyzdy qyzdar ustamaıtyn qatań tyıym bolǵan. «Jyraý» degen sóz tek qana erkekterge ǵana laıyq áskerı mártebe bolǵany anyq, qazaq qyzdarynyń «jyraý» atana bastaǵany tek beride, Zataevıch jazbalarynan keıin ǵana. Árıne bul kúnde shyǵarmashylyq erkindik pen teńdikte jynystyq shekteý joq. Áńgime baıyrǵy kezeńderdegi qasıetti tyıymdardyń bolǵandyǵynda. Al endi qazaq qyzdarynyń án ónerine keletin bolsaq, ol sheksiz darııa, óz tarıhy, óz mádenıeti damyǵan kemel janr. Ult rýhanııatyn qyzdardyń daýysynsyz elestetý múmkin emes.
Qazaqtyń ánshi qyzdarynyń oryndaýshylyq dástúri men onyń basty erekshelikteri, árıne turmystyq ómirlerine baılaýly. Qyzdar ánshiligindegi aıryqsha ıntonasııa negizinen sozyla aıtylatyn sazdy lebizben óriledi, ıaǵnı repertýar negizinen lırıkalyq ánderden quralady desek esh qatelespeımiz. Qyz shyrqaýyndaǵy melodııalyq damýdyń da óz josyǵy bar. Olar halyqtyq nemese avtorlyq ánderdi oryndaǵanda daýysty tym joǵary órletýdi, jigittershe «alty qyrdan asyra aıǵaılaýdy» maqsat etpeıdi, kerisinshe kórkem tembrge, shaǵyn ǵana kompozısııalyq órnektermen astasatyn jarqyn kolorıtke kóbirek súıenedi. Dala dástúrinde ónerli qyzdyń kórme kózge (qazirgi uǵymmen aıtqanda «sahnaǵa») bádendi bolýy, oryndaýshylyq barysynda izet shekarasynan attamaýy maqul bolǵan.
Uly ájelerimizden jetken ulan-ǵaıyr án qorymyzdy barlaı kelgende, turmys-saltqa baılanysty ánder, syńsý men jar-jar, besik jyry, altybaqan-aqsúıek mańaıyndaǵy qyz-bozbala qaǵytpalary, qyz-jigit aıtysynyń aqabasynan týyndap jatatyn klassıkalyq qara óleń qaıyrymdary, bular tek qana qyzdarǵa tıesili qyzyqshylyq bolyp sanalǵanyn dáleldep jatý artyq. Árıne uzatylý, qoshtasý, qutty ornyna qoný, eli men jerin, ata-anasyn saǵyný sııaqty ádettegi ánder ǵuryptyq-salttyq folklorǵa jatqanymen, poetıkalyq mazmuny men mýzykalyq formasy damı kele qyzdardyń kásibı án mektebi bolyp qalyptasqanyn ańdaımyz. Jáne ol kóshpeli turmysymyzda ǵasyrlar boıy pisip-jetilgen peıishtiń jemisi sekildi, aq jaýlyqty ájelerimizden analarymyzǵa mıras bolyp, qarqarasy qulpyrǵan qyzdar áni áli kúnge deıin júregimizge shýaq syılaýmen keledi. Jaratqanǵa myń táýbe!
Qazaqtyń ónertaný ǵylymynda qyzdar ánshiligi jeke-dara ǵylymı nysan retinde baǵalanbaǵanymen jeke tulǵalardyń shyǵarmashylyq jaǵdaıatyn qaýzaǵan eńbekter jazyldy. A.Zataevıch (1000 pesen kazahskogo naroda. Orenbýrg-1925), B.Erzakovıch (Pesennaıa kýltýra kazahskogo naroda, AlmaAta-1955) qurastyrǵan án jınaqtarynan soń T.Bekhojına, A.Baıgaskına, S.Elemanova, Ǵ.Bısenova, A.Berdibaeva, B.Bábijan, Á.Sabyrova, B.Turmaǵambetova syndy ǵalymdar legi halyqtyq dástúr aıasynda qyzdardyń shyǵarmashylyǵyn da mádenı úderis retinde eskere ótti. Keńes zamanyndaǵy eńbekterde qyzdar shyǵarmashylyǵyn sol kezdegi ıdeologııaǵa saı «teńsizdik ánderi» dep jiktegeni belgili. Árıne er adamdardyń qyzdar ánin aıtýy, kerisinshe qyzdardyń erler ánine áýez bolýy osy kezderde bastaldy deýge bolady. Qyzdardyń ánshilik mektebiniń mádenıeti bar ekeni jaıly emeýrindi maqalalar táýelsizdik alǵannan keıingi ýaqyttarda ǵana eptep jazyla bastady. Biraq olardyń negizgi ustyny «ǵuryptyq ánder» degen taqyryp aýanynan aspady.
Degenmen, «Áıelder áni» degen aıdarly jikteýdi A.Zataevıchtiń jazbalarynan kóp kezdestiremiz. Mysaly:
«210. Kýlıaıım Kolybaeva (Kýleııym Koılybaeva) jena Medeý.K. (sm. prım. 203), dala mne rıad chrezvychaıno ınteresnyh soobshenıı ız oblastı jenskıh kazahskıh pesen Pavlodarskogo ýezda.
- Ochen krasıvaıa jenskaıa pesnıa, grasıozno ı plavno ızlıvaıýshaıasıa ı, v zaklıýchenıe, modýlırýıýshaıa ız majora v mınor na vtoroı stýpenı.
- Jenskaıa pesnıa.
- Jenskaıa pesnıa.
- Ochen krasıvaıa, tak ı prosıashaıasıa v operý, jenskaıa pesnıa, polnaıa glýbokoı grýstı! (Sovsem drýgaıa «Kaıyrma» pomeshena v «1000 p.», pod № 494).
- Opıat-takı - chrezvychaıno krasıvaıa jenskaıa pesnıa, s bogateısheı melodıeı, preıspolnennoıý pechalıý.
- Jenskaıa pesnıa.
- Jenskaıa pesnıa, v kotoroı slyshıtsıa otzvýk velıkolepnoı pesnı «Ýsh konyr ýırek», soobshennoı vyshe Kýlıaım Kolýbaevoı (sm. № 256).
- Jenskaıa pesnıa.
- Jenskaıa pesnıa.»
(Aleksandr Vıktorovıch Zataevıch. «500 pesen ı kıýev kazahskogo naroda» Izdatelstvo «Daık-Press», g. Almaty. 336-348 str.)
A.Zataevıch qazaq qyzdarynyń ánshilik óresin joǵary baǵalaıdy, ásirese Maıra Shamsýtdınova týraly zor iltıpatpen jazǵany belgili. Sonymen qatar qazaq áıelderi ániniń mazmuny men melodııasyna óz tarapynan birsypyra sıpattama beredi.
Qazaq qyzdary ánshiliginiń mazmun-maǵynasy salttyq deńgeıdegi folklordy negizge ala otyryp, klassıkalyq qara óleńniń shekarasynan shyǵandaıtynyn, sóıtip halyqtyq-kásibı shyǵarmashylyqqa órleıtinin joǵaryda jazdyq. Endi qara óleńniń folklor saryndas formasy ózgere kele klassıkalyq lırıkaǵa ıek arta bastaıtynyna ynta qoıalyq. Kerek deseńiz qarapaıym ǵana qaıyrymdardyń tabıǵaty qubyla kele ǵashyqtyq novellasy taqyrybyna deıin ulasyp jatady. Monolog, baıandaý túrlerindegi poetıkalyq tirkester erkin yrǵaqty bolǵandyqtan kompozısııalyq mazmunǵa da kóp ózgeris jasaıdy. Dálel retinde kópshilikke attary máshhúr Márııam Jagorqyzynyń, kerekýlik Maıranyń ánderin mysaldasaq ta jetkilikti. Márııam:
Qolynda Márııamnyń ótkir qaıshy,
Qaǵazǵa Márııam aty jazylsaıshy.
Qor bolyp bir jamanǵa ketkenimshe,
Aldymnan qazylǵan or tabylsaıshy!
– dep sarǵaıady, Dýdarǵa degen sezimin ashyq aıtady. Al Maıra bolsa:
«Dos tuttym, boldym jaqyn,
tilińe erdim,
Basqadan seni erekshe artyq kórdim.
Kirshiksiz mahabbatyń qoıynynda,
О́ziń bil, júregimdi saǵan berdim!» dep ǵashyq sezimin eshkimnen qysylmaı ámbe jurtqa jarııa etedi.
Osy jerde án mátininen bólek, qyzdardyń kompozıtorlyq qarymynyń da naǵyz shabyttyń bıigine jetkenin aıtý paryz. Mýzykalyq taldaýmen qarasaq, ánderdiń ıntonasııalyq qaıyrymdary da ádettegi erler aıtatyn óleńnen ótkirleý. Mátindegi poezııalyq órimderdiń aıtpaǵyna kelsek, qyz sózi meılinshe batyl, ár uıqasy qylyshtyń baldaǵyndaǵy aqkúmisteı jarqyrap turady. Qazaq qyzy óziniń shyǵarmashylyq albarynda tek qana «ásershil», «muńshyl» bola bermeıdi, ol keıde jeńil ıýmoreskaǵa da qysylmaı moıyn bura ketedi.
«Jaman bolsań ketersiń sýǵa ketip,
Jaqsy bolsań kelersiń sýdan ótip» dep qaljyńdaı otyryp, bozbalany qaıraıdy, án mátini bulan jastyń qanshalyqty erkin ári azat rýhty bolǵanyn baıan etedi. Álbette, mýzykalyq obraz da soǵan oraı san-salaly bolyp týyndaıtyny, órbıtini belgili.
Tap osy jerde qazaq qyzdary repertýaryndaǵy ánderdiń mazmunyn barlaı otyryp, olardyń qoǵamdaǵy bıik mártebesin taný asa qıyn is bolmaıdy. Qazaq qyzy án arqyly óziniń «sózge bekem», «sertke berik», «izetinshe asqaq» beınesin somdaıdy. Sonymen qatar ol úlkenniń jolyn kespeıtin, bóriktige tike qaramaıtyn kórgendi tulǵa, rýly eldiń ary men uıaty ekenin de umytpaıdy.
Aqıqatyn aıtalyq, keńestik kezeńdegi ǵalymdar jazǵandaı qazaq qoǵamynda «tómenetek teńsizdik» bolǵany shyndyq. «Taqsyr-aı, kúni qursyn urǵashynyń, bıligi bolmaǵan soń bir basynyń» dep Sara aqyn tekke jyrlaǵan joq. Qalyń malyn mol bergenge qyzyn jetektetip jiberetin kerzamandy búgin jasyrǵannan ne paıda? (Turmystyq jaǵdaıatynda týyndaǵan «teńsizdik ánderi» qazaq qyzdarynyń shyǵarmashylyǵynda epopeıalyq baıan bolyp qattalyp áli jatyr, bolashaqta olardy jınaqtasaq bir antologııaǵa júk bolyp qalary anyq). Qazaq qyzy:
«Qyzdy nege qudaıym jaratasyń,
Qolań shashyn qaıyryp taratasyń.
Asaý taıdaı alshańdap júrgen basym,
Qandaı jannyń qolyna qaratasyń?»
– dep jat bosaǵasyndaǵy baq-talaıyn ýaıym etedi.
Búldirgen,
Qandaı jaqsy qurbylarmen bir júrgen
– dep «asaý taıdaı bulańdaǵan» oń bosaǵadaǵy dáýrenin qımaı qamyǵady.
«Bazardan alǵan boz jaýlyq,
Shetinen aldym bir baýlyq,
Aınalaıyn týysqan,
Sizderge bersin densaýlyq!»
– dep týǵan el, ósken jerin oılap sarǵaıady.
«Áı-áı, bópem,
Keıin qalǵan elimdi,
Kórer me ekem!»
– dep besik terbetip otyryp tórkin jurtyn saǵynady.
Al endi, taqyrypty turmys jaǵdaıatynan ánshilik qaǵıdasyna short buratuǵyn bolsaq, qyzdar aıtatyn ánderdiń sıpatynda joǵaryda biz salystyra jazǵan eki harakter bar, lırıka men sentıment, satıra men ıýmor ıntonasııalary aralasa kele tamasha mýzykalyq oı nemese kompozısııalyq mazmun túzgendeı bolady. Iаǵnı qazaq qyzdarynyń shyǵarmashylyǵynda qýanysh pen ókinish, mahabbat pen ǵadaýat, kúlki men kóz jasy aralas. Vokaldyq turǵyda bozbalalarǵa tán eselengen dınamıka, tik shyrqaıtyn shappa-shot aksent múlde joq, kerisinshe romanstyq shýaqty melos basymyraq.
Taǵy bir máselege nazar aýdarýǵa májbúrmiz. Jalpy, halyq ánderiniń ishindegi qyzdarǵa tán tekst-mátinderdi barlasaq, jumbaqtaı aıtý, astarlap jetkizý, tuspaldap meńzeý sııaqty poetıkalyq tásilder meılinshe mol qoldanylady. Mysaly:
«Alma aǵashtyń gúlindeı-aý,
Tekemettiń túrindeı-aý.
О́tip dáýren bara jatyr,
Siz ben bizge bilinbeı-aý»
– dep ánshi qyz tyńdaýshy nazaryn «alma aǵashqa», «tekemetke» bura otyryp, óz taǵdyryn baıan etedi, qımas qurbysyna qupııalap syryn aıtqandaı bolady. Mundaı ádisti ádebıetshiler «parallellızm» dep atar edi. (Mýzykada da bul termın bar, biraq ol eki dybystyń garmonııasyn qaýzap ketedi).
«Arqadan soqqan samal jel,
Saǵyndym kóke, aman kel!»
– dep alystaǵy baýyryna degen saǵynyshyn ánge qosady, sóıte tura tórkin jurtyna (Arqaǵa) kópten barmaǵanyn jarııa-naz etedi. Qazaq qyzy óz sezimin álgi aıtylmaq ánniń ózegine sheber qaıymdastyrady. Án sazy mátinniń jetkize almaǵan tusyn árlep, sezim lebizin melodııalyq órnektermen óre otyryp, sodan mýzykalyq kórkem sheshim izdeıdi. Mundaı mýzykalyq-poetıkalyq tásil jalpy qazaqy án-óleńniń bárine tán degenimizben, qyzdar shyǵarmashylyǵyndaǵy sıpaty ótkirleý-aý. Keıde bir tyńdaǵanǵa qyzdar ániniń mazmuny tolyq ashylmaǵandaı, kýlmınasııasy jetilmegendeı bolyp kórinetini bar. Iá. Qyzdardyń shyǵarmashylyǵynda ashyq-shashyq ásiresoq aksentshil tehnıka bolmaıdy. Munyń astarynda ult pen dástúrge degen túpsiz qurmet jatyr. Qaıyra aıtqanda, qazaqtyń buqaralyq-mýzykalyq saltynda qyzdar ánshiligi – tól tabıǵaty suryptalǵan, ózindik kompozısııasy men formasy jetilgen, dástúrli vokaldyq mektebi qalyptasqan dara mádenıet.
Osy maqalany oqyǵan soń «Áı, aǵaıyn, halyq ánshiliginiń klassıkalyq mektebi bar, kásibı oqytý talaby bar, endeshe odan qyzdar shyǵarmashylyǵyn bólýdiń qajettiligi bar ma? Zamanaýı zárýligi ne-dúr?» deıtindeı opponent saýaldar óre túregelýi ábden múmkin. Onyń ústine joǵaryda attaryn ataǵan jeke mýzykatanýshylar bolmasa jalpy otandyq ónertaný men kásibı bilim berý salasy qyzdar ánshiligin janrlyq mádenıet retinde qaramaq túgili, olardyń san ǵasyrlyq dástúri bar repertýaryn da moıyndaı bermeıdi. Sonyń saldarynan qazirgi oryndaýshylyq ónerde qyzdardyń ánshilik úlgisi «záıimkeniń aǵashyndaı» seldirep, joıylyp barady. Osy kúni sal-serilerdiń «jigitlik» taqyrybyndaǵy «alańsyz saýyq-saıran salǵan», «bir kúnde segiz qyzdy alyp qashqan» ánderin sulý qaryndastarymyz sahnada qysylmaı aıta beredi. «Táńirbergen Moldabaı», «Olaı júrshi, Kóksholaq!» dep úkili bórki naıqalǵan arýlardy da kórip júrmiz. Estetıkalyq jolyn aıtpaǵannyń ózinde Birjan men Aqannyń, Mádı men Taıjannyń, Ǵazız ben Balýan Sholaqtyń, Kenen men Qapezdiń qaharmandyq-patetıkalyq týyndylary qyzdardyń názik tabıǵatyna kelmeıdi, vokaldyq turǵyda da daýysqa orasan salmaq túsiretini beseneden belgili. Qyz bala qansha sheber oryndaýshy bolsa da shyǵarma bolmysy oǵan yryq bermeıdi, sebebi er adam repertýarynyń vokaldyq-tehnıkalyq talaptary ózge. Qalasaq ta, qalamasaq ta álgi orys ǵalymy M.Vavılova aıtqan «genderlik repertýar» talabynyń bir mańyzy osy jerde baıqalady. Kásibı oqytý standartynyń talabyna saı «án mamany halyq ánderiniń bárin ıgerý kerek» degen ortaq tilekke daý joq, ol bilik pen tálim úshin óte qajet dúnıe. Desek te úlken sahna mádenıetinde kez kelgen ulttyń mańdaıyna bite bermeıtin rýhanı qazynamyz – qazaq qyzdarynyń ánshilik mádenıeti men ǵurpy saqtalsa ıgi.
