Ahań Abaı shyǵarmashylyǵy týraly «Sózi az, maǵynasy kóp, tereń. Buryn estimegen adamsha shapshań oqyp shyqsań, azyna túsinip, kóbiniń maǵynasyna jete almaı qalady. Kóp sózderin oılanyp, daǵdylanǵan adamdar bolmasa, myń qaıtara oqysa da túsine almaıdy. Sondyqtan Abaı sózderi jalpy adamnyń túsinýine aýyr ekeni ras. Biraq ol aýyrlyq Abaı aıta almaǵannan bolǵan kemshilik emes, oqýshylardyń túsinerlik dárejege jete almaǵanynan bolatyn kemshilik. Olaı bolǵanda aıyp jazýshyda emes, oqýshyda. Ne nárse jaıynan jazsa da, Abaı túbirin, tamyryn, ishki syryn, qasıetin jazady», dep maǵynaly tereń oı túıedi. Sondyqtan da Abaı – qazaqqa jaqyn jáne alys.
Bizge, osy qazaqqa «qııanatshyl dúnıeden qyryq jamaý bolǵan» Abaıdyń júreginen jaqyn eshteńe joq. Abaıdyń júregi aınadaı taza, pák, sáýleli júrek. Ol aınymasqa bekigen júrek. Jalpy, Abaıdyń óleńderi men qara sózinde mol kórinis tapqan júrek konseptisi aqynnyń dúnıetanymdyq paıymynan, tolyq túsiniginen, adam bolmysy týraly fılosofııalyq oı qorytpalarynan bastaý alyp, odan ári ádebı-kórkem beıneleýlermen, tildik ajarlaýmen kestelenip, tutasqan estetıkalyq-moraldyq túzilisti qurap ketedi.
Dúnıe jaratylysty tanyp bilýdegi sony izdenister, fılosofııalyq kózqarastar, ǵylymı-teologııalyq ustanymdar men umtylystar negizinen eki túrli ólshemge ıek artady. Biri – aqyl men sanany joǵary qoısa, ekinshileri – júrek kategorııasyn, ıaǵnı mahabbat, súıispenshilik hám izgilik (gýmanızm) murattardy alǵa shyǵarady. Abaı – dúnıe bolmystyń aqıqatyn mahabbatpen túsinýshiler qatarynda. Abaı fılosofııasynyń úsh taǵany – ımanıgúl úsh súıý. Ol mahabbatpen jaratqan Allany súıý, ekinshisi adamzatty súıý, úshinshisi ádiletti súıý. Abaı aıtqan jomarttyqtyń úsh qazyǵy – ádilettilik, shapaǵattylyq jáne danalyq. Ádilettilik – adamnyń jaratylýynda bolsa, shapaǵattylyq – adamnyń aq peıildiliginiń ólshemi, al, danalyq – aqyldylyqtyń jemisi bolmaq.
Abaı adamnyń negizgi úsh qasıetine ystyq qaıratty, jyly júrekti, nurly aqyldy jatqyzady. Osy úsheýinde jaratýshynyń adamǵa bergen erekshe mándi syı-sııapaty turǵandaı. Biraq «aýrýdy jaratqan qudaı, aýyrtqan ol emes» degendeı, ystyq qaırattyń, jyly júrektiń, nurly aqyldyń ıesi bolmaq adamnyń ózine qatysty. Adam óz bolmysyna ózi úńilip, jaqsylyq pen jamandyqty ekshep, qasıetsizdikten óz boıyn, júregin taza ustaýy shart eken. Manaǵy úsh qasıetke qarama-qaıshy keletin, qaıratsyzdyq, salqyn júrek, sýyq aqyl oryn tepse, dúnıeniń ońbaıtyny sol. Sóngen qaırattan – namyssyzdyq, jigersizdik, ynjyqtyq týyndasa, salqyn júrekten – pıǵylsyzdyq, nemquraıdylyq, ynsapsyzdyq, uıatsyzdyq, súıe bilmeýshilik, muratsyzdyq, jany ashymastyq, meıirimsizdik, qaıyrymsyzdyq balalap, sýyq aqyldan – zulymdyq, qatygezdik, óshpendilik, kekshildik, aılakerlik, sumpaıylyq, sum surqııalyq bas kóteredi. Adamzatty mahabbatpen jaratqan Alla pendesine erik te bergen eken. Adam álgi erkin durys paıdalana almasa óziniń de, ózgeniń de ómirine balta shappaq.
Adam bolmysyndaǵy ózara úılesimdilikti retteýshi, Abaısha aıtqanda, ol – júrek. On jetinshi qara sózinde álgindegi «ystyq qaıratty», «jyly júrekti», «nurly aqyldy» ózara aıtystyra kelip, tóreshi ǵylymǵa mynandaı ýáj aıtqyzady: «Sen úsheýińniń basyńdy qospaq meniń isim. Biraq sonda bıleýshi, ámirshi júrek bolsa jaraıdy. Aqyl, seniń qyryń kóp, júrek seniń ol kóp qyryńa júrmeıdi... Qaırat, seniń qarýyń kóp, kúshiń mol, seniń de erkińe jibermeıdi. Osy úsheýiń basyn qos, bárin júrekti bılet... Úsheýiń ala bolsań, men júrekti jaqtadym. Qudaıshylyq sonda qalpyńdy saqta...»
Abaıdyń «Et júreksiz erinniń aıtpa sózin», «Alla degen sóz jeńil, Allaǵa aýyz jol emes, yntaly júrek, shyn kóńil, ózgesi haqqa qol emes» degenniń mánisinde «júregińnen shyqpaǵan sózdi aıtpa, jaratýshy Allany, onyń hıkmetin, muǵjızasyz júrekpen sezin» degen baılaýly oı, baıypty ustanym jatyr. «Til júrektiń aıtqanyna kónse, jalǵan shyqpaıdy. Amaldyń tilin alsa, júrek umyt qalady... Qazaq ta adam balasy ǵoı, kóbi aqylsyzdyǵynan azbaıdy, aqyldynyń sózin uǵyp alarlyq júrekte jiger, qaırat, baılaýlylyqtyń joqtyǵynan azady» – deıdi taǵy da hakim Abaı.
Uly aqyn Abaı óleń tilinde adamnyń jan tebirenisin, kóńil tolǵanysyn, sezim náziktigin, oı ótkirligin, minez qubylmalylyǵyn kórsetetin beıneli sózderdiń neshe túrin osy júrek degen ári zattyq, ári abstraktilik uǵymdarmen astastyryp beredi. Mysaly, júregim meniń qyryq jamaý, júrektiń jigi, júrektiń kózi, júrektiń oty, júrektiń aqyl sýaty, júrekte qaırat bolmasa, aýrý júrek soǵady, júrek – teńiz, júrekke jyly tııý, ystyq júrek, sorly júrek, jyly júrek, yntaly júrek, muz júrek, asyl júrek, asaý júrek, et júrek, jas júrek, yzaly júrek, shoshynǵan júrek, ıt júrek, sum órbigen júrek, úrpıgen júrek, sónip qalǵan júrek, mahabbat pen ǵadaýat maıdandasqan júrek.
Júrek sózine baǵynyshtylyq Allany, onyń hıkmetin súıý sýfızm ilimine tán. Islam dini ilimindegi maǵrıpat, tarıqattyń uzaq joly jankeshtilikti, jannan keshýshilikti, daǵýa taqýalyqty talap etedi. Qoja Ahmet Iаsaýıdiń 64-hıkmetinde bylaı deıdi: «Tarıqat – dúr tanyp bilse bári de, Maǵrıpat dúr qansa bilim nárine, haqıqattyń jetpek sonda mánine». «Jaratqandy ynta-shynta janyńmen súı, adal jas bop sorǵalar qanyńmen súı» degendi de osy Qoja Ahmet rásıla etedi (65-hıkmet).
Abaı «aýrý júrek soǵady aqyryn jaı», «júregim oıbaı soqpa endi», «qaıran júregim muz bolmaı ma» dep tolǵansa, Qoja Ahmet «kózim – jas, kóńilim – qaıǵy, janym – jalyn», «jaraqat júregimdi sorlatpaı ma?!» dep ah urady. Al Qoja Hafız «Qaıran júrek daýa tappaı dal bolar da qamyǵar», «Meniń bútin jan júregim – seniń ǵajap janaryńda, seniń ǵajap janaryńnyń turmyn túgel qamaýynda», «Dos aqyl – aına beıne kesesi ǵoı Jámshıdtiń», «O júrektiń ámirshisi, qyzyl sharap boıdy aldy», «Jylýyńnan júregimniń oty qaıta janady», «Bir óziń dep lúpildeıdi keýdemdegi bul júrek» – dep óziniń ǵajaıyp ǵazaldarynda júrekke júginedi.
Álqıssa, júrek aınasyn kirletpeı aýyq-aýyq jýyp, tazartyp, adamdyq tulǵasyn asqaqtatyp, kisilik beınesin paıǵambarlyq qalypqa negizdep, aınalasyna adamgershilik izgi nuryn seýip ketken oıly Abaıdyń, qapaly Abaıdyń, qajyǵan Abaıdyń bylaıǵy ómirdegi minez qyry da óziniń tezge salyp tekserip-tergeýimen, ózgertýmen, eńbek qylyp tárbıeleýimen jasampazdyqtyń jarqyn úlgisine aınalǵan edi.
«Abaıdyń oıynsha adamzat balasy yzaly júrektiń quly emes, sondyqtan da Adam ómir súrýge, eńbek etýge, jáne adamdyqqa umtylýy qajet», deıdi jazýshy Rollan Seısenbaev.
Súıý – júrektiń isi. Ultty súıý úshin kirshiksiz júrek azdyq etedi, oǵan kemel aqyl da kerek.
Nurbek NURALY,
oblystyq ádebıet jáne óner mýzeıiniń dırektory,
Qazaqstan mádenıet salasynyń úzdigi
KО́KShETAÝ
