Álem bizdi qazaq dep tanıdy

Alty qurlyqty aýzyna qaratqan, sharta­raptyń túkpir-túkpirinde jan­kúıer qoldaýyna ıe boksshynyń bulaı aǵynan jarylýy beker emes. Shar­shy alańdarda atoı salyp júrgen «Maı­qudyqtyń maıtalmanyn» kúlli álem qazaq dep biledi. Madison Square Garden-de Genany qazaq boks­shy­sy dep tanys­tyrady. О́z elinde búkil qazaqstandyq GGG-di erekshe qurmetteıdi, jeńisine qýa­nyp, sátsizdigine kúıinedi. Endeshe Go­lov­kın­niń «Men qazaqpyn!» dep jar salýy shyn kóńilden shyqqan ystyq lebiz eke­ni sózsiz.

Sochı Olımpıadasynyń qola júl­degeri, marqum Denıs Ten de suhbat­tarynyń birinde ózin qazaq dep esep­teı­tinin aıtqanyn umytqanymyz joq. «Men, eń áýeli – qazaqpyn. Oıym da, tú­sinigim de, áreketim de. Men osyn­da týdym. Shetelde qabyldaǵan sheshi­mimdi Qazaqstanda júrgendeı qabyl­daı­myn», dep aıtqan edi.

Osydan birneshe jyl buryn eli­miz­de­gi velosport týraly jazyp júrgen jýrnalıst áriptesimiz Facebook-tegi pa­raq­shasynda shaǵyn saýaldama jasady. Onda «Álem kýboktarynda je­ńimpaz atanǵan tuńǵysh qazaq kim?» jáne «Álem kýboktarynda jeńimpaz atanǵan tuńǵysh qazaqstandyq kim?» degen eki suraq bolǵan-dy. Sheteldik áriptesterimiz eki suraqqa da Aleksandr Vınokýrov dep jaýap beripti.

Elimizdiń saıypqyrandary qaty­sa­tyn kez kelgen sport sheteldik arnadan qarasańyz, kommentatorlar bizdiń atletterdi «qazaq» dep ataıdy. «Qazaq fýtbolshysy Fınonchenko, qazaq qyzy Olga Rypakova» deıtinine talaı kýá boldyq. Iаǵnı ózgeler úshin qolynda Qazaqstan pasporty bar azamattyń bá­ri qazaq.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń naýryz aıynda «Inform­bıý­ro» saıtyna bergen suhbatynda osy máselege toqtalǵan-dy. Prezıdent elimizdegi etnosaralyq kelisim túsinigin qaıta qarap, Qazaqstan aýmaǵyn mekendegen búkil etnos ókilderi bir týdyń astyna jıylýynyń ózektiligin túsindirdi. «Osy jerde turyp jatqan halyq, etnostyq toptar shyndyǵyna kelgende bir ult sanalady. Shetelde bizdi «qazaqtar» dep biledi. О́ıtkeni bizdiń memleketimizdiń ataýy dál osy sózben astasyp jatyr», degen edi Memleket basshysy.

Ulybrıtanııanyń bedeldi oqý oryndarynyń biri UCL ýnıversıtetinde oqyp júrgende bir dáris ult pen etnos taqyrybyna arnalǵan edi. Sabaq barysynda Qazaqstan kóp ultty memleket ekenin aıtyp maqtanǵan edik. Ustazymyz Maıls Mýneı sózimizdi bólmeı tyńdap, qarsy suraq qoıdy.

– Qazaqstanda 130-dan astam ult turady deısiń. Solardy sanap bershi, qane?!

Qapelimde oıǵa kelmeı abdyrap qalsam da, ult pen ulys ókilderin sanamalaı jóneldim. Biraq qansha tyryssam da, tizimdi áýpirimdep júrip 30-ǵa áreń toltyrdym. «Uıalǵan tek turmas» demekshi, «qalǵanyn umytyp otyrmyn» dep jaýap qattym. Muqııat tyńdap otyrǵan Maılstyń myna sózin eshqashan umytpaıtyn shyǵarmyn.

– Qazaqstandy 130-daı ult meken­deı­di degendi belgili bir turǵyda túsinýge keledi. Áıtse de, myna nár­se­ni esińde saqta. London – búkil álem astanasy atanýǵa laıyq. Munda álemniń túkpir-túkpirinen jyl sa­ıyn mıllıondaǵan adam qonys aýda­rady. Salystyryp qarasaq, munda ómir súretin etnos ókilderi Qazaqs­tan­daǵydan áldeqaıda kóp. Biraq biz eshqashan Anglııa kóp ultty memleket dep maqtanbaımyz. Qazir ǵana óz eliń­degi ulttar sanyn otyzǵa áreń jet­kiz­diń. Alaıda olardyń bári – elińniń azamaty. Qazaqstanda bir ǵana halyq, bir ǵana ult bar. Ol – qazaq halqy, – dep áńgimesin túıindedi qart ustaz.

Budan keıin ult pen etnos uǵym­da­rynyń túp-tórkinine úńilip, jan-jaq­ty talqyladyq. Ǵylym tilinde «Ult – ortaq til, aýmaq, tarıh, etnos ne ortaq máde­nıet qalyptastyrǵan qoǵam». AQSh-ta keńinen qoldanylatyn «Blektiń zań sózdiginde» ult uǵymyna «naqty terrıtorııany mekendep, táýelsiz memleket, egemendi saıası eldi mekendegen adamdar» dep túsinikteme beredi. Al «etnos – óz damýynyń bastapqy kezeńinde aýmaǵynyń bire­geı­ligi, birdeı tilge negizdelgen máde­nıetiniń, sharýashylyq-tur­mys­tyq erekshelikteri bolýy, ózine tán bir­qatar belgileri bar tarıhı jaǵynan qa­lyp­tasqan áleýmettik top».

Osy kúnge deıin alqaly jıyndar­da «Qazaqstanda 130-dan astam ult me­kendeıdi» dep talaı márte aıtyldy. Alaıda joǵarydaǵy talap­tar tóńireginde tujyrymdasaq, Qa­zaq­stan­­daǵy ult belgisi de, etnos uǵymy da qazaq ultynyń sheńberine ǵana sáıkes keledi. Qazaq etnosy babalardan muraǵa qalǵan birtutas Uly dalany meken­dep, halyq retinde qalyptasty, jetil­di. Muny Ata zańymyzdyń bas­taýynda «Biz, ortaq tarıhı taǵdyr biriktirgen Qazaqstan halqy, baıyrǵy qazaq jerinde memlekettilik qura otyryp...», dep jazylǵan preambýla da aıǵaqtaıdy.

Qazaq etnosynyń máselesin naq­tyla­dyq. Endeshe qalǵan «129 ult» qaıdan shyqty? Joǵaryda keltirgen ǵylymı tujyrym elimizdegi basqa dıaspora ókilderin ult deńgeıine kóterýge múmkindik bermeıtini túsinikti. Bálkim statıstıkalyq derekter Qazaqstandy qansha dıaspora mekendeıtinin anyq­taý­ǵa kómekteser?

Sandardy sóıleteıik... 2009 jylǵy Halyq sanaǵyna súıensek, «toǵyzynshy terrıtorııany» 120 dıaspora ókili mekendeıdi. Bul – resmı málimet. Iаǵnı Qazaqstanda 130-dan astam ult bar degen túsinik túbirimen qate ekenin resmı statıstıka dáleldeıdi.

Derekterge tereńirek úńilsek, Qazaq­­stan­da sany 10 myń adamnan asa­tyn tek 20 dıaspora bar ekenin baı­qaı­myz. Buǵan 10 mıllıonnan asqan qazaq etnosyn qosyńyz. Sonda ha­lyq­tyń 16 mıllıonyn nebári 20 dıaspora men qazaq etnosy qurap otyr. Bul – 2009 jylǵy derek. Sodan beri Qazaqstan halqy 18 mln-nan asyp, qazaq etnosy 12 mln-ǵa jetti.

Qalǵan 100 dıasporanyń úlesi 96 myńnan sál ǵana asady eken. Mysaly, 2009 jylǵy Halyq sanaǵynda elimizde 1 vepsi, 1 ıjor, 1 ýlcha turatyny kórsetilgen. Bir qyzyǵy, búkil álemde 3000-daı ýlcha bar. Olar negizinen Reseıdi mekendeıdi. Al ı­jor­­lardyń sany myńǵa da jetpeıdi.

Salystyryp qarasaq kórshi Reseıde 197 etnos ókili mekendeıdi. Kanadada 250-ge jýyq dıaspora bar. Qytaıda resmı túrde 56 etnos ǵana tanylǵan. Norvegııada etnos uǵymy múldem joq. Lıýksembýrgta halyqtyń násilin, dinin, shyqqan tegi men etnosyn suraýǵa ty­ıym salynǵan. Italııada da etnos týra­ly múlde aıtylmaıdy.

Joǵaryda atalǵan elderdiń basym bóligi sanaq júrgizgende halyqty etnosqa qarap eseptemeıdi. Máselen, Fransııa, Germanııa, Ispanııa sekildi «qart qurlyqtyń» basty qozǵaýshy kúshi sanalatyn memleketterde etnos uǵymy joq. Onda tek bir ult, halyq qana nasıhattalady. Al Ulybrıtanııada halyq sanaǵy kezinde turǵyndardyń shyqqan tegin onshaqty sanatqa bólip qarastyrady. Olardyń qatarynda aq násil, qara násil, brıtanııalyq dep kete beredi. Qysqasha aıtqanda, Tumandy Albıondaǵy etnos uǵymy násil túsinigimen astasyp ketken. AQSh-ta da negizgi birneshe etnosqa ǵana basymdyq beriledi.

Osy oraıda Qazaqstan azamattaryn bir týdyń astyna jınap, birtutas halyq qalyptastyrýda resmı hám mem­lekettik tilimiz – qazaq tiliniń orny erekshe. Memleket basshysy Q.Toqaev naýryz aıynda Qordaı aýdanyna barǵan saparynda bul máselege de toq­tal­dy.

«Sizderdiń balalaryńyz qazaq tilin úırenýi kerek. Memleket sizderdiń mádenıet­terińiz ben dástúrlerińizdi saqtap, damytýǵa jan-jaqty qoldaý kórsetedi. Degenmen sizder, ásirese aýyl­da turatyn azamattar memlekettik tildi bilgenderińiz asa mańyzdy», dedi Prezıdent.

Árıne Qazaqstanda turaqty tura­tyn árbir dıasporanyń ózindik erek­sheligine nuqsan keltirý jaıynda sóz qozǵalmaýy tıis. Olardyń bar­ly­ǵy ózderiniń tilderinde oqyp, qol­da­nýǵa, mádenıetterin damytyp, ádet-ǵuryptaryn saqtaýǵa quqy bar. Mem­leket buǵan múmkindik berip otyr. Alaıda ultaralyq tatýlyqty saq­taý­ǵa, birtutas halyq retinde «bir jaǵa­dan bas, bir jeńnen qol» shyǵarýǵa búkil dıas­­pora múddeli bolýy tıis. Osyndaıda bárimizdi biriktiretin qazaq tili men qazaq ulty ekeni aıtpasa da túsinikti.

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev atap kórsetkendeı, ha­lyq­ara­lyq arenada Qazaqstan halqyn «qazaq» dep biledi. Endeshe eldiń erteńi, mem­le­ket­tiń tutastyǵy úshin «to­ǵy­zyn­shy terrıtorııany» mekendegen búkil dıaspora ókilderiniń bir týdyń astyna toptasýynyń burynǵydan da ózektiligi arta túsedi.