«Myń jyldyq kókjıek» baǵdarlamasy sheńberinde shetelge
issaparǵa baryp qaıtqan otandyq tarıhshy ǵalymdardyń biri, bitik jazýynyń bilgiri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor – Qarjaýbaı Sartqoja. Ǵalymmen áńgimemiz Mońǵolııadan qazaq tarıhyna qatysty qandaı qazyna ákelindi degen turǵyda órbidi.
– Mońǵolııaǵa barǵan saparyńyzda Ortalyq arhıvte, sol eldiń tarıh ınstıtýtynda, Baıan-О́lgeıdegi Aımaqtyq arhıvte bolǵan ekensiz. Odan basqa Baıan-О́lgeı, Qobda, Bulǵyn, Suhebator aımaqtaryna ekspedısııa jasap, bir jazdy túgeldeı ǵylymı issaparǵa arnapsyz. Endi bul sapardyń nátıjesi qandaı deıtin zańdy saýal týyndaıdy?
«Myń jyldyq kókjıek» baǵdarlamasy sheńberinde shetelge
issaparǵa baryp qaıtqan otandyq tarıhshy ǵalymdardyń biri, bitik jazýynyń bilgiri, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor – Qarjaýbaı Sartqoja. Ǵalymmen áńgimemiz Mońǵolııadan qazaq tarıhyna qatysty qandaı qazyna ákelindi degen turǵyda órbidi.
– Mońǵolııaǵa barǵan saparyńyzda Ortalyq arhıvte, sol eldiń tarıh ınstıtýtynda, Baıan-О́lgeıdegi Aımaqtyq arhıvte bolǵan ekensiz. Odan basqa Baıan-О́lgeı, Qobda, Bulǵyn, Suhebator aımaqtaryna ekspedısııa jasap, bir jazdy túgeldeı ǵylymı issaparǵa arnapsyz. Endi bul sapardyń nátıjesi qandaı deıtin zańdy saýal týyndaıdy?
– Kúntizbelik jospar boıynsha negizgi jumysymyz muraǵattardan qazaqqa qatysty qujattardy alyp shyǵý bolatyn. Ekinshi, Mońǵolııa jeri, ózderińiz bilesizder, Kóktúrikterdiń atamekeni. Sondyqtan munda Kóktúrikterge qatysty ǵylymı dúnıelerdiń bútkili, onyń ishinde jazba muralary kóptep saqtalǵan. Kúltegin, Tonykók sııaqty onshaqty uly eskertkishterden bastap, usaq jazýlardyń ózinen júzden astamy saqtalǵan. Kóktúrikterdiń astanasy Ordabalyq sol jerde. Búginde sol dáýirge jatatyn on shaqty qala Mońǵolııa jerinen tabylyp otyr. Mine, osyǵan baılanysty kúntizbedegi ekinshi jospar mońǵol jerindegi jazba eskertkishterdi qosyp zertteý, oǵan qatysty materıaldardy jınaý, tas dáýiri jáne saq pen ǵun dáýirindegi tas betine salynǵan sýretterdi túsirip ákelý. Nátıjesinde bir aı Mońǵolııanyń Ortalyq arhıvinde otyryp, onnan asa qordan 280 bet arhıv qujattaryn iriktep aldym. Bul qujattar ýıǵýrjin-mońǵol grafıkasymen, ıaǵnı, mońǵoldardyń kóne alfavıtimen jazylǵan. Qujattardyń eń kónesi 1757 jyly jazylǵan eken. Biz budan buryn Abylaı han tek jońǵarlarmen soǵysty dep júretinbiz. Manjú Chın patshalyǵy syrtqy Mońǵolııada jasaqtalǵan, asa mol qol qamtylǵan bútin bir armııany Abylaıǵa qarsy attandyrypty. Osy armııa quramynda kózge túsken sardarlar men sarbazdardy marapatqa usynǵan otyz bet qujat taptyq. Ekinshi bir keremet dúnıe – «Qazaq zańy» degen qujat. Kóne mońǵol alfavıtimen jazylǵan. Shyǵys Túrkistanda ómir súrgen qazaqtar 1836 jyly zań qabyldaǵan. Bul týraly ártúrli aqparattar Qytaıdyń Shyńjań aımaǵynda jarııalanǵanymen, zańnyń tolyq nusqasy tabylmaǵan edi. Mońǵoldar 1911 jyly Qytaıdyń Chıń ımperııasynyń qol astynan shyǵyp, avtonomııa qurǵany tarıhtan málim. Mońǵoldar osy zańdy sol avtonomııa qurǵan jyly mońǵol tiline aýdaryp saqtapty.
– Sonda mońǵoldar «Qazaq zańyn» basshylyqqa alǵan ba? Bul zańnyń tarıhı mańyzdylyǵy nede?
– Basshylyqqa aldy ma, joq pa, ol jaǵyn bilmeımin. Múmkin alǵan da shyǵar. Biraq, óz basym mońǵoldar óte uqypty halyq eken degen oıǵa keldim. Olar óz qaýipsizdigin eskerip, bular bizge dos bola ma, jaý bola ma degendi anyqtaý úshin bir halyqtyń zańyn aýdaryp alyp otyr. Mańyzdylyǵy jaǵynan bul qazaq halqynyń «Jeti jarǵydan» keıin qabyldaǵan ekinshi zańy. Burynyraqta Qaırat Isaǵalıev deıtin ǵalymǵa osy zańnyń birli-jarym fragmentterin aýdaryp bergenmin. Osy joly túpnusqasy tabylyp otyr.
– Elimiz táýelsizdigin alǵan jyldary Mońǵolııadan 150 myńdaı qazaq kóship kelgenimen, búginde sol jaqta qalǵany taǵy da 150 myńdaı deıtin málimet bar. Muraǵat qujattarynyń arasynda Mońǵolııa qazaqtaryna qatysty málimetter bar ma eken?
– Mońǵolııadaǵy qazaqtar áý basta ol jaqqa Altaıdyń ońtústiginen 1850 jyldary mal otarlatyp baryp júripti. Sol jyldary mońǵol Altaıynda bos jatqan ıesiz jer kóp bolǵan. 1860 jyldan bastap qazaqtar sonda turaqtap qalyp qoıǵan. Osylaısha, qazaqtar Altaıdyń ońtústiginen soltústigine qonys aýdarǵan. Bul ólke ol kezde Chıń ımperııasynyń qol astynda bolǵan. Mońǵol dar 1911 jyly avtonomııa alady, Boǵda deıtin din basshysyn han taǵyna otyrǵyzady. Sonda qazaqtyń Súkirbaı, Qylań, Adaı esimdi basshylary Boǵda han úkimetine qazaqtardy qol astyna alý týraly aryzdaryn jazǵan. Boǵda han úkimeti olardy qabyldaý týraly buıryqtar shyǵarady. Osy qujattardy da biz elge ala keldik. Dúnıeniń túkpir-túkpirine shashyrap ketken qazaqtyń tarıhı taǵdyrynan málimet beretin qujattardyń barlyǵy da qundy.
– Jospardyń ekinshi bóligine qatysty ne aıtasyz?
– Muraǵattaǵy qujattardy iriktep bolǵan soń, bir kólikti jalǵa alyp, dalalyq ekspedısııaǵa shyqtyq. Altaı taýynyń úsh úlken salasynda árqaısysy otyz kılometrge jalǵasqan bútin bir sýret galereıasy ispetti asa aýqymdy óner murasy saqtalǵan. Onyń birinshisi Kishi Oıǵyr nemese Aqsaı dep atalady. Bul jerden Qatonqaraǵaı aýdanynyń Berel qorymyna deıin 45 shaqyrym. Munda árbir tastyń betinde bos oryn joq. Osy ólkedegi petroglıfter Pleıstosenniń sońǵy kezeńine (b.z.b HIV-HII myń jyldyq), Golosen dáýiriniń (b.z.b VI-IV myń jyldyq), qola (b.z.b III-I myń jyl burynǵy), temir dáýiri (b.z.b VIII-I ǵǵ), jáne b.z. HI ǵasyryna deıingi dáýirdi qamtıdy. Ekinshi, Muztaýdyń mońǵol betinde Muztaýdan bastalatyn Muzózen deıtin ózen bar. Ol jıyrma shaqyrymdaı aǵyp kelip Aqsý dep atalady. Aqsý ózeniniń ońtústik jaǵynda Shibeti Qaıyrhan deıtin taý bar. Bul taý da ejelgi jáne erteorta ǵasyrdyń óner qoımasy. Alǵashqy taýdaǵy sýretter 100 myńnan kem emes bolsa, ekinshi taýda da sol mólsherde. Biz ózimiz sonda týyp, óskendikten bilemiz. Endi osylardyń ishinde Kóktúrikterdiń dúnıetanymyna, polıetnografııasyna, sharýashylyǵyna, ony ıgerý tásiline baılanysty myń sýret túsirdik. Munda kúresip jatqan balýandardyń, túıe minip, sadaq atyp bara jatqan jaýyngerlerdiń, eki at, úsh at, alty at jekken at arbalar, olardy aıdap bara jatqan adamdardyń, úı arbalardyń, ańdar men qustardyń sýretteri dúnıetanymymyzǵa, dinimizge qatysty basqa da kóptegen sýretter saqtalǵan. Osy sýretterge qarap ol zamandaǵy adamdardyń ómir súrý salty men sharýashylyǵy, ony meńgerý ereksheligi, sol dáýirdegi ekologııanyń bolmys-bitimi, klımaty jaıly mol maǵlumattar alýǵa bolady.
Alekseı Okladnıkov deıtin ataqty arheolog 1965 jyly Qobda aımaǵynyń Soltústik-Seńgir úńgirinde bolǵan. Seńgir taýyndaǵy úńgirdi zerttep, sol úńgirden 13 top sýretti fotoǵa túsirip edi. Bizdiń jyl sanaýymyzdan burynǵy 30-25 myń jyl burynǵy sýret dep belgilegen. Mundaı sýret Orta Azııadan, Qazaqstannan tabylǵan joq. Sibirdiń ózinen az tabylǵan. Mynaý tipti erekshe. Altaı taýynda adamzat paıda bolǵannan beri tek bizdiń ata-babalarymyz ómir súrgenin aıǵaqtaıdy. Altaı taý jotasy úsh myń kılometrge sozylady. Basy О́skemennen bastalady da, Gobıge qaraı biraq ketedi. Sol Seńgir úńgirinde osydan 30-25 myń jyl burynǵy adamzattyń óner týyndysynyń saqtalýy qandaı ǵajap?! Bul bizdiń tarıhymyzǵa tikeleı baılanysty dúnıe. Ekinshi, osy sýretterge qarap otyryp, sol dáýirde klımattyń qandaı bolǵandyǵyn bilýge bolady. Máselen, sol sýretterdiń ishinde mamonttyń, túıequstyń sýreti bar. Qazir solar bar ma? Joq. Biraq, qazba jumystaryn júrgizgende bassúıekteri shyǵyp jatyr. Bul Altaıdyń tabıǵaty sol dáýirlerde basqasha bolǵan degen sóz. Bul aımaq muz dáýiriniń sońǵy kezeńinde Soltústik Azııanyń qurǵaq ári sýyq jeriniń biri bolsa, Golosen dáýirinde jumsaryp ylǵaldanyp, jyly aǵys paıda bolǵan. Sóıtip, Golosenniń sońǵy kezeńinde nemese b.z.b 4600 jyldyń aldynda búgingi tabıǵı klımatqa aýysyp úlgergenin ǵalymdar ǵylymı eńbekterinde kórsetken. Osy ǵylymı tujyrymdardy tas betinde saqtalǵan sýretter galereıasy qabat dáleldep otyrǵandyǵyna kýá boldyq. О́ner týyndylary tek tarıhshylar úshin emes, metereologtar, ekologtar úshin de mańyzy joǵary. Bastysy, A.P. Okladnıkov aqsaqaldyń bul túsirgen sýretteriniń kalkamen jasalǵan kóshirmeleri bolǵanymen, túpnusqasy elimizde joq qoı. Osy saparymyzda sony túsirip ákeldik.
– Ejelgi dáýirlerde úńgirlerde saqtalǵan sýretter basqa elderde bar ma?
– Eýropanyń Fransııa, Ispanııa syndy elderdegi Fop de Gom, Lıasko, Kastolo, Altamıra, Lıý dıý Mond, Pesh-Merl úńgirlerinen dál osy ispettes sýretter 1909 jyly tabylǵan. Olardyń da jyl sanaýy 30-25 myń jyldan kem emes. Sosyn Eýropanyń ónertanýshylary «álem sýret óneriniń atasy Eýropa» dep álemge jar saldy. 1965 jyly Okladnıkov álgi sýretterdi tapqan soń, batyseýropalyqtar «óner álemniń bir ǵana núktesinen shyqpaǵan eken ǵoı» degen tujyrymǵa keldi. Osylaısha, alyp Altaı, uly Altaı álem mádenıetiniń, óneriniń altyn besigi ekenin dáleldep, túrki tektes halyqtardyń rýhyn kóterdi dep aıta alamyz.
– Mońǵolııa saparynan basqa qandaı oljalaryńyz bar?
– Ǵylymda saqtar men ǵundardyń jazýy boldy ma, joq pa degen másele talas týdyryp júrgen. Qytaı, Eýropa derekteri arqyly «bularda jazý boldy» degen boljam jasalǵanymen, qandaı jazý ekeni belgisiz edi. Osy joly biz sýret galereıasy turǵan eki taý salasynan saq, ǵun dáýiriniń úsh mátinin taýyp ákeldik. Mátin bitik (rýna) jazýynyń kóne túrimen jazylǵan. Mundaǵy tańbalar, grafıkalardyń belgilenýi óte kóne. Orhon jazýynyń júıesimen oqýǵa kelmeıdi. Endi osynyń metodologııasyn jasaýymyz kerek. Sodan keıin baryp ejelgi saq, ǵundardy sóılete alamyz.
– Ony kim jasaıdy?
– Eshkim syrttan kelip jasap bermeıdi. Tapqan ıesiniń ózi jasaıdy da. Onyń syrtynda eki kóne túrki jazýyn taýyp ákeldik. Mońǵolııa jerasty qazba baılyqtaryn paıdalanýdy qolǵa alyp jatqan el. Osy jyly mamyr aıynda ken izdeýshiler Shyǵys Mońǵolııa aımaǵynan alty úlken baǵana tas kórgen. Bireýin kóterip qarasa, kóne túrki jazýymen jazylǵan mátin eken. Mońǵol ǵalymdary «kóne túrki eskertkishteri tabyldy» dep ınternette jarııalady. Biz sol jerge de bardyq. Rasynda da tastar jatyr. Bireýiniń uzyndyǵy alty-jeti metr. Ustyn ornalasqan keshenge tolyq qazba jumysyn júrgizip, jerge jartylaı sińip ketken alyp baǵanalardy kranmen kóterip turǵyzý kerek. Zertteý jumysyna keminde bir jyl ýaqyt ketedi eken. Bul jyly aınalysýymyzǵa Mońǵolııa tarapy kelisim bermedi. Fotoǵa túsirip aldyq. Túbegeıli zertteý keleshektiń isi. Taǵy bir dúnıe. Buryn tabylǵan, ashylǵan, biraq, jazýyna kúdik keltirip júrgen on eki eskertkish bar bolatyn. Bul joly solarǵa da qaıta baryp, sýretke túsirip, jańa kóshirmesin jasap ákeldik.
– Álginde muraǵattan tabylǵan qujattar ýıǵýrjin-mońǵol tilinde eken dep aıtyp qaldyńyz? Osyndaı eski jazýlardy bilýdiń ǵylymda mańyzdy ekeninen habarymyz bar. О́zińiz sol jazýlardy qanshalyqty meńgergensiz? Qazirgi zamannyń neshe tilin bilesiz?
– Qazirgi qarym-qatynasta mońǵol, orys, túrik tilderin bilemin. Baıyrǵy túrig bitig, kóne uıǵýrjin-mońǵol grafıkasyn ábden meńgerdik. Al bizdiń ǵylymı tilimiz – ǵylymnyń kilti. Ǵylym tilin bilmegen ǵalymǵa ǵylymnyń esigi jabyq. Men ózim ómir boıy Kóktúrikterdiń bitig (rýna) jazýyn zerttegen adammyn. Biraq, Kóktúrikterdiń muralary tek qana bitig jazýymen ǵana shektelgen emes, odan bólek ýıǵýrjin, soǵdy, manıheı jazýlarymen, arab grafıkasymen saqtalǵan. Osy jazý júıelerin meńgerdik.
– «Halyq tarıh tolqynynda» baǵdarlamasy sheńberinde Eýrazııa ýnıversıtetinde ótken bir basqosýda baǵdarlamaǵa tarıhshy ǵalymdar óz usynystaryn engize alatyndyǵy aıtylyp edi. Siz ne usynar edińiz?
– Tarıh jáne etnologııa ınstıtýtyna Hangeldi Ábjanov deıtin bilimdi azamat keldi. Ol qazaq tarıhynyń on tomdyǵyn jazý týraly bastama kóterip, sonyń ishinde Hýnný (Ǵun) jáne Kók túrikter ımperııasynyń tarıhyn jazýdy maǵan tapsyrdy. Sony jazyp jatyrmyn. Bizge Keńes ókimeti tusyndaǵy metodologııamen jumys isteýge bolmaıdy degendi aıtar edim. Qazir eshkimnen kem emespiz. Qytaı, parsy, mońǵol, soǵdy tilderin biletin ǵalymdarymyz bar. Solardyń áleýetin paıdalaný kerek. Keńes ókimeti tusynda tarıhymyzdy basqalar jazatyn. Solardyń yqpalynan áli de shyǵa almaı otyrǵan jaǵdaıymyz bar. Meniń tilegim – óz tarıhymyzdy ózimiz jazaıyq. Bul – bir. Ekinshi – kadr máselesi. Ásirese, túrkologııa salasynda kadr daıyndap jatqan Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti men L.N. Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetindegi oqý júıesine kóńilim tolmaıdy. Tolǵandy qoıyp, bulardyń baǵdarlamalaryn kórip, qarnym ashady. Aıaımyn. Aıtsaq, kórsetsek kafedrada otyrǵan meńgerýshiler mán bermeıdi. Elimizdegi О́ner akademııalary, ýnıversıtetter pálenbaıdyń klasy, túgenbaıdyń synyby degendi ashyp berip, óner maıtalmandarynyń mektebin qalyptastyryp jatyr ǵoı. Dál sol sııaqty tarıh mamandaryn daıarlaıtyn kafedralarda myqty tarıhshylardyń sheberlik synyptaryn ashý jón sııaqty. Sonda ǵana biz kóne tarıhymyzdy shemishkeshe shaǵatyn jas mamandardy daıarlaı alamyz.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».
Sýretti túsirgen
Erlan OMAROV.
