2014 jyly Qazaqstanda salyq salý júıesine ózgerister engizilmek. Úkimet alkogol men temekige aksızderdi ósirýdi, sol sııaqty jeke tulǵalar múlkiniń salyqtyq stavkalaryn olardyń bazalyq qunyna sáıkestendirýdi josparlap otyr. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat DOSAEV tómende osy máseleler jóninde baıandaıdy.
– Erbolat Asqarbekuly, mundaı ózgerister engizýge ne sebep bolyp otyr? Áleýmettik jelilerde osynyń bári memlekettik bıýdjetti shuǵyl tolyqtyrýǵa baılanysty týyndady degen áńgimeler aıtylýda.
2014 jyly Qazaqstanda salyq salý júıesine ózgerister engizilmek. Úkimet alkogol men temekige aksızderdi ósirýdi, sol sııaqty jeke tulǵalar múlkiniń salyqtyq stavkalaryn olardyń bazalyq qunyna sáıkestendirýdi josparlap otyr. Ekonomıka jáne bıýdjettik josparlaý mınıstri Erbolat DOSAEV tómende osy máseleler jóninde baıandaıdy.
– Erbolat Asqarbekuly, mundaı ózgerister engizýge ne sebep bolyp otyr? Áleýmettik jelilerde osynyń bári memlekettik bıýdjetti shuǵyl tolyqtyrýǵa baılanysty týyndady degen áńgimeler aıtylýda.
– Bul ózgeristerdiń bıýdjetti eleýli túrde toltyrý amalyna eshqandaı qatysy joq ekenin aıta ketkim keledi. 2014 jyly memlekettik bıýdjetke túsetin túsimderdiń jalpy kólemi 5 trıllıon teńgeden asady dep josparlanýda. Bizdiń boljamymyz boıynsha, jyljymaıtyn múlik pen kóliktiń jekelegen túrlerine salyqtardy ósirý bıýdjetke 10 mıllıard teńgege jete-qaba túsim ákeledi. Sondyqtan másele bıýdjetti tolyqtyrý emes, salyq salý júıesine múliktiń shynaıy qunyna sáıkes túzetýler engizýde bolyp otyr.
Ýaqyt alǵa basyp, ómir ózgerýde. Al salyqtyq stavkalar, máselen, jyljymaıtyn múlikke qatysty 2002 jyldan beri qaıta qaralǵan emes. Iаǵnı tabystar ósýde, rynok, baǵalar ózgerýde, ınflıasııa úderisi oryn alýda, al salyqtar 10 jyl burynǵy deńgeıde qalyp otyr.
– Biraq, rynoktaǵy ahýaldyń ózgergenine qaramastan Qazaqstan azamattarynyń basym bóliginiń turmys deńgeıleri eselep jaqsara qoımaǵany belgili ǵoı...
– Eshkim de eselep ulǵaıtý jóninde aıtyp otyrǵan joq. Salyqtardy ósirý áleýmettik másele ekeni, onyń azamattar jaǵdaıyna áser etetini túsinikti. Degenmen, obektıvti túrde oılastyryp kóreıik. Búginde jyljymaıtyn múlikke salyq bir sharshy metrdiń 30 teńge baǵasyna sáıkes keletin bazalyq qundy basshylyqqa alyp esepteledi. Onda da Astana men Almaty qalalary úshin ǵana. Oblys ortalyqtary men aýdandyq mańyzdaǵy qalalar úshin bul baǵa odan da tómen. Mundaı baǵalar naryqtyq qunǵa sáıkes keledi dep eshkim de aıta almasa kerek.
– Sonda siz salyqtardy ósirý ádil bolady dep esepteısiz be?
– Iá, ol búgingi ahýalǵa sáıkes keledi. Qarańyz, máselen, Astanadaǵy 45 sharshy metrlik eki páterdi alaıyq. Olardyń biri Respýblıka dańǵylyndaǵy eski úıde, ekinshisi Orynbor kóshesindegi jańa úıde. Bul úıler baǵasy ártúrli ekeni shyndyq. Tipti, Jyljymaıtyn múlikti tirkeý ortalyǵynyń baǵalaýy boıynsha da Orynbor kóshesindegi páter jarty mıllıon teńgege qymbat. Naryqtyq baǵa boıynsha ol aıyrmashylyq odan da kóbirek. Al osy páterlerge salynatyn salyqtar birdeı derlik.
Biz osy ahýaldy ózgertýdi usynyp otyrmyz. Osylaısha, Astana men Almaty úshin bazalyq baǵany qazirgi 30-dan 60 myńǵa deıin kótermekpiz. Al oblys ortalyqtarynda 18-den 36 myńǵa deıin kóteriledi. Iаǵnı eń joǵary bazalyq baǵa bir sharshy metr úshin 400 dollardy quraıtyn bolady. Al aýdandyq mańyzdaǵy qalalar, kentter men selolar úshin stavkalar burynǵy deńgeıde qalady.
– Sóıtip, eki astana men oblys ortalyqtarynyń turǵyndary úshin salyq eki ese óspek qoı?
– Joq. Siz koeffısıentti umytyp ketip otyrsyz. Bazalyq qunnyń syrtynda joǵarylatatyn jáne tómendetetin koeffısıentter bar. Ol qurylystyń salynǵan jylyna, onyń fızıkalyq eskirýine baılanysty ózgerip turady. Máselen, jańa úıde turatyndar turǵyn alańy dál sondaı eski úıde turatyndarǵa qaraǵanda salyqty kóbirek tóleıtin bolady. Onyń syrtynda ardagerler, tyl eńbekkerleri, kópbalaly analar men halyqtyń áleýmettik osal býyndary úshin salyqtyq jeńildikter saqtalady.
Taǵy bir jańalyq – turǵyn alańǵa gradasııa engiziledi. Osylaısha, qymbat turǵyn úıler – alańy 150 sharshy metrden asatyn páterler salyq tóleýshiler úshin qymbatqa túsetin bolady. Degenmen, mu ndaı úılerdiń kóp emes ekenin aıta ketý qajet. Búginde elimizde barlyǵy 2,14 mıllıon páter bar. Olardyń 10,1 myńynyń alańy 150 sharshy metrden asady. Al úıler sany 2,6 mıllıon, onyń ishinde 300 sharshy metrden asatyndary 34 myńdaı ǵana.
– Kim kóp tabys tapsa, sol kóbirek salyq tóleýi tıis demeksiz ǵoı?
– Iá, dál solaı. Ázirge bizde Almatynyń shetindegi «hrýshevkada» turatyndar men ortalyqtaǵy jańa úıde turatyndar birdeı derlik salyqtar tóleıdi. Bul ádilettilikke jata ma? Menińshe jatpaıdy. Nelikten men mınıstrdiń eńbekaqysyn ala otyryp, qarapaıym muǵalimnen sál ǵana kóp salyq tóleýim kerek? Bul múlde durys emes. Eger adam jańa páterge aqsha taba alsa, ol jylyna bir ret osy páter úshin salyq tóleýge de qabiletti.
– Osy aıtylǵandarǵa kólik salyǵynyń ósetinin de qosyp qoıaıyq.
– Iá, kólik salyǵy da ósetin bolady. Biraq barlyq avtomobılderge emes, tek qozǵaltqysh kólemi 3-ten 4 tekshe metrge deıingi avtokólikterge ǵana. Mundaılar Qazaqstanda nebári 112 myń ǵana shamasynda. Búginde osyndaı mashına ıeleri 26 myń teńge salyq tóleıdi. Biz buǵan deıin qozǵaltqysh kólemi 4 tekshe santımetr bolatyn avtomobılderge tólenetin salyqtarǵa ózgerister engizdik. Ondaı avtokólik ıeleri renish bildirmeı-aq salyqtaryn tólep júr.
– Salyq tóleýden jaltarý jaıttary qalaı bolmaq? «Leksýs» avtokólikterin Uly Otan soǵysy múgedekteri men ardagerleri atyna resimdep, salyqtyq jeńildikterdi emin-erkin paıdalaný shemasynyń bar ekeni baıaǵydan belgili.
– Endigi jerde ondaıǵa jol berilmeıdi. Qozǵaltqysh kólemi 4 lıtrden asatyn qymbat mashına kategorııalary úshin biz barlyq jeńildikterdi alyp tastaıtyn bolamyz. Elimizde búginde osyndaı avtomobılder ıeleriniń tórtten biri derligi salyqtyq jeńildikterdi paıdalanady. Munyń is júzinde salyqtan jaltarý ekenin biz jaqsy túsinemiz. Sondyqtan da kólikke salynatyn salyqtarǵa jeńildikter alynyp tastalmaq. Osylaısha azamattardyń tolyq salyq tóleı bastaýy arqasynda bıýdjetke qosymsha 1,7 mıllıard teńge túsim túsedi dep kútilýde.
– Salyqtardy ósirýdi boldyrmaý úshin depýtattar benzın aksızderin ósirýdi usyndy. Nelikten solaı jasaýǵa bolmaıdy?
– Aksız qunynyń ósýine eshýaqytta jol berýge bolmaıdy. О́ıtkeni, benzın baǵasy ósýiniń sońyn ala azyq-túlik jáne basqa da taýarlar baǵasy kóterilip ketetin bolady. Sondyqtan búginde mundaı shara týraly aıtýdyń esh reti joq.
– Alkogoldi jáne temeki ónimderi aksızderi qashan kóteriledi?
– Iá, biz aksızderdi ósirýdemiz jáne bolashaqta da ósire bermekpiz. Atap aıtqanda, búginde myń sıgaretke aksız 1550 teńgeni quraıdy. Biz 2014 jyldan bastap ony 3 myń teńgege deıin, ıaǵnı 100 paıyzǵa ósirmekpiz. Sonymen birge, aksızderdi birtindep ósirip otyrý josparda bar. Osylaısha 2020 jylǵa qaraı myń dana sıgarettiń aksızi 45 eýro deńgeıinde bolmaq.
Alkogoldi ónimderge qatysty da dál solaı. Eger búginde 1 lıtr spırttiń aksızi 2,5 eýro bolsa, 2014 jyldan bastap ol 5 eýrony, al 2016 jyldan bastap 8 eýrony quraıtyn bolady.
Aksızderdi ósirý biz úshin óte qajet jáne tek ekonomıkalyq turǵydan ǵana emes. Bizde temeki men spırtti ishimdikter óte arzan. Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıymynyń málimetteri boıynsha, Qazaqstan jan basyna shaqqandaǵy spırt tutynýdan alǵashqy otyzdyqtyń qataryna enedi. Bizde bir qazaqstandyqqa 7-8 lıtrden keledi eken. Bul óte qaterli kórsetkish. Sondyqtan da aksızderdi kóterý qajet.
– Siz aksızderdi kóterý arqyly spırtti ishimdikter men temekiniń «qara rynogyn» ulǵaıtyp jiberemiz dep qoryqpaısyz ba?
– Eger áńgime spırtti ishimdikti qoldan jasaý jóninde bolsa, biz ondaı rynoktyń bar ekenin bilemiz. Másele bul jerde taǵy da baqylaýdy kúsheıtýge kelip tireledi. Biz alkogoldi ishimdikterdi satý erejesin qataıtpaqpyz. Olar iri saýda ortalyqtary men mamandandyrylǵan dúkenderde ǵana satylýy tıis. Mundaı talaptardy buzǵandarǵa jaýapkershilik te kúsheıtiletin bolady.
– Siz aksızderdi ósirý men zańsyz saýda úshin qylmystyq jaýapkershilikti kúsheıtý adamdardyń boıynda salamatty ómir saltyna degen talpynysty qalyptastyrý úshin jetkiliksiz dep oılamaısyz ba?
– Sóz joq, ol úshin bútindeı bir sharalar kesheni qajet. Ondaı sharalar elimizde júzege asyrylýda. Buqaralyq sportty damytýǵa orasan zor kóńil bólinip otyr. Biraq olardyń syrtynda ekonomıkalyq sharalar da qajet. Bir qorap sıgaret úshin 5-10 dollar tóleý qajet pe degen saýal tipti úlken adamnyń ózin oılandyrady. Al jasóspirimniń qaltasyndaǵy aqsha sıgaretke nemese b ir shólmek syraǵa jetpeýi kerek. Álemdik tájirıbe temeki ónimderi arzan turatyn elderde temeki shegýshilerdiń de kóp bolatynyn kórsetip otyr.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Seıfolla ShAIYNǴAZY,
«Egemen Qazaqstan».
