Qazaqstan fýtboly-100
Ústimizdegi jyly qazaq fýtbolynyń irge kótergenine artyq-kemi joq týra 100 jyl tolyp otyr. Bul oqıǵa erteń, 21 qyrkúıek kúni respýblıka fýtbolynyń irgesi qalanǵan meken – Semeı qalasynda atap ótiledi.
Búginde Jer sharynda teńdesi joq sanalatyn osynaý ǵalamat oıynnyń Qazaqstan topyraǵyndaǵy ǵasyrlyq ǵumyrynda da eske alyp, jadyny jańǵyrtatyn jaılary az emes. Men óz basym fýtbol degen sıqyrly oıynnyń qazaq dalasyna ótken júzjyldyqtyń alǵashqy ondyǵy shamasynda kelgenin birinshi ret 1967 jyly bildim.
Qazaqstan fýtboly-100
Ústimizdegi jyly qazaq fýtbolynyń irge kótergenine artyq-kemi joq týra 100 jyl tolyp otyr. Bul oqıǵa erteń, 21 qyrkúıek kúni respýblıka fýtbolynyń irgesi qalanǵan meken – Semeı qalasynda atap ótiledi.
Búginde Jer sharynda teńdesi joq sanalatyn osynaý ǵalamat oıynnyń Qazaqstan topyraǵyndaǵy ǵasyrlyq ǵumyrynda da eske alyp, jadyny jańǵyrtatyn jaılary az emes. Men óz basym fýtbol degen sıqyrly oıynnyń qazaq dalasyna ótken júzjyldyqtyń alǵashqy ondyǵy shamasynda kelgenin birinshi ret 1967 jyly bildim.Sol jyldyń kókteminde fýtboldyń úlken bilgiri Shora Sarybaev aǵamyzdyń qurastyrýymen qazaq tilindegi tuńǵysh ári áli kúnge deıingi dara sózdik – «Fýtbol kalendary» jınaǵy jaryqqa shyqty. Mine, osy kitapshada 1913 jyly Semeı jerinde «Jarys» («Iаrysh») atty eń alǵashqy fýtbol komandasynyń qurylǵany, sol ujymnyń quramynda keıin qazaq halqynyń dańqyn dúnıe júzine tanytatyn asa kórnekti jazýshy Muhtar Áýezovtiń oınaǵany birshama sýrettelip jazyldy. Alǵashqy komandanyń quramynda dańqty Muhańnan bólek, Ahmetsálim Kárimov, Qasymhan Muhammedov, Salah Hısamýtdınov, Zııatdın Ryspaev, Muhammed Saıdashev, Iýnýs Nıgmatýllın, Ámirjan Syzdyqov, Ǵabdýlhan Ǵabbasov, Muhamedýlla Qurmanov, Ǵusman Iаmbýshev, Sabyrjan Ahmetshın sekildi oǵlandar oınapty. Báriniń jasy sol kezde týra 16-da eken. Jasyratyny joq, bulardyń tórteýi ǵana qazaq balasy bolypty da, qalǵandaryn tatar malaılary qurapty.
Bir jaqsysy, bul kezde «Iаrysh» Semeıdegi jalǵyz fýtbol komandasy bolmaǵan. Qalada odan basqa «Olımp», «Lastochka» jáne «Orlıata» dep atalǵan ujymdar da tirshilik etipti. Bulardyń sapynda orys-kazak ulandary oınaǵan. Osy tórttiktiń ózara básekelerinde kóbine-kóp «Iаryshtyń» mereıi ústem shyǵyp júrgen. Komanda jattyqtyrýshysy ári kapıtany Iýnýs Nıgmatýllın oıynshylardy dop meńgerý sheberligine baýlýmen birge, árdaıym mazmundy oıyn órnegin kórsetýlerin talap etip otyrǵan. Bizge deıin tolyq málimeti jetpegenimen, jasaq sapy joǵaryda keltirilgen oıynshylardan da kóp bolǵan sııaqty. Sondyqtan da bapker jattyǵý kezinde komandany únemi ekige bólip, bir-birine qarama-qarsy oınatyp turǵan. Al oıynshylardyń biróńkeı sporttyq kıimderin Gafa Baıazıtova degen tiginshi áıel tigip bergen. Osynyń ózi komanda oıynyna aıryqsha mán berilgenin baıqatady.
Semeılik fýtbol tarıhyn zertteýshi Evgenıı Iýdınniń oıynsha, «Iаrysh» Qazaqstan komandalary arasynan halyqaralyq kezdesýdi de birinshi ótkizgen ujym bolǵanǵa uqsaıdy. Qazaq-tatar jastarynan jasaqtalǵan ujym sol jyldary Semeıde turǵan birinshi dúnıejúzilik soǵys tutqyndarynan quralǵan komandamen birneshe ret joldastyq kezdesý ótkizgen kórinedi. Fýtbol zertteýshisiniń jazýynsha, soǵys tutqyndary arasynda 1912 jylǵy Olımpııalyq oıyndarǵa qatysqan eki oıynshy da bolypty! «Iаrysh» osy sııaqty barlyq matchtaryn revolıýsııaǵa deıin árbir kúz saıyn ataqty Semeı jármeńkesi qanat jaıyp turǵan ortalyq alańda ótkizgen. «Iаryshtyq» qyrandar munymen de shektelmegen. Ertis jaǵasyndaǵy qalada qarsylas shaq keltirmegen olar ara-tura orystyń Barnaýl, Tomsk, Omby, Novosibir shaharlaryna sapar shegip, jergilikti komandalarmen joldastyq kezdesý ótkizip qaıtýdy dástúrge aınaldyrǵan.
Bıyl ǵasyrlyq merzimge ıek artyp otyrǵan Qazaqstan fýtbolynyń bastaý alar tusy sol zamandarda-aq odan ári taramdalyp, san soqpaqqa súrleý salyp ala jóneledi. Arada taǵy eki jyl ótkende, 1915 jyly onyń kelesi órkeni Ertistiń jaǵasyndaǵy taǵy bir qala – Pavlodarda kógerip shyqty. Munda qurylǵan «Iаstreb» jáne «Zvezdochka» dep atalǵan ujymdar erteli-kesh ózdi-ózi qyrqysqandy qoıyp, sosyn oqta-tekte Semeıge qaraı sholǵyn jasap turýdy daǵdyǵa aınaldyrdy. Budan qaldy, álsin-áli Reseı gýbernııalarynyń qatar qony
