ALYP AÝQYMDY ÁLEM JÁNE IаDROLYQ QAÝIPSIZDIK

Nursultan NAZARBAEV, Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti. Jalpylaı alǵanda, bir aıdan keıin ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalýyna baılanysty mereıtoı atalyp ótiledi. Álemde ótken ǵasyrdyń orta shenindegi urystarǵa qatysqan mıllıondaǵan adam bar. Biraq tarıh pen qazirgi zaman arasyndaǵy aıyrmashylyq sonda, AQSh-tyń burynǵy vıse-prezı­denti Ýolter Mondeıldiń  aıtýyn­sha, “Úshinshi dúnıejúzilik soǵysta ardagerler bolmaıdy”. Jańa ǵasyrdyń ushqyr oqı­ǵa­lary qaýipsizdiktiń eski tetikterine jańasha qaraýǵa ıtermeleıdi. Bul jerde áńgime ıadrolyq qaýipsizdik týraly bolyp otyr. Iаdrolyq elderdi basqaratyn adamdardyń shaǵyn shoǵyry jappaı qyryp-joıatyn qarýǵa qatysty ózderiniń ustanymdaryn dáleldeı ala ma? Iаdrolyq tehnologııalarǵa naqty da tıimdi baqylaýdy júzege asyra oty­ryp, sonymen bir mezgilde, ege­men memleketterdiń beıbit atomdy damytý quqyna qalaısha kepildik berýge bolady? Iаdro salasynda jalǵan emes, túpnusqaly tepe-teń­dikti qalaı qamtamasyz etken jón? Taratpaý jónindegi problemalardy sheshýge dıplomatııa áleýeti qansha­lyqty deńgeıde paıdalanylyp júr? Osy jáne basqa da máseleler Vashıngtonda ótetin aldaǵy ıadro­ly­q qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtte ashyq ta jemisti pikir almasýlardyń taqyryby bolady dep senemin. Iаdrolyq taratpaý ­– qazirgi zamanǵy ımperatıv Iаdrolyq derjavalar klýbynyń baqylaýsyz keńeıý qateri – HHI ǵasyrdaǵy asa kókeıkesti proble­ma­lardyń biri. Eger halyqaralyq qoǵamdastyq ıadrolyq qarýǵa ıe memleketter aýqymynyń keńeıýine qarsy saıası kúsh-jiger tanyta almaıtyn bolsa, onyń saldarlary úlken aýyrtpalyqtarǵa alyp kelýi ábden múmkin. Meniń kózqarasymsha, taratpaý salasyndaǵy búgingi ahýal kóńil­degi­den kóp tómen jatyr. Iаdrolyq qarýdy taratpaý jónindegi kelisim (IаQTK) ózine artqan senimdi aqtaı almaı otyr. О́ıtkeni, ol asım­me­trııa­ly bolyp tabylady jáne ıadro­lyq qarýy joq elderge qatys­ty sanksııalardy ǵana qaras­ty­ra­dy. Ol MAGATE men BUU-nyń memleketterdiń ıadrolyq nysan­darǵa halyqaralyq ınspektor­lar­dyń jiberilýinen aýytqý fakti­leri­ne naqty da túsinikti yqpal etý tetik­terine ıe emes. Aqyr aıaǵynda IаQTK óziniń qatysýshylaryna qol qoıýshylar qatarynan eshqandaı saldarsyz shyǵyp ketýine múm­kin­dik beredi. Osy jaǵdaılardyń bar­lyǵy kelisimniń tıimdiligi men naqtylyǵyn álsiretip otyr. Sondyqtan, IаQTK-niń ámbebap rejimin nyǵaıtýǵa jáne bekemdeýge yqpal ete otyryp, Qazaqstan so­ny­men bir mezgilde ıadrolyq qarýdy taratpaýdyń jalpyǵa ortaq gorı­zon­taldy jáne vertıkaldy jańa da ámbebap kelisimin jasaý ıdeıasyn alǵa tartty. Atalǵan qujat “qosar­lanǵan standarttardy” qoldanbaýǵa kepildik berýi tıis. Sonymen qatar, taraptardyń naqty mindettemelerin jáne onyń erejelerin buzǵandarǵa sanksııa qoldaný tetikterin qa­rastyrýy qajet. Sonymen birge, biz taratpaý rejimin bekemdeý jolynda mańyz­dy kezeń bola alatyn áskerı maq­sattaǵy tutandyrýshy materıal­dar­ǵa tyıym salý jónindegi keli­sim­di tezirek qabyldaý qajettigine senim­dimiz. Álemde búginde tutandyrýshy materıaldar eki myń tonna tóńi­reginde artyq jınaqtalǵanyn qa­per­ge sala ketkenniń artyqtyǵy joq. Olar ásker júıesinde paı­da­lanylyp otyrǵan joq, biraq ıadro­lyq jarylǵysh qurylǵylar daı­yn­daýǵa ábden jaraıdy. Lańkester ózderiniń qoldaryna tipti qara­baıyr ıadrolyq arsenal tıgen jaǵ­daıda salmaqty memleketaralyq janjaldarǵa arandatýdy júzege asyra alatynyn sezine alyp otyr­myz ba? Aldyn ala kesip-pishilmegen fak­torlardy saraptaý Qazaqstan­nyń Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi halyqaralyq oqý ortalyǵyn qurýǵa yqtımal utymdy kandıdat bola alatynyn aıǵaqtaıdy. Yqtımal or­talyq aıasynda barlyq qajetti dalalyq jattyǵýlar men teorııalyq semınarlar ótkizýge bolar edi. Atalǵan ortalyq Ortalyq Azııanyń sarapshylyq jáne ishki memle­ket­tik baqylaý, ıadrolyq materıal­dar­dy fızıkalyq esepke alý men qor­ǵaý júıesin jetildirý salasyndaǵy áleýetin kúsheıte túser edi. Moratorııden ıadrolyq synaqtarǵa tolyq tyıym salýǵa deıin Iаdrolyq synaqtardyń barlyq qasiretin moınymen kótergen Qazaqstan halqy úshin olarǵa tolyq tyıym salý máselesi asa kókeıkesti bolyp tabylady. О́ıtkeni, Semeı polı­gonynda 40 jylda 450 synaq jasalsa, odan 1,5 mıllıon adam zardap shekti. Sondyqtan men 1991 jyldyń 29 tamyzynda esh qo­bal­jymastan Semeı ıadrolyq polıgo­nyn jabý týraly Jarlyq shyǵar­dym. Arada ýaqyt óte kele dál osy kúnniń Qazaqstan bastamasymen Iаdrolyq synaqtarǵa qarsy is-qı­myldyń halyqaralyq kúni bolyp jarııalanýynda tereń nyshandyq mán bar. Qazaqstan beıbitshilik súıgish syrty saıası baǵyt ustana otyryp, MAGATE-men, Iаdrolyq ma­te­rıal­darmen qamtamasyz etý tobymen, Kra­kov bastamasymen, Sanger ko­mıtetimen jáne Iаdrolyq ter­ro­rızm aktilerimen kúres jónindegi jahandyq bastamashylarmen ta­bysty yntymaqtasyp keledi. Qa­zaqstan ıadrolyq materıaldardyń yqtımal syrtqa shyǵýyn tolyq boldyrmaý maqsatynda OMÝ-dy taratpaý jónindegi ulttyq komıs­sııa qurdy. Onyń quzyretine ıadrolyq sıklge qatysty barlyq máseleler kiredi. Qazaqstan Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý (IаSJTS) týraly daıyndyq komıssııasymen jergilikti jerlerde halyqaralyq monıtorıng jáne ádis-tásilder júıe­sin ınspeksııalaýdy damytý má­seleleri boıynsha ózara is-qımylǵa úlken mańyz beredi. Osy yntymaqtastyq sheńberinde 2008 jyly Semeı óńiri aýmaǵynda ıntegrasııalanǵan dalalyq ekspe­rıment ótkizildi. Biz keıbir aıtarlyqtaı yq­pal­dy elderdiń kúni búginge deıin IаSJTS-ǵa qol qoıýdan jáne ra­tı­fıkasııalaýdan qashqaqtap otyr­ǵanyna ókinishtimiz. Mundaı jaǵdaı resmı ıadrolyq memleket­ter­ge ıadrolyq qarýdy synaqtan ótkizýdi jalǵastyrýǵa, al sonyń tabaldyryǵynda turǵan elderge ózderiniń zymyrandyq-ıadrolyq baǵdarlamalary boıynsha jumys­tar­dy eshbir jazasyz júrgizýge múmkindik berip otyr. Osyndaı jaǵdaıda resmı ıadro­lyq memleketterge erekshe jaýap­ker­shilik júkteledi. Olar qara­paıym shyndyqty túsinýleri tıis,  ári ıadrolyq qarýdy modernı­za­sııalaý, ári  sonymen bir mez­gil­de, damýshy memleketterdi jappaı qyryp-joıatyn qarý jasaý baǵ­darlamasynan bas tartýǵa sendirý qıyn. Osy turǵydan alǵanda, álem­dik derjavalardyń ıadrolyq synaqtar ótkizýge óz erikterimen moratorıı jarııalaýdy saqtaýlary – óte mańyzdy faktor, biraq onyń uzaq merzimdi perspektıvada jetkiliksiz ekeni anyq. Men IаSJTS-nyń kúshine enýi táýelsiz barlyq memleketterdi saıası erik-jiger tanytyp, atalǵan asa mańyzdy qujatqa qol qoıýǵa jáne ratıfıkasııalaýǵa shaqyra­myn. Qazaqstan Barak Obamanyń burynǵy AQSh ákimshilikteriniń atal­ǵan kelisimge qatysty kózqara­syn qaıta qarap, ony senattyń be­ki­­týi­ne engizý týraly sheshimin qýat­­tap, qoldaıdy. Biz senattyń atal­­ǵan tarıhı qujatty ratıfı­ka­sııa­laýy ózge memleketterdi  AQSh-tan úlgi alýǵa ıtermeleıdi dep senemiz. Beıbit baǵyttaǵy ıadrolyq baǵdarlamalardy damytý – egemen memleketterdiń ajyramas quqyǵy Iаdrolyq qaýipsizdik salasynda búkil adamzat úshin zańdy jáne ómirlik mańyzdy baqylaý shara­la­ryn qabyldaı otyryp, halyq­aralyq qoǵamdastyq energetıka jáne joǵary tehnologııalar salasyndaǵy jahandyq trendterdi nazardan tys qaldyrmaýy tıis. Sondyqtan ıadrolyq terrorızmmen kúres salasyndaǵy jahandyq kúsh-jiger men halyqaralyq quqyq turǵysynan alǵandaǵy ashyq ıadrolyq baǵdarlamalar arasynda oılastyrylǵan tepe-teńdik qajet. Meniń paıymdaýymsha, tek bir ǵana sanksııalar – olar tipti tıim­di bolǵannyń ózinde de – bul jerde jetkiliksiz. Beıbit baǵyt­taǵy atomǵa degen zańdy quqy­la­ry­nan aıyra otyryp jáne olar­dyń ulttyq namystaryna tıe otyryp, bútindeı bir memleketter men halyqtardy tyǵyryqqa tireý­ge bolmaıdy. Osynaý kúrdeli má­se­lelerde oń stımýldar, yntalan­dy­rýlar men preferensııalar qajet. Halyqara­lyq-quqyqtyq ke­ńistikte qalý jáne tek qana beıbit baǵyttaǵy ıadrolyq baǵdarlama­lar­dy damytý memleketter úshin eko­no­mıkalyq turǵyda tıimdi bolýy tıis. Tabıǵı ýrannyń iri qorlaryna, tehnologııalyq bazaǵa, damyǵan ınfraqurylymǵa ıe Qazaqstan da beıbit baǵyttaǵy ıadrolyq baǵ­dar­la­many damytýǵa degen óziniń zań­dy quqyǵyn paıdalanatyn bola­dy. Biz sheteldik áriptesterge shı­kizat jetkizýshi rólimen shektelip qalmaı, álemdik tehnologııalyq tizbekte neǵurlym laıyqty oryn alýǵa umtylatyn bolamyz. Qazaqstan beıbit baǵyttaǵy atomǵa barlyq elderdiń tepe-teń qoljetimdiligi prınsıpiniń senimdi jaqtaýshysy bolǵan jáne bolyp qalady. Sondyqtan Qazaqstan Reseımen birge Angarskide Ýrandy baıytý jóninen halyqaralyq ortalyq qurýǵa atsalysatyn bo­lady, sol úshin de bizge MAGATE aıasynda Iаdrolyq otynnyń halyq­aralyq bankin qurý ıdeıasy meı­linshe jaqyn jáne túsinikti. Qa­zaq­stannyń atalǵan bankti óz aýma­ǵynda ornalastyryp qana qoımaı, sonymen birge ıadrolyq otyn­dy tıisinshe saqtaýdy qamta­ma­syz etýge daıyn ekendigin taǵy da jaýapker­shilikpen málimdegim keledi. Qazaqstannyń beıbit baǵytta­ǵy ıadrolyq baǵdarlamany áskerı baǵyttaǵy baǵdarlamadan bólip tur­ǵan shekarany eshqashan atta­maı­tynyna sendire alamyn. Iаdrolyq arsenaldardy qysqartý – ıadrolyq qarýsyz álemge qaraı jasalǵan naqty qadam Osyǵan baılanysty Qazaqstan Barak Obama men Dmıtrıı Med­ve­devtiń strategııalyq qarý-jaraq­tar salasynda jańa kelisim-shart bekitý jónindegi kúsh-jigerlerine aıryqsha úmit artady. Biz BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń ýaǵda­las­tyqtar zańdy sıpatqa ıe bo­lyp, olardy se­nimdilendirý múm­kin­digi qarastyry­lýy tıis degen tilegin qoldaımyz. Sonymen birge men strate­gııa­lyq ıadrolyq qarý-jaraqtardy qys­qartý salasynda qol jetkizil­gen jáne kútilgen tabystar ózi­miz­di-ózimiz tynyshtandyrýǵa, onyń ústine esh sebepsiz eıforııaǵa aparmaýy tıis dep esepteımin. Atap aıtqanda, Jer sharynyń túr­li óńirleriniń aýmaqtarynda tak­tıkalyq ıadrolyq qarý-jaraqtar­dyń aıtarlyqtaı qorlary shoǵyr­lan­dyrylǵanyn umyta almaımyz. Taıaý bolashaqta taktıkalyq ıadro­lyq qarý-jaraqtardy qysqartý men joıý máselelerin jahandyq kún tártibine engizý sanaly qadam bolar edi dep oılaımyn. Meniń paıymdaýymsha, Tynyq muhıttyń Latynamerıkalyq bóligi, Ońtústik-Shyǵys Azııa tárizdi ıadrolyq qarý-jaraqtan ada óńirlik aımaqtardyń tájirıbesin zerdeleıtin ýaqyt keldi. Munyń senimsiz kórinýi múmkin – ıadro­lyq qarýsyz aımaqtarǵa resmı ıadrolyq memleketter tarapynan moıyndaýdy jáne tıisti qararlar qabyldaýdy jyldap kútýge týra keledi. Osynyń bári jahandyq derjavalardyń olardyń ıadrolyq qarýsyz álemge shynaıy umtyly­sy týraly jasaǵan talaı-talaı málimdemeleri aıasynda oryn alyp otyr. Sondyqtan men qaýipsizdik kepili retinde de, sol sııaqty qa­ty­sýshy memleketterge tıisti pre­ferensııalar retinde de qara­s­tyrylatyn ıadrolyq qarýsyz aı­maqtardyń halyqaralyq-quqyq­tyq mártebesi týraly máseleni shu­ǵyl túrde talqylaýdy usy­namyn. Oıymdy túıindeı kele búkil halyqaralyq qoǵamdastyqtyń, onyń ishinde Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi sáýir sammıtine qatysý­shylardyń nazaryn birneshe prınsıpti jáıtterge taǵy da aýdara túsý qajet dep esepteımin. Birinshi. Iаdrolyq qarýsyz álem – qysqa tarıhı merzimde qol jetkizý múmkin emes asa aýqym­dy maqsat. Degenmen, bul qa­rýdy taratpaý, ıadrolyq qarý­syz­daný jáne atom energııasyn beıbit maqsatta paıdalaný máse­lelerinde búgin atqarylýǵa tıis isterdi erteńge qaldyrýǵa syltaý bola almaıdy. Ekinshi. Iаdrolyq qarýsyz álemniń bolashaǵy kóptegen jaǵ­daıda búginde qalyptasyp jatqan halyqaralyq tártiptiń qandaı bolatyndyǵyna baılanysty. Demokratııa túrli taraptar­dyń pikirlerin esepke alý quraly retinde halyqaralyq qarym-qa­ty­nastar salasyna taraǵan jaǵdaıda ǵana shynaıy kóppolıarlylyqtyń múmkin bolatynyna senimdimin. Tek osyndaı jaǵdaıda ǵana shaǵyn jáne ortasha memleketter ıadrolyq qarýdan qaýipsizdiktiń basty kepilin kórýdi qoıyp, semserlerdi soqaǵa aınaldyryp, qaıta soǵatyn bolady. Úshinshi. Iаdrolyq qarýsyz álem ıdealdaryna qaraı shynaıy qadam jasaý birinshi kezekte resmı ıadrolyq derjavalarǵa baılanys­ty. “Qosarly standarttar” qol­da­nýǵa jol bermeı, qarýdy taratpaý men qarýsyzdaný máselelerinde solardyń ózderi basqa memle­ketter úshin úlgi bolýǵa tıis. Tórtinshi. Iаdrolyq tehnolo­gııa­lary bar-joǵyna qaramastan, búkil elder men halyqtardyń kúsh-jigerlerin biriktirgende ǵana ıadro­lyq qarýsyz álem shyndyqqa aı­nala alady. Bálkim, bolashaqta bar­lyq memleketterdiń ár qadam saıyn ıadrolyq qarýsyz álem ıdealyna qaraı aıaq basýǵa degen sheshimin beıneleıtin Iаdrolyq qarýsyz álemniń jalpyǵa ortaq deklara­sııasyn qabyldaý týraly máseleni búginnen bastap tal­qy­laýdyń da ózindik máni bolýy múmkin. Besinshi. Álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartqan Qazaqstan  qarýdy ta­rat­paý, qarýsyzdaný jáne atom ener­gııasyn beıbit maqsatta paı­dalaný másele­lerinde halyq­ara­lyq qoǵam­das­tyqqa senimdi áriptes bolǵan, bolyp otyr jáne bola da beredi. Biz­diń bul máselelerdegi saıasaty­myz teńdes­tiril­gen, dáıekti jáne jaýap­ker­shilikti kúıinde qala bermek. “Adamzat daý-janjaldary ta­rıhynda eshqashanda osynsha kóp­shilik osynsha azshylyqqa mindetti bolǵan emes”, degen eken 70 jyl buryn Ýınston Cherchıll.   Baqyt­qa qaraı, álem búginde ıad­ro­lyq daý-janjaldardyń arenasy bolyp ta­bylmaıdy. Biraq ol eleý­li qarama-qaıshylyqtar arena­sy­na aınalyp otyr. Jáne osy qarama-qaıshylyq­tardyń sheshimi sheshimder qabyl­daı­­tyn az ǵana adamdardyń, árqaı­sysy bólshek­te­lin­gen atomnyń bizdiń bárimizdi de bólshektep ji­bermeýi úshin bel­gi­li bir jaýap­kershilikter ar­qa­laǵan memleketter basshylarynyń qolynda tur. “Izvestııa”. 2 sáýir, 2010 jyl.