Ákem 1925 jyly Semeı oblysy, Aıagóz aýdany, Batpaq aýylynda dúnıege kelgen. Aıagóz qalasyndaǵy №8 qazaq orta mektebin bitire salysymen, 18 jasqa tolar-tolmastan soǵysqa attanyp ketipti. Komsomolǵa erterek ótem dep eki-úsh aıdy qostyryp alsa kerek.
Ol óziniń esteliginde 1941 jyly soǵys bastala salysymen shekaradaǵy alǵashqy shaıqastarǵa tap kelgenin aıtyp otyratyn. Sol tusta qarý-jaraq jetpeı, qur attandap talaı bozdaq qyrshyn ketken eken. Tártip tym qatal bolyp, bir adym artqa shegingenderdi ózimizdikiler-aq atyp tastaǵan oqıǵalar bolypty.
Qandy maıdanda ákemiz bir aıaǵy aqsap, oń jaq ıyǵynan jaralanyp, elge oraldy. Elge kelgennen keıin de jaraly ekenine qaramaı, eńbekke aralasyp ketken. Ol kisi óle-ólgenshe Stalındi erekshe qadir tutyp ótti. Tórimizde úlken sýreti ilinip turatyn.
Ákem Semeı oblysy Sergıopol aýylyna qarasty Batpaq aýylynda esepshi bolyp jumysqa ornalasady. Anamyzben úılengeni de qyzyq. Aıagózdegi Lázzát apaıynyń úıine baryp júrip, Seıit jezdemniń nemere qaryndasymen tanysady. Ol kezde jasynyń ótip ketkenine qaramaı soǵysqa jibergen ákesiniń ornyna anam úıine bas-kóz bolyp, Aıagóz deposynda oq quıatyn jerde jumys istep júredi. «Stahanovshy» atalyp, syılyqqa kómir alyp edim dep aıtyp otyratyn. «Ol kezde qar qalyń bolatyn. Tańerteń Aıagózden shyǵyp at-shanamen Batpaqqa zorǵa jetkenbiz. Toı jasap, úılendik. Sonda dastarqanda ár jerde shashylǵan qurttan basqa túk joq. Biraq qazaqsha, oryssha án salyp, bı bılep tań atqansha toıladyq. Keremet kóńildi bolyp edi» deıtin.
«Bári de maıdan úshin, bári de jeńis úshin!» dep urandatyp júrip tyldaǵy tapqan-taıanǵan nárselerdiń bárin maıdanǵa jibergen. О́zderi qyrmanda istese de bir ýys bıdaıǵa zar bolypty. Soǵystan keıin ákemdi Aqshataý aýylyna qyzmetke jiberedi.
Ákem dombyra, mandalın, balalaıka, baıannyń qulaǵynda oınap, án shyǵaryp, án salǵan. Soǵystan buryn Almatydan kisiler kelip, jer-jerdi aralap, qazaqtardyń arasynan ónerli balalardy izdep, oqýǵa jınaǵan eken. Sol tizimniń ishinde meniń ákem de, qaryndasy Qaınyken de bolypty. Biraq apam jibermeı qoıypty. Ákem keıin «áı, sol kezde apam jiberse ǵoı, bári basqasha bolar ma edi» dep balalaıkasyn tartyp-tartyp jiberip, eske alyp otyratyn. Osyndaı ónerli ákem tirlikke kelgende de epti kisi boldy. «Bir jalaqyǵa telmirip otyratyndarǵa tańǵalam» deıtin. Qońyrtaýdaǵy úıdi de ózi saldyrdy. Jaz bolsa shóp shaptyryp, úı janynda baqsha salatyn. Shaǵyn ustahanasy bar. Temirden túıin túıetin. Joqtan bar jasap, bir temirmen ekinshisin jalǵap, ózine kerekti qural-saımandy qolma-qol jasap alatyn. Tórt túlik maldy bylaı qoıyp, qoıan, úırek, qaz, eń aıaǵy arqardyń jetim qalǵan qozysyn da úıge ákelip asyraǵany esimde. Bizdiń baqshada jaz boıy kartop, sábiz, qııar samsap turatyn. Báriniń amalyn tabatyn. Áli kúnge deıin sol kisiniń ekken taldary úı janynda jaıqalyp tur.
Aýyldaǵy aǵaıyn ákemdi Áýken dep ataıtyn. Qońyrtaýǵa úı salyp jatqanda kisiler «Jurt úıdi qalada salatyn bolsa, Áýkesh dalada salady» dep kúledi eken. Olarǵa ákem «Men taý taǵysymyn, eshkim maǵan buıyryp sóıleı almaıdy. Esh ýaqytta bireýge jaýtańdap, bireýge jalpaqtap kórgen joqpyn» deıtin. Rasymen solaı edi. Dalada otyryp qaladaǵylardyń barlyq jumysyn bitirip beretin. Táýelsizdik alyp, jurt jan-jaqqa kóshe bastaǵanda da ákem sol Qońyrtaýdan qozǵalmady. Aqsaqalmen amandasamyz dep Sapar Baıjanov, Jánibek Kármenov, Kópen Ámirbekovter arnaıy kelip, Qońyrtaýǵa atbasyn tireıtin. Ákem «Qońyrtaý – qasıetti jer. Taý-tasy tarıhqa tunyp tur. Barlyq jerde jut bolyp jatqanda Qońyrtaý aman shyǵyp otyrǵan» deıtin. Rasymen, Dýlat Babataıuly jatqan qasıetti topyraq, tańbaly tastarmen kómkerilgen Qońyrtaý tarıhy áli de zertteleri anyq.
Qazir qara shańyraqtyń tútinin tútetip úlken aǵam Qýanysh uldary Ulan men Asylanmen birge sonda otyr. Ákemniń jolyn qýǵan baýyrym Qabyshtyń uly Almas Abýzakırov áskerı polısııa qyzmetkerliginen zeınetke shyqqan. Áli kúnge deıin jurt aýylǵa ákem salyp ketken jol «Áýkenniń jolymen» qatynaıdy.
Darıǵa JAQIIаNOVA
Semeı
