Ýranmen ýlanǵan kól men karer

Turǵyndar arasynda Aqtaý qalasynan 25 shaqyrym jerde jınalǵan ýran kenishteri men qaldyqtary bar qaýipti aýmaqtyń qasyndaǵy kól jaǵasynda demalý, sý aıdynynda shomylýdyń densaýlyqqa zııany jaıly aıtylýda.  Aýdany 28 565 sharshy metrdi, perımetri 1,59 shaqyrymdy quraıtyn kól men «Melovoe» ken ornyndaǵy №2, 3 karerdiń ara qashyqtyǵy shamamen 577 metr. Bul kólge Munaıly aýdanyna qarasty Batyr jáne Qyzyltóbe aýyldary óte jaqyn ornalasqan. Osyǵan baılanysty oblystyq ekologııa departamenti men tabıǵı resýrstar jáne tabıǵat paıdalanýdy retteý basqarmasynyń ókilderi, saraptama-baqylaý zerthanasy jáne «Qazgıdromet» RMK oblystyq fılıalynyń mamandary birlesip, atalǵan kólden qorshaǵan ortaǵa áser etý bo­ıyn­sha aýa men sý synamasyn aldy. Nátıjesinde atmosferalyq aýa synamalarynyń nátıjeleri boıynsha lastaýshy zattar (ra­dıasııalyq fonnyń áseri – 0,1 mk3v/saǵ) shekti ruqsat etilgen konsentrasııadan aspaıtyny anyqtaldy. Barlyq kórsetkishter ruqsat etilgen shamada. Iаǵnı, mamandardyń aıtýynsha, aýada problema joq, biraq kólde másele bar.

О́ńirlik ekologııa depar­ta­menti­niń taldaý-baqy­laý zert­ha­nasynyń sý synamalarynyń nátıjeleri boıynsha SO₄ (sýlfattar), Cl (hlorıdter), Mn (marganes), Zn (myrysh), Cr (hrom) syndy zııandy elementterdiń artqany anyqtaldy. Bul anyq­talǵan zııandy zattardyń adam aǵzasyna áseri allergııalyq reaksııalarǵa, tez sharshaýǵa, jadynyń nasharlaýyna, súıek­terdiń synýyna, shashtyń synýyna, temperatýranyń joǵa­rylaýyna jáne ózge de syrqat túrlerine soqtyrýy múmkin. Sy­nama qorytyndysyna saı mańǵystaýlyq ekologtar Mu­naıly aýdanynda ornalasqan kólge sýǵa túsý qaýipti degen tu­jyrymǵa keldi.

Sondaı-aq Munaıly aýdany­nyń aýmaǵynda Kaspıı aımaqtyq taý-ken metallýrgııa kombınatyna qarasty 5 ýran kenishiniń karerleri bar. Sonyń ishinde «Melovoe» ken ornyndaǵy №2, 3 karerdiń perımetri 13,8 sha­­qyrym bolsa, jalpy qor­ǵa­­nysh barerdiń uzyndyǵy – 23,1 shaqyrym. Qalypty emes máni 1,45 mkZv/saǵ deıin tek karerdiń túbinde jáne eń tó­mengi qorshaý qabyrǵalarynda kez­desedi. Tómengi topyraq yl­ǵaldylyǵynyń joǵarylaýyna jáne eń tómengi shógindilerdiń 30%-dan astamyna baılanysty bul topyraqta shań joq jáne karerlerden radıoaktıvtiliktiń bólinbeıtinin bildiredi.

Bul karerler óz jumystaryn ótken ǵasyrdyń 90-jyldarynda aıaqtaǵan. Al 2008 jyly «Volkovgeologııa» AQ kúshimen to­lyq zertteý júrgizilip, nátı­jesinde 60-100 metr tereń­dik­te jatqan karerge túspese, jan-jaǵyna tikeleı qaýip joq ekeni anyqtaldy.

Ekologter tarapynan Munaı­ly aýdany ákimdigine atalǵan aýmaqqa kirýge tyıym salyna­tyny jóninde belgi qoıyp, adamdar men jaıylymda júrgen maldyń kirmeýin qamtamasyz etý qajettigi eskerilýi tıis ekeni aıtyldy. Eki  jyl buryn uzyndyǵy 1 shaqyrym 100 metrdi quraıtyn or qazylyp, bul aýmaqqa kirýge tyıym salynatyndyǵy jóninde 9 belgi qoıylǵan. Alaıda soǵan qaramastan, munda kelýshiler áli de bolsa bar. Sondyqtan aýdan ákimdigine Qyzyltóbe jáne Batyr aýyldary turǵyndaryna atalǵan aýmaqta demalys uıymdastyrýǵa bolmaıtyny jóninde túsindirý jumystaryn júrgizý qajettigi aıtyldy.

Sonymen mamandar tarapynan ýrannan qalǵan kól men karerden aıtarlyqtaı qaýip joq­ delinedi, biraq sýǵa tú­sý­diń densaýlyqqa zııany bar. Mal jaıylýǵa bolmaıdy, jan-ja­ǵyna or qazylǵan. Bul saq­tan­dyrý áreketteri oıdy san-saq­qa júgirtedi – qaýipti bolmasa qoryp-qorshap qaıtedi? Ka­rer­lerge Qoshqar ata kólimen birge múmkindigine qaraı zarar­syz­dandyrý jumystaryn júr­gizý­di de oılastyrǵan jón bolar.      

 Mańǵystaý oblysy