Áskerı relsterde
Soǵystyń alǵashqy aılarynda respýblıka óndirisiniń konversııasy bastaldy. Odaqtyń tabıǵı resýrsty eýropalyq bóligi jaý okkýpasııasynda qalýy jaǵdaıynda Qazaqstan maıdannyń qýatty arsenalyna aınalyp shyǵa keldi. Bar bolǵany 1941—1945 jyldary bul jerde 460 jańa óndiristik kásiporyn salyndy.
Akademık Manash Qozybaev óziniń «Qazaqstan — maıdan arsenaly» kitabynda: «Ekinshi dúnıejúzilik soǵys — úlken rezervter soǵysy, armııany ozyq tehnıkamen qanyqtyrǵan soǵys, tek erekshe manevrlikke qurylǵan soǵys — marksızm-lenınızm klassıkteriniń rastyǵyn taǵy da dáleldedi. Kólik jumysy soǵysýshy jaqtar strategııalyq josparlarynyń ajyramas bóligi boldy» degendi atap ketti.
Soǵys júk aǵynynyń jaǵrafııasyna úlken ózgerister engizdi. Ortalyq Azııa men Qazaqstan joldaryndaǵy tıeýdiń úles salmaǵy 1940 jylǵy 7,9% –ten 1942 jyly 15,1%–ke artty. Respýblıka temir joldary boıynsha tek Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa shamamen 1,5 mıllıon turǵyn evakýasııalanyp, qural–jabdyqtar men 308 kásiporyn kóshirildi, dep jazdy óz kitabynda akademık. Tyl men maıdanǵa qajettini qamtamasyz etý boıynsha negizgi aýyrtpalyq temir jolǵa tústi.
Aqyry, soǵys jyldarynda, ásirese birinshi kezeńinde, respýblıka temir joldarynyń róli orasan artty. Olar ortalyqazııalyq, qazaqstandyq tyldy maıdanmen, ortalyq aýdandarmen baılanystyrdy.
M. Qozybaev «qorqynyshty 1942 jyly elimiz ekonomıkasyn damytýdaǵy basty róldi temirjol kóliginiń jumysshy taby oınady» degendi atap kórsetti. Elimizdiń áskerı ekonomıkasynda Qazaqstan jolynyń róli aıtarlyqtaı artty. Qymbat strategııalyq shıkizatpen – kómirmen ol kóptegen ómirlik mańyzdy qorǵanys nysandaryn qamtamasyz etti.
Otan temirjolshy-gvardııashylardyń eńbegin joǵary baǵalady. 1942 jyldyń tamyzynda KSRO Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmy úkimettik pen halyq sharýashylyǵy jáne qorǵanys júkterin tasymaldaý boıynsha áskerı qolbasshylyq mindetterin múltiksiz oryndaǵany úshin Túrksib, Qaraǵandy, Orynbor jáne ózge de jol jumysshylarynyń tobyn marapattady.
Oq ysqyryǵy men fashıster murynynyń astymen KSRO eýropalyq bóliginen júzdegen óndiristik kásiporyndar evakýasııalanǵan Qazaqstandaǵy temir jol ınfraqurylymy damýynyń mańyzyn eskere otyryp, UOS jyldarynda bolat magıstraldar salý jalǵasty. Bul, mysaly, Gýrev — Qandyagash-Orsk (1936—1944) magıstraly, munaı kásipshiligimen baılanysty Embi men Oralǵa jáne Reseıdiń birqatar óńirine qatynasty jaqsartty. Bul jáne de joǵaryda atap ketkendeı, Qaraǵandy kómirin Ońtústik Oralǵa tıimdi jetkizýdi qamtamasyz etken Akmolınsk-Qartaly (1939—1943) jelisi. Sondaı-aq Kóksý-Tekeli-Taldyqorǵan jáne Atasý-Qarajal ýchaskeleri. Qazaqstan shoıyn joldarynyń uzyndyǵy 10 myń shaqyrymǵa jetti. Uly Otan soǵysy kezeńinde Qazaqstan temir joldarynda jol sharýashylyǵy men jyljymaly quramdy jóndeý jónindegi óndiristik bazany qurý da belgilengen.
2005 jyly sol kezdegi «QTJ» UK» AQ vıse-prezıdenti Qadil Talaspekov Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńistiń 60-jyldyǵyna arnaǵan maqalasynda («Jeleznodorojnyı transport» jýrnalynyń №6 sanynda) «soǵys kezeńi jaǵdaıynda Qazaqstan shoıyn joldary úzdiksiz jumys istedi» dep jazdy.
«Jumys istep turǵan jelilermen qatarlasa jańa joldardy turǵyzý júrgizilip jatty. Temirjol salýshylary kúsh-jigeridiń arqasynda soǵys jyldary Qazaqstan temir joldarynyń uzyndyǵy 25% ósip, 1941 pen 1944 jyldary ár óńirde onǵa tarta jańa jeli iske qosyldy – tipti beıbit ýaqyttyń ózinde buryn-sońdy bolmaǵan aýqym», – deıdi ol.
Halyq jappaı erlik tanytyp jatqanda temirjolshylar árıne syrt qala almaıdy. Qadil Talaspekov nusqap ketkendeı, «JQHK arnaıy qurylymynyń qatysýshylary stansııalar, jylýmen jabdyqtaý pýnkteri buzylǵan joldarmen poıyzdardy jıi júrgizdi».
«Reısterdi oryndaýda, jıi jaý oǵynyń arasymen buzyp-jarýǵa týra keldi. Uly Otan soǵysynyń barlyq eń iri strategııalyq operasııalary – Stalıngrad túbindegi aıqas, Lenıngrad qorshaýyn buzyp shyǵý, Kýrsk doǵasyndaǵy urys, ııa jáne Berlındi alýdyń ózi – jalpy alǵanda 350-500 myń vagondy jetkizýdi qajet etti. Osy bir orasan jumysty JQHK parovozdar kolonnasy erekshe rezerviniń jeke quramy óz ıyqtaryna salyp alyp shyqty, - dep bólisedi Qadil Talaspekov. - Ortalyqtyń buıryǵy boıynsha osyndaı №34 parovozdar kolonnasynyń erekshe rezervi bir aı merziminde jáne de Qazaqstannyń Túrkistan-Sibir temir jolynda quryldy. Jasaqtalý orny elimizdiń ońtústigindegi Sary-О́zek stansııasy boldy. Kolonnanyń jeke quramy – 425 adamnan – Reseı jáne ózge de odaqtas respýblıkalardan evakýasııalanǵan temirjolshylarmen jasaqtaldy».
Temirjolshylardyń úlken kúsh-jigeri arqasynda kolonna bar-joǵy eki apta ishinde, qolbasshylyq belgilegen merzimnen 2 ese jyldam jasaqtaldy. Nátıjesinde Qazaqstannan Stalıngrad maıdany baǵytyna áskerı júkter eshelonyn jóneltýdi merziminen buryn attandyrý múmkin boldy. Stalıngrad túbindegi bizdiń áskerge kómek retinde qarý-jaraq, kıim-keshek jáne azyq túligi bar júzdegen tonna osyndaı 30 eshelon jóneltildi.
Kolonna ujymynyń birqatar jańashyldyq usynystaryn engizý esebinen, jóndeýsiz, ár lokomotıv júrisin qarastyrylǵan 40-45 myń km ornyna 110 myń km deıin jetkizildi. Jáne de bul parovozdarda tamaq jasaıtyn kómir, aǵash, tipti ózge de ár túrli shyǵaryndylardy paıdalanýdy qospaǵanda. Bul rette jaý búıirinde naǵyz batyl erlikter oryn alyp jatty. Mysaly, aǵa mashınıst V.K.Karlov Dnepr arqyly panton kópiri boıynsha salmaǵy 1550 tonnalyq poıyzdy ótkizýi fashıster úshin múldem kútpegen jaǵdaı boldy»
Temirjolshylar soǵys jyldarynda jáne beıbit kezeńde
Temir jol jumysshylary barlyq ýaqytta da joǵary tártip pen jaýapkershilikpen erekshelendi. Soǵys aıaqtalyp, el birtindep «beıbit» relske túse bastaǵanda, 1941 jylǵa deıin shoıyn joldarda eńbek etken ardagerlerdiń kóbisi óz jumys oryndaryna qaıtyp keldi. Keıbiri UOS qysyltaıanynan ótkennen keıin temirjolshy boldy. Solardyń biri – eńbegi sińgen qostanaılyq temirjolshy Vıktor Malygın. Jaqynda ǵana ol óziniń 95 jasqa tolýyn atap ótti.
Maıdanǵa 17 jasynda, onda da ol eriktiler qataryna jazylyp ketken. Artıllerııada soǵysa júrip Berlınge deıin barǵan. III deńgeıli Dańq, II deńgeıli Otan soǵysy ordenderiniń kavaleri bolyp tabylady, «Germanııany jeńgeni úshin» medalimen marapattalǵan. О́ziniń eńbek jolyn Vıktor Malygın parovoz, elektrovoz, teplovoz mashınısi bolyp jumys istegen Qostanaı lokomotıv deposyna arnady... 1980 jyly qurmetti demalysqa shyqty.
1942 jyly áli de jap-jas Grıgorıı Stepanenko áskerge shaqyrylady. Ol fashıstik basqynshylardan Belgorod, Orel, Harkov, Kýrskini azat etip, Dnepr keship, Kenıgsberk pen Varshava úshin soǵysady. Kenıgsberg úshin urysta kontýzııa alady. «Erligi úshin» medalimen marapattalǵan.
– Oqtar ysqyryp ótýde, snarıadtar kúrkirep jarylýda, bir saǵat buryn ǵana shabýylǵa birge shyqqan joldastarym kóz aldymda ólip jatty. Osynyń barlyǵyn basymnan ótkerdim, - dep ardager kózine jas aldy.
1950 jyldan bastap 1981 jyly zeınetke shyqqanǵa deıin Grıgorıı Stepanenko Qaraǵandy temir jolynda jumys istedi. Jasy egde tarqanǵa qaramastan, ol osy kúnge deıin qoǵamdyq jumystarmen belsendi aınalysýda.
Mataı selosynda (Almaty oblysy) qurmetke ıe bolǵan turǵyndarynyń biri Uly Otan soǵysy jáne Bogdan Hmelnıskıı ordenderiniń kavaleri Bekimbek Býkenov edi. О́ńsheń temirjolshylardan turatyn Bekimbek ata otbasy qaı jerde júrmesin 9 mamyrda – dástúr boıynsha qara shańyraqta bas qosyp, Bekimbek Raıulyn eske alady. Ol Mánshúk Mámetovamen bir polkta áskerde boldy, Nevel shabýyl operasııasy kezinde erlik tańytty. Beıbit kúnde Bekimbek Býkenov Mataı temirjol stansııasynda jumys istedi.
– Biz Otandy óz ómirlerin salyp qorǵaǵan ákelerimiz ben atalarymyzdyń erligin qasterlep umytpaýymyz kerek, – deıdi Bekimbek Býkenovtyń balasy Turysbek.
Sondaı-aq 9 mamyrda QTJ Magıstraldyq jeli dıreksııasynyń órt qaýipsizdigi jáne qalpyna keltirý jumystary departamentiniń dırektory Baqytjan Dilimbetovtyń óz ákesi – Nálibaı Dilimbetovty eske alý úshin aǵalary men ápkeleri dástúr boıynsha bir ústel basyna jınalady. 1942 jyldyń kúzinde Nálibaı Qyzyl Ásker qataryna shaqyrtý alady. Maıdandaǵy barlaýshy bola júrip, Belgorod-Harkov baǵytyndaǵy urysqa, Ýkraınanyń Soljaǵalaýy operasııasyna, Pskov, Dnepr úshin shaıqasqa qatysady. Birneshe ret jaralanyp, I jáne II deńgeıli Otan soǵysynyń ordenderimen, «Áskerı erligi úshin» qos medalimen marapattalǵan. UOS aıaqtalysymen Nálibaı Dilimbetov áskerde qyzmetin jalǵastyryp, artynan – ishki ister organdarynda qyzmet jasady.
Osy jyly koronavırýs indeti pandemııasy saldarynan quttyqtaý is- sharalary biz bárimiz úırenip qalǵandaı bolmady. «QTJ» UK» AQ ardager temirjolshylaryn eshqashan umyt qaldyrmaıdy, jáne de olardyń árbirine syılyqtar ázirledi.
Jeńis kúnimen quttyqtaımyz!
Talǵat Isenov,
Nur – Sultan qalasy
