Ata-ájemniń qasterli merekesi

Meniń atam Toqtasyn Ábı­moldauly 1916 jyly Shyǵys Qazaq­standaǵy oımaqtaı ǵana Qyzyl­shilik aýylynda dúnıege keldi. Aýyl moldasynan az ǵana saýat ashqan ol 1930 jyly Semeı qalasyndaǵy texnıkýmǵa oqýǵa túsedi. 1942 jyly Tashkentte úsh aılyq áskerı baılanysshy oqýyn bitirip, maıdanǵa attanady. Kýrsk doǵasy, Dnepr ózenin qorǵaýǵa atsalysty. Kıevti jaý­dan azat etýge qatysty. Eldiń eldigi, erdiń erligi synǵa túsken sol qıyn-qystaý jyldary atam da tabandylyq tanytqan jandardyń biri bolypty. Qan qasap maıdan kórip, jaýynger etigimen sonaý Berlınge jaıaý jetken atamyz jeńis týyn jel­biretýge qatysty. Qan maıdanda júrip «Erligi úshin», «Ýkraınany azat etkeni úshin», «Jýkov» jáne ózge de orden-medaldarmen ma­rapattalǵan.

Elge aman-esen oralǵan soń ájemiz Nurzııa Soltanbek­qyzy­men otaý qurdy. Atam ómiriniń sońǵy jyldaryn Shyǵys Qazaq­stan oblysy, Jarma aýdanyna qarasty Kishi Qarasý aýylyn­da ótkizdi. Toqtasyn atam dala minez, bala kóńil jan edi. Al, Nur­zııa apam qonaqjaı kisi bo­­latyn. О́mir de adam ba­la­sy úshin tolqyǵan teńiz se­kildi emes pe. Jelkenińdi jel ker­negen sátterde alǵa súı­regen ar­manyń adastyryp ketpes úshin baǵyt-baǵdaryńdy aıqyndar temirqazyq ispettes janashyr, aqylgóı jandar bolady. Tá­ńirden tileýińdi tilep, ǵumyr jolyńnyń baqytqa toly kúnder bolǵanyn qalaıtyn tek shyn janashyr jandar ǵana. Ol da árıne, meniń atam men apam edi. Sol ata-apamnyń eń qasterli merekesi Jeńis kúni bolatyn. Es bilgennen beri biletinim 9 mamyr kúni biz taıly-tuıaǵymyzben qara shańyraqqa jınalyp, máre-sáre bolyp jatatynbyz. Kóp­ten qara kórsetpeı ketken qa­ladaǵy aǵaıyn da aýylǵa ke­lip arqa-jarqa. Al biz bolsaq omyraýyndaǵy orden-medaldary jarq-jurq etken atamyzdyń qýanyshty júzine qyzyqtaı qa­rap otyratyn edik. Sol kúni atam­­nyń shańyraǵyna О́nerbek, Joldybek, Ulypqan, Másálim, Muratqan, Ábýshaxman jáne Jo­shy atalarymyz da tústene kelip, dastarqan basynda áńgime aıtýshy edi. Tórt jyldyq qana bilimi bar qazaqtyń sol bir qara shaldarynyń bilmeıtini joq edi.

2009 jyldyń 9 mamyryn da dál osylaı toılady. Das­tar­qan basynda atam: «Aý, aǵaıyn, kelesi jyly Jeńistiń 65 jyl­dyǵy ǵoı, jubymyz jazylmaı, barshamyz osy shańyraqta jı­nalaıyq. Alla amandyǵyn berse, taı soıyp, toı jasaımyn, tek Alla soǵan jetkizsin», dedi. Qa­tarlastary: «O, bárekeldi, tek sózińde turatyn bol», dep jat­ty. Iá, Alla atamdy sol 65 jyl­dyq­qa jetkizdi. Toı da boldy, biraq atamnyń bul sońǵy kók­temi, soń­ǵy Jeńis merekesi eken.

Meniń kitap qumarlyǵym atam­nan daryǵan qasıet pe deı­min. Ol kisi de jastana jatyp gazet-jýrnal oqıtyn. Ár apta saıyn repýblıkalyq «Egemen Qazaqstan», oblystyq «Dıdar» men «Rýdnyı Altaı», aýdandyq «Raýan-Voshod» pen tóte jazýmen shyǵatyn «Shalqar» ga­zetteriniń jańa nómirin asyǵa kútetin. Ba­sylymdar kelgen boıda ret nómirleri men betterin túgendep alady da kózildirigin ta­ǵyp, ma­qa­lalardy muqııat oqı­tyn. Úzi­lis jasasa, toqtaǵan jerin qa­lammen belgilep qoıatyn. Keıin oqyǵandaryn apama áń­gime qylyp aıtyp otyratyn jaryqtyq. Gazet turǵan jaqqa jolaı qalsaq, atam «ne isteıin dep tursyń?» dep gazet urlaýǵa kel­genimizdi sezip qoıatyn. Ba­la­myz ǵoı. Sol kezde apam mar­qum bizdi qorǵap «Osy sen ólseń, seni osy gazetke oraımyz-aý» dep qaljyńdaıtyn.

Atam men apam án tyńdaǵandy da unatýshy edi. Ásirese, Dos­han Jol­jaqsynovtyń «Aýyl qarttary» taspasyn jıi qoı­ǵyzatyn. Sondaǵy «Kempirbaı men Áset», «Eki jıren», «Te­mirtas», «Oılan, balam», «Ke­nenge kóńil aıtý», «Aqtoq­ty­nyń aýjyryn» tyńdaı bergennen biz de jattap alǵan edik. Al Jeńis kúni qarsańynda «Shıroka strana moıa rodnaıa» ániniń taspasyn qaıta-qaıta qoıǵyzyp, qosyla oryndap otyrǵanyn talaı kór­dik. Keıde biz de jaǵalasyp jat­­qanymyz. Sondaǵy atamnyń nurly janaryn kórseńiz ǵoı. Er­keligim be, qyzdy-qyzdymen keı­de men saptaǵy kánigi sarbazdaı árli-berli sherýlik marsh­qa basamyn. Onymmen qoı­maı atamdy da májbúrleımin. Ol kisi meniń kó­ńilimdi jyqqysy kelmeı, taıaǵyn tastaı sala janymnan tabylady.

Ata-ájem tańmen talasa tu­ryp, qas qaraıǵansha bel búk­peýshi edi. Aýyldaǵy alma, shıe aǵashtaryn da atam otyrǵyzǵan. О́zi sýaratyn. Biz kómektespek bolǵanda qarsylyq bildirip jatqany. «Atalaryń jatyp qalmasyn deseńder, bul jumysty maǵan berińder, men úshin dene shynyqtyrý ǵoı», deıtin.

Bıylǵy Jeńis kúnin de ata-ájemsiz ótkizemin. On jyl bul shańyraqta atam bardaǵydaı mereke bolǵan joq. Meni erkelete aıtatyn «Názákón» daýysyn estimegenge de on jyl. Kózkór­gender: «Seniń atań qıyn­dyqtan qash­paıtyn, túzdegini túgendep, aýyldaǵyǵa aqyl-keńesin aıamaıtyn kópshil edi», deıdi.

Pendeniń artynda júrip ót­ken ómiri, halqyna jasaǵan jaq­sylyǵy, isteri, minezi, taǵy bas­qasha qasıetteri qalady, ta­razyǵa salynady. Jaqsy adamdy jurt saǵynady. Jyly júzin jıi eske túsiremiz, nusqaly beınesin qara jer qoınyna qı­maı, kóz aldymyzdan ótkerip, ót­ken kúnniń saǵymyna kóz tigemiz...

Lázzat NOǴAIBAI,

jýrnalıst