– Áýletimizde ákem ǵana. Ol kisini bronmen qaldyrdy. О́ıtkeni «Jańa turmys» kolhozynda basqarma tóraǵasy boldy. Sharýaǵa myǵym-tuǵyn. Soǵysqa tamaq, kıim-keshek jiberip turý kerek. Oǵan qosa egin egip, mal ósirý degen bar. Ol kisiniń qalaı aýylda qalǵanyn biz keıin bildik. Soǵystyń aldynda aýylda 4-5 shaǵyn aǵash qoıma bolǵan-dy. Qoıma deýge de kelmeıdi. Sonyń bireýi órtenip, ákemizdiń kózine kúıgen bıdaı túsip, bir kózinen aıyryldy. Biraq sol kóziniń kórmeıtinin biz soǵys ýaqytynda bir-aq bildik. Jalpy, ózi ómirde maǵan anaý kerek, mynaý kerek dep umtylǵan adam emes. Kedeı bolyp týdy, kedeı bolyp ótti, – deıdi Sáýlesh ájeı ákesi jaıynda.
Qabash Qozybaıuly 30-jyldardaǵy ujymdastyrý sharalaryna atsalysty. Sol jyldary Qabash qarııanyń talaı zamandasy qýǵynǵa ushyrap, jazyqsyz jazym bolyp ketip jatty. Qarııa ómiriniń sońyna deıin naqaq ketken zamandastaryn aıtyp, «Áttegen-aı! Qoryqqanymnan solardyń sýretterine deıin joıyp jiberdim. Eń bolmasa, bala-shaǵasyna berýge jaramadym-aý», dep otyrady eken.
– Ákemizdiń ishindegi kúıikti bala bolsaq ta sezdik, bir adamdaı qıynshylyq kórdi. Aýyldyń bar aýyrtpalyǵyn kóterý bir basqa. Ol áskerge ketken aǵaıynnyń bala-shaǵasyn bir jerde júrsin, qara sý ishse de kórip otyraıyn dep jınap aldy. Bizdiń úıdi 30-ǵa jýyq bala panalady. Ákemiz biz oıanǵansha tańerteń erte turyp ketip qalady, kúndiz kórmeıtinbiz. Úıge óte kesh keledi. Aryp-ashyp keledi de, peshtiń artynda bir gazet oqyǵan bolady. Shala saýatty edi. Tórtinshi klasta emtıhandy menimen birge tapsyrdy.
...Soǵystyń qyzyp turǵan shaǵy. Ákem balalar úıinen arbamen bir-eki ret bala alyp keldi. Birinshi kelgende tórt-bes balany árkim bólip aldy. Ekinshi ret bes bala ákelip, tórteýin keshke deıin ótkizip, bir qyzdy alatyn adam bolmaı, keshke qolynan jetektep úıge ertip ákeldi. Sheshemizge «Aqsulý, saǵan taǵy bir bala ákeldim. Mynany qarashy, qandaı ádemi qyzyń bar» dedi. Sheshemiz marqum ákemizdiń betine kelip kórgen joq qoı. Biz bala bolyp ekeýiniń urysqanyn, janjaldasqanyn kórmedik. Sheshem «Muny qalaı asyraımyz? Úıde jatatyn oryn joq qoı!» dep aıtpaıdy ǵoı. «Jaqsy, jaqsy! О́zime tartqan qyz eken» dep qolynan jetektep alyp baryp betin jýyp, tamaǵyn berdi. Baıqus qyz sol tamaq iship otyrǵan jerinde uıyqtap ketti. Ash!..
Maıdanǵa ushaq satyp alǵan
Soǵys jyldary Qabash aqsaqal ushaq satyp alyp, ony maıdanǵa jóneltý maqsatymen elden qarjy jınaıdy. Osylaısha «Bári de maıdan úshin!» degen áıgili uran tastalǵan qıyn-qystaý kezeńde onsyz da ashqursaq aýyl qoldaǵy bar mal-múlkin satyp, tıyn-tebenine deıin Qabashqa tapsyrady.
– Endi soǵys ýaqytynda qaıdan jaryp otyramyz. Ol kezde 190 myń som bir qaptan artyq aqsha eken. Ákem osynshama kólemde qarjy jınady. Kórshi aýyldyń sol kezdegi basqarma tóraǵasy Vereshenko degen kisi 180 myń som jınapty. Ekeýi qosylyp úsh ushaq satyp aldy. Chkalovqa aılap-jyldap jol júrip baryp keldi. Úıdegi bardy jınap bergen soń, jaǵdaı belgili ǵoı. Ústimizdegi táýir kıimge deıin satyp jiberdi. Manashtyń qolyndaǵy saǵatyn, astyndaǵy belsebetin alyp, úıde ne bar, sonyń bárin saldy. Sheshem baıdyń qyzy edi. Ákem sheshemizdiń tórkininen kelgen altyn-kúmisterin qaldyrmaı bárin bankke aparyp berdi, qansha mal satty.
Ákem, Allaǵa shúkir, urpaqtarynyń esinde. Ol týraly kitap jazyp jatyr. Osynda onyń atyndaǵy kóshe bar. Bir-eki jerge eskertkish qoıyldy. Al anaý Vereshenkonyń sol kezde 9 balasy bolatyn. Ushaqqa qarjy jınap jatqanda áıeli egiz týyp, 11 bala boldy. Tetıa Masha jumys istemeıdi. «Ty chto rehnýlsıa?! Mynalar ashtan óledi ǵoı!» depti. Ne degen patrıot! Sonaý Ýkraınadan kelgen hohol Qazaqstanda júrip baryn berdi. Sol kisini de bir eske alyp qoısa, jastarǵa úlgi-ónege bolar edi, – dep tereń bir kúrsindi Sáýlesh ájeı.
Mámileger
Surapyl soǵys jyldary bul aýylǵa jer aýdarylyp kelgen polıaktar men cheshender qonystana bastaıdy. Qabash Qozybaıuly júrgizgen dıplomatııalyq sharalardyń nátıjesinde olar shaǵyn aýyldaǵy jergilikti halyqpen tez til tabysyp ketti. Bul da kóńili sergek, zerdesi myqty keıýananyń jadynda umytylmastaı bolyp jattalyp qalǵan.
– О́zimiz jarymaı otyrǵanda, eki polıak otbasyn ákeldi, úsh balamen. Birtalaı cheshendi alyp keldi. Polıaktar tynysh boldy, zııan qylǵan joq. Cheshender biraz mazań boldy. Belderinde bir-bir pyshaq, qanjar júredi. Bári qylshyldaǵan jap-jas jigitter. Biraz ýaqyttan soń ashyǵa bastaǵan kezde aýyldyń buzaý, taýyqtaryn jeı bastady. Sodan ákem «Bulaı bola berse, ońbaıdy. Men bulardyń senimine kirýim kerek» dep olarmen aralasa bastady. Murtyn bastyrǵan, tápishke tiktirgen bolyp, anany-mynany syltaý qylyp, aqysyna bıdaı beremin dep barady. Aýylda Hamza degen kári poshtashy shal boldy. Birde «Qara qaǵaz tasýdan jalyqtym. Qudaı meni almady ǵoı» dep jylady. Ákem cheshender turatyn úıge kirgende, poshtashy Hamza ańdyp syrtta júredi eken. Ákem shyqqan soń «Qabash, qoryqpaısyń ba? Qolyndaǵy ustarasymen tamaǵyńnan oryp jiberse qaıtesiń? Men manadan osy jerde júrmin, seni kútip», deıdi eken. Sonda ákem Hamza shalǵa «Endi men olarǵa senbeı, olar maǵan senbeı, osylaı júre bersek, qyrylamyz ǵoı. Senimine kirý kerek. Mynaý aýylǵa sińisip, aralasyp ketsin bular» dep toqtaý aıtady eken. Sóıtip júrgende bir qolaısyz jaǵdaı boldy. Biraq keıin sol durys boldy. Cheshenniń bir shaly masaq terip júrgende aıaǵy taıyp, sýǵa ketip óldi. Álgi shaldy jerleıin dese, uly qaıda, qalaı qoıatynyn bilmeıdi. Sodan ákem «Qaıda qoıǵany nesi?! Sen de, biz de – musylmanbyz. Osy qazaqtyń zıratyna qoı. Eshqaıdan oryn izdeme. Bólek jatpańdar. Sender osy aýyldansyńdar!» deıdi. Sóıtip musylmansha arýlap, jerlep qoıǵyzypty. Osy oqıǵadan keıin «Bular da musylman eken. Bizge bóten emes eken ǵoı» dep cheshenderdiń de beti beri qaraı bastapty.
Sáýlesh ájeı áńgimesin kilt úzip, qabyrǵada ilýli turǵan ákesiniń portretine qarap, únsiz qaldy.
Qostanaı oblysy
