Atalǵan joba aıasynda arhıvte quramyna uzaq jyldar boıy Uly Otan soǵysy, qazaqstandyq áskerı tutqyndar máselelerimen aınalysyp júrgen ǵalymdar men zertteýshiler engen ǵylymı keńes quryldy. Joba taqyrybyna qatysty ádebıetter, merzimdi basylymdarda jarııalanǵan maqalalar jınastyryldy. Sonymen qatar jobanyń mańyzdy bóligi − tutkyn.kz domendi ataýy boıynsha veb-saıt iske qosylyp, onda qazirgi tańda 35 myńnan asa qazaqstandyq áskerı tutqyndar týraly aqparat jarııalanǵan.
2017 jyldyń qarashasynda Qazaqstan Prezıdentiniń Arhıvinde Polshanyń Gdansk qalasyndaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys mýzeıiniń basshylyǵymen kezdesý ótti. Kezdesýdegi kelissózder barysynda sheteldik áriptester arhıvtiń áskerı tutqyndarǵa qatysty jobasyna qyzyǵýshylyq tanytyp, aldaǵy ýaqytta Ekinshi dúnıejúzilik soǵys taqyrybynda seriktestik qarym-qatynastardy damytýǵa múddeli ekendigin jetkizdi. Kezdesý nátıjesinde eki mekeme arasynda ózara seriktestik týraly Memorandýmǵa qol qoıyldy.
2008 jyldan beri qyzmet etip kele jatqan mýzeı 2017 jyldyń 23 naýryzynda jańa ǵımaratqa kóshirilgen. Barlyǵy 23 000 sharshy metrdi quraıtyn mýzeı aýmaǵynyń 6000 sharshy metrinde turaqty ekspozısııa jáne 1000 sharshy metrge jýyq aýmaǵynda ýaqytsha kórmeler qoıylǵan. Ekspozısııalarda jalpy sany 40 myńnan asa jádiger ornalasqan.
Mýzeıde ornalasqan osy jádigerlerdiń biri bizdiń nazarymyzdy erekshe aýdardy. Ol 1943-1945 jyldardaǵy Úlken úshtiktiń konferensııalaryna arnalǵan kórme zalynda ornalasqan Iosıf Stalınniń múshtigi edi. Nazarymyzdy aýdarǵany onyń polıak jáne aǵylshyn tilinde jazylǵan ańdatpasynyń mazmuny boldy, onda: «Keńestik kóshbasshy bul múshtikti 1941 jyldyń qysynda Máskeýdi qorǵaýda erekshe kózge túsken qazaq polkovnıgi Baýyrjan Momyshulyna bergen» dep jazylǵan. Stalın qazaqtyń dańqty qolbasshysy, Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshulyna syılaǵan bul jádiger mýzeı qoryna qalaı túsken degen suraq biz úshin úlken qyzyǵýshylyq týǵyzdy. Sol jerde bizdi mýzeımen tanystyryp júrgen ǵylymı qyzmetkerden bul týraly suraǵanymyzda, múshtikti munda polıak saıahatshysynyń tapsyrǵanynan basqa aqparat ala almadyq.
Keıin anyqtaǵanymyzdaı, múshtikti mýzeıge tabystaǵan polıak tarıhshysy jáne saıahatshysy Romýald Karas ekenin bildik. Ol múshtikti 2015 jyldyń 6 naýryzynda mýzeı qoryna tapsyrǵan. Sol kezde «Stalınniń múshtigi Gdansk qalasyndaǵy Ekinshi dúnıejúzilik soǵys mýzeıiniń kolleksııasyna tabystaldy» degen atpen bul jańalyq Polshanyń basylymdary men buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan. Mundaı habarlama taratqan saıttardyń birinde Romýald Karastyń múshtikti mýzeıge tapsyryp otyrǵan sáti jáne ústel ústinde jatqan Baýyrjan Momyshulynyń sýreti de jarııalanǵan. О́z sózinde Romýald Karas múshtikti 60-jyldardyń sońynda Aleksandr Bektiń «Volokolam tas joly» romanynyń qaharmany Baýyrjan Momyshulynan syılyqqa alǵanyn jetkizedi. Ol Almaty qalasynda bolǵan kezinde Baýyrjan Momyshulyn arnaıy úıine izdep baryp, batyrmen kezdesken. Polsha jýrnalısterine bergen suhbatynda ol Baýyrjan Momyshulymen kezdesýin bylaı sıpattaǵan: «Kezdesý sońynda ol maǵan qazaq halqynyń kóne dástúri boıynsha qurmetti qonaqqa jylqy mingizetinin, alaıda onyń jylqylary qazir alystaǵy qyrda ekenin jetkizdi. Men oǵan atqa mine almaıtynymdy jáne ony ustaıtyn jaǵdaıymnyń joqtyǵyn birden aıtyp alǵysymdy bildirdim. Múmkin men onyń syılyǵyn qabyl almaı ony renjitip te alǵan shyǵarmyn. Sol kezde ol maǵan zergerlik áshekeılerden estelikke bir syıdy tańdaýymdy surady, biraq men ony da alýdan bas tarttym. Sońynda Baýyrjan Momyshuly osy múshtikti alyp keldi de, ony oǵan Kremlde bolǵan kezdesýde soǵystaǵy erligi úshin Stalınniń syılaǵanyn aıtty. Sonymen qatar ol maǵan keıin qandaı da bir qıyn jaǵdaıǵa tap bolsam, bul múshtikti kolleksıonerlerge úlken qarjyǵa satýǵa bolatynymdy aıtty». Alaıda saıahatshy bul jádigerdi uzaq jyldardan keıin Ekinshi dúnıejúzilik soǵys mýzeıine tapsyrýǵa sheshim qabyldaǵan.
Romýald Karas Qazaqstanǵa saıahaty, Baýyrjan Momyshulymen kezdesýi týraly óziniń 1969 jyly jarııalanǵan «Kumys na desert» (oryssha ataýy «Kýmys na desert») atty kitabynda jazǵan. Kitaptyń muqabasynda ústine qazaqy shapan, basyna tymaq kıgen, qolynda búrkiti bar at ústinde otyrǵan qazaq beınelengen. Sonymen qatar muqabada «Bul kitapta biz «Volokolam tas jolynyń» qaharmany – dańqty Baýyrjan Momyshulyn, qazaqtyń uly aqyny Abaıdy kezdestiremiz» dep jazylǵan. Avtor kitaptyń bir bólimin «Volokolam tas jolynyń» qaharmany» dep atap, onda Baýyrjan Momyshulynyń «Za namı Moskva», «Nasha semıa» shyǵarmalaryna, Aleksandr Bektiń kitabyndaǵy Baýyrjannyń obrazy jáne óziniń onyń Almaty qalasyndaǵy páterinde kezdesýi týraly egjeı-tegjeıli toqtalǵan. Polıak tilinde shyqqan kitaptyń bul bóliminiń mazmunymen biz issapar barysynda qazaqstandyq delegasııany Polsha aýmaǵynda bolǵan urystar nátıjesinde qaza tapqan Keńes áskerleriniń jerlengen oryndarymen tanystyrǵan áriptesimiz, Pomore voevodstvosynyń genealogııalyq qoǵamynyń múshesi Voıseh Beshınskıdiń orys tiline aýdarǵan nusqasynan tanystyq.
Osylaısha Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń dańqty jaýyngeri, Keńes Odaǵynyń Batyry, Máskeý úshin shaıqasta erekshe kózge túsken qolbasshy, jazýshy Baýyrjan Momyshulynyń múshtigi Eýropanyń tórindegi mýzeıde saqtaýly tur.
Muhammed Jylgeldınov,
Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenti Arhıvi dırektorynyń kómekshisi
