Keshikken qarjynyń kesiri kúzde tımesin

Shyndyǵyna kelsek, elimizdegi sharýa qojalyqtarynyń 70-80 paıyzyna bul qarjynyń jetpeı qalýy múmkin. Sebebi egin egý naýqany soltústik óńirlerdiń ózinde mamyrdyń sońynda aıaqtalady. Al osyǵan deıin ıgerilgen qarjynyń kólemi 51 mlrd teńge ǵana. Endi qalǵan 20-25 kúnde bólingen qarjy 100 paıyz ıgerile me?

Rásimdeýdiń álegi kóp

Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń málimetine qaraǵanda, 51 mlrd teńgege eldegi 252 myń sharýa qojalyǵynyń 1822-si ǵana qol jetkizdi. Bul – elimizdegi barlyq sharýa qoja­ly­ǵynyń 1 paıyzy. Sonda qalǵan aýylsharýashylyq qurylymdary nege bul qarjydan nesıe-úles ala almaı otyr?

Sebebi bıýdjetten bólingen qarjy al­dymen «QazAgro» UBH-nyń qor­jy­nyna túsedi. Kelesi kezekte bul qu­ry­lym óziniń enshiles kompanııalary – «Agrarlyq nesıe korporasııasy» jáne «Aýyl sharýashylyǵyn qoldaý qory» AQ, sondaı-aq ekinshi deńgeıdegi bank­terdi, kredıttik seriktesterdi qorlandyrady. Sodan keıin baryp bul qurylymdar aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshilerge nesıe bóle bastaıdy. Osyndaı qarjylyq operasııalardyń ózine biraz ýaqyt ketedi.

Sodan keıin de nesıege qol jetkizý máselesi tez sheshile qoısa jaqsy ǵoı. Al kelip qujat tapsyrǵan kezde kóptegen sharýa bul qurylymdardyń talabyna saı kelmeı qalady. О́ıtkeni atalǵan qury­lymdar iri taýar óndirýshilerge ba­symdyq beredi de, usaq sharýa qoja­lyq­tary jeńildetilgen nesıeden shet qalady. Olardyń iri sharýashylyqtar sııaqty qoıatyn kepildigi joq nemese jetispeıdi. Biraq budan olar nesıeni qaı­tarýǵa qaýqarsyz degen tujyrym jasaýǵa bola ma? «Joq, árıne. О́tken jy­l­darda osyn­daı shaǵyn qojalyqtarǵa for­vardtyq satyp alý arqyly qarjy bólý tásili qoldanyldy. Forvardtyq satyp alý degenimiz – sharýa qojalyǵynyń bıylǵy egisten alatyn ónimin aldyn ala satyp alý. Sol kezde «Azyq-túlik kelisimshart korporasııasy» UK kepil­ger retinde óńirlik Áleýmettik-kásip­kerlik korporasııalardyń múmkin­dik­terin paıdalanǵan edi. Mun­daı she­mada ákimdikter jergilikti taýar óndi­rý­shilermen birge barlyq uıym­dastyrý máselelerin naqty jáne ýaqtyly sheship otyrdy. Nátıjesinde, qara­jatty qaıtarý kezinde másele bol­ǵan joq.

Kóptegen qojalyq qaryzyn da qaıtaryp, qambasyn da astyqqa toltyryp, jyldy tabysty aıaqtady. Álemdi azyq-túlik qaýipsizdigi alańdatyp otyr­ǵan­da biz egin salamyn degen qoja­lyq­tyń qolyn qaqpaýymyz kerek. El Prezıdenti sol sebepti Úkimetke for­vardtyq satyp alý tásilin egizýdi tapsyryp otyr. Sonymen birge biryńǵaı koll- ortalyq quryp, kóktemgi egis jumystaryn qoldaýǵa arnalǵan qara­jat­tyń ýaqytynda dittegen jerge jet­ýin eskertti. Biz de óz kezegimizde Úki­metke depýtattyq saýal joldap, for­vard­tyq satyp alýdy júrgizý úshin óńirlik Áleýmettik-kásipkerlik korporasııalarynyń múmkindikterin paıdalanýdy usyndyq. Birinshiden, mundaı korporasııalar ákimdikterdiń qarjy ınstıtýty retinde óńirdegi qaryz alýshy qojalyq týraly barlyq aqparatqa ıe. Iаǵnı ár qojalyqtyń múm­kindigin, qarym-qabiletin jete biledi. Sondyqtan osy korporasııa kepil­dik bergen qojalyqtardan ónimdi qoryq­paı aldyn ala satyp alýǵa bolady. Ekinshiden, satyp alynatyn ónim eń aldymen jergilikti halyqtyń qajet­tiligine paıdalanylady emes pe? Sol kezde óńirdegi turaqtandyrý qorlaryna sharýa qojalyǵynyń ónimin eshqandaı deldalsyz tikeleı jetkizýge múmkindik týady. Biz Úkimetke sondaı-aq forvardtyq satyp alýdy jarma, dándi, maıly daqyldar, kartop jáne kókónis túrleri boıynsha birneshe baǵytta qoldanýdy da usynǵanbyz», deıdi Parlament Májilisiniń depýtaty Jeksenbaı Dúısebaev.

Taǵy bir másele qarjynyń keshteý bólingeninde jatyr. Qazaqstan fermerler odaǵynyń prezıdenti Jıgýlı Daırabaevtyń aýyl sharýashylyǵyn qarjylandyrý tártibi qańtar aıynda sheshilip qoıýy kerek degen pikiri óte oryndy. Sebebi qazir qojalyqtarǵa ýaqyt tapshy bolǵandyqtan qujat ázir­leý­diń ózi úlken sharýaǵa aınal­dy. Onyń ústine «QazAgronyń» qarjy­lan­dy­rý máselesine kelgende sol baıaǵy eski jumys tásilinen ajyramaı otyrǵan jaıy taǵy bar.

Prezıdenttiń tapsyrmasyna sáıkes, depýtattardyń qaıta-qaıta saýal joldaýyna baılanysty búginde forvardtyq satyp alý tásili qoldanyla bastaǵan syńaıly. Alaıda jergilikti jerlerdegi aqparattarǵa sensek, sol baıaǵy iri nemese ortasha sharýa qojalyqtarymen ǵana osyndaı kelisimder jasalyp jatsa kerek. Al elimizdegi sharýa qoja­lyq­ta­rynyń 70 paıyzǵa jýyǵy iri nemese ortasha qurylymdar sanatyna jatpaıtynyn eskersek, bıýdjetten bólingen jeńildetilgen nesıeden olarǵa tıyn da buıyrmaıtyn sııaqty. Iá, bul nesıe burynǵydan ózgerek edi, Prezıdent ústemeaqy mólsherin 5 paıyzdan asyrmaý jóninde tapsyrma bergende dıqandar qaýymy qýanyp qalǵan. Erteleý qýa­nyp­ty. Bıyl da olarǵa burynǵysha kók­temgi dala jumystarynyń 80 paıyzyn óz qarajatyna atqarýǵa týra keledi. At­qa­rýǵa shamalary kelse, árıne. Se­na­tor Álı Bektaevtyń aıtýynsha, qazir sharýa qojalyqtarynyń 70 paıy­zy­nyń qarjylyq jaǵdaıy nashar, sondyqtan óz qarjylaryna kóktemgi jumystardy 50 paıyzǵa ǵana oryndaýy múmkin. Onyń ústine memleket tarapynan bólinetin sýbsıdııalar keshigip jatyr, biraz baǵyt boıynsha ony bólýdiń tártibi de áli kúnge bekitilmegen. Bizdegi beıqamdyqqa eriksiz basyńdy shaıqaısyń da qoıasyń.

Búginde álem alańkóńil kúıde. Koro­na­vırýstyq pandemııa azyq-túlik qaýip­siz­digi máselesin asa kúrdelendirip jiber­gendeı. Sol sebepti kóptegen el qazir azyq-túlik túrlerin eksport­taý­ǵa shekteý qoıdy. Máselen, Eýrazııa odaǵyna múshe elder qara bıdaı, jarma, qaraqumyq dáni, kúrish, shalqan, kúnbaǵys tuqymy, un sııaqty 13 azyq-túlik túrin el aýmaǵynan shetke tasy­mal­daýǵa tyıym saldy. BUU-nyń máli­me­tine qaraǵanda, álemde jalpy 80 memleket kóptegen azyq-túlik túrlerin eksporttaýdy doǵarypty. Endi Reseı aq bıdaı, qara bıdaıdy kılolap ta satpaıdy. «Altyn-kúmis tas eken, arpa-bıdaı as eken» dep ata-babalarymyzdyń baıaǵyda aıtqan sózin álem elderi endi uǵyp jatqan syńaıly.

Aıta ketý kerek, kórshi Reseı alpaýyt AQSh-tyń sanksııasyna ilikkeli beri eldiń azyq-túlik qaýipsizdigin ishki resýrstar arqyly qamtamasyz etýge qatań kóńil bóle bastaǵan edi. Sonyń nátıjesinde Azyq-túlik qaýipsizdigi doktrı­nasyndaǵy basty segiz kórset­kish­tiń beseýin ózderi oryndaýǵa qol jetkizdi. Qazir Reseı astyq, kartop, qant, kúnbaǵys maıy, et jáne birqatar ónimdermen ózderin tolyq qamtamasyz ete alady. Úsh jyl ishinde aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy óndirisiniń kólemin 14,3 paıyzǵa arttyrsa, ımporttyń mólsherin 31,2 paıyzǵa tómendetýge múmkindik alypty. Mundaı saıasatqa endi ózge elder de bıyldan kóship jatyr. Qaı-qaısysy da óziniń azyq-túlik qaýipsizdigin tek ózderiniń kúshimen qamtamasyz etýge myqtap kirisken.

Azyq-túlik máselesinde áli de ım­portqa táýeldi elimiz úshin kórshi elder­diń qazirgi qam-qareketi oı salýy kerek. Aınalanyń bári tez ózgerip jatyr, ózger­gisi kelmeıtin, eski súrleýden shyǵýǵa yqy­lasy joq biz ǵana sııaqtymyz. Búgin­gi pandemııanyń kesiri erteń kúzde anyq kórinedi. Sol kezde aınaladaǵy elderden aqshaǵa astyq taba almaı júrsek, naǵyz qasiret sol bolmaı ma? Sondyqtan búgingi egis naýqanyna, jalpy aýyl sharýashylyǵyna jyldaǵydan da erekshe qamqorlyq, jańasha kózqaras qajet. Shaǵyn qojalyqtardy qarjylandyrý – shyndap kelgende asa kúrdeli másele emes. Buǵan eski tásilderden arylyp, qarjylandyrýdyń jańa mehanızmderin iske qosa alatyn menedjerlik sheshim, shynaıy nıet qana jetpeı tur!..

Meńdolla ShAMURATOV,

jýrnalıst