Rýhanııat • 12 Mamyr, 2020

Áıgili kúıshi saldyrǵan mektep memleket qaraýyna alyna ma?

981 ret kórsetildi

Jáńgir hannyń, Ybyraı Altynsarınniń, Qunanbaıdyń, Maman Turysbektiń mektep saldyrǵanyn tarıhtan bilemiz. Al áıgili kúıshi, shertpe kúıdiń sheberi Táttimbet Qazanǵapulynyń mektep saldyryp, bala oqytqany jaıynda estigenderińiz bar ma?

Sýretti túsirgen Bolatbek NÁSENOV

Buǵan deıin jurtshylyqqa beı­málim bolǵan bul derekti eń al­ǵash tarıhshy, arhıvshi, tarıh ǵylym­darynyń doktory, Omby mura­ǵat­ta­rynan el tarıhyna qatysty kóp­tegen qundy málimet tapqan Bo­­latbek Násenov óziniń «Abyraly – Saryarqanyń kindigi» atty úlken eńbeginiń 8-tomynda jarııalap, mek­tep sýretterin oqyrman nazaryna usynǵan bolatyn.

Áıgili kúıshi 1843-1856 jyldary Qarqaraly okrýgine qarasty Shan­shar-Nurbıke bolysyna (keıin «Aqbota» dep atalǵan) bolys bolǵany belgili. Tarıhshynyń aıtýynsha, Maılyqara taýynyń baýyryndaǵy (Kýrchatov qalasy men Degeleńniń ortasynda, Degeleńniń soltústik batys jaǵynan 60 shaqyrym) mektep Táttimbet Qazanǵapuly bolystyq qyz­met atqaryp júrgen ýaqytta, sha­­ma­men 1852-1854 jyldary tur­ǵyzylǵan. О́kinishtisi sol, mektep ǵı­maraty 1953 jyly sýtegi bombasy jarylyp, 1955 jyly Abyraly aýda­ny taratylǵanǵa deıin jaqsy saqtalǵanymen, keıin polıgondaǵy áskerler kazarmalaryn salý úshin asty-ústiniń taqtaılaryn, esik-terezelerin buzyp áketip, tek qalqıǵan qabyrǵalaryn qaldyrǵan. «Mektep oryn tepken Maılyqara taýynyń soltústiginde kezinde onnan astam, al taýdyń aınalasy men Semeı baǵytyndaǵy 10-15 shaqyrym aýmaqta 50-deı qystaq bolǵan. Ár qystaqta 10-12 otbasy, ár otbasynda orta eseppen 6 adamnan eseptegende 4 myńǵa jýyq adam osy taýdyń mańyn qutty qonysyna aınaldyrǵan. Mine, osy sebepti de Táttimbet atamyz bul jerge sol zamannyń talabyna saı tamasha mektep salǵyzǵan. Bul mektepte 1850-1953 jyldar ara­ly­ǵynda myńdaǵan bala bilim aldy. Ony bitirip shyqqandardyń kópshiligi ertede aǵartýshy qyzmetin at­qardy. 1931 jyly Abyraly kóte­rilisine qatysqandar da, 1937-1939 jyldardaǵy «halyq jaýlary» da osy elden shyqty», deıdi tarıhshy.

Tek qujatpen, derekpen sóılegendi jón kóretin ǵalym osy tarıhı nysandy memleket qamqorlyǵyna alý jóninde Mádenıet mınıstrligine, Shyǵys Qazaqstan oblysynyń ákim­digine bir emes, birneshe márte hat jazypty. Jazǵan haty dáleldi bolsyn dep Táttimbet Qazanǵapuly saldyrǵan mek­tepte oqyǵan, sol óńirdi jetik bile­tin eki adamnyń sózin keltirip, ol kisilerden qolhat alǵan eken. «Men bul mektepte 1944-1946 jyldary 1-2 synypta oqydym. Úlkenderdiń aıtýynsha, osy mektepten Tarbaq, Qatpar, Qarajyra, Myrjyqtyń soltústigindegi aýyldardan balalar qatynap oqyǵan. Menimen birge Saǵyn Táshıev, Orazǵalı Saǵatov, Máden Júkenov, Orazbaı Isaıynov sekildi qatarlastarym oqyǵan edi», depti qos kýágerdiń biri, 1936 jyly dúnıege kelgen Jumaǵazy Núrkın. Al osy Degeleńde dúnıege kelgen belgili balalar jazýshysy Taýpyq Rymjanov: «Táttimbet mektebi tolyq bir ǵasyr ómir súrdi. Men 1944 jy­­ly úıdiń irgesindegi sol mek­tep­ke barýǵa tıis edim. Biraq úı ishi­miz­diń 40-50 shaqyrym jerdegi De­geleń taýynyń ishine kóshýine baı­lanysty birinshi synypqa Uzyn­bulaqtaǵy ortalaý mektepke bardym. Meniń kózkórgen retinde aıtyp otyrǵan bul deregim tarıhshy Bolatbek Násenovtiń Almaty, Omby muraǵattaryndaǵy qujattar negizinde jazǵan «Abyraly – Saryarqanyń kindigi» (2-tom) jáne «Táttimbet-Má­dı» (8-tom) kitaptaryndaǵy tarıhı derekterge dál keledi. Mektep 1950 jyldardyń basyna deıin buzylmaı turdy. Degeleń óńiriniń ıadrolyq synaq polıgonyna aınalyp, bizdiń basqa aýdandarǵa kóshirilýimizge baılanysty 1954 jyly sońǵy ret kórgenimde Maılyqaradaǵy mekteptiń qabyrǵalary ǵana qalqaıyp tur edi», dep jazypty.

Abyraly óńiriniń týmasy, bú­ginde Rıdder qalasynda turatyn áde­bıetshi-ustaz Ábil Kósherbaıuly áıgili kúıshi Degeleńde mektep ashqan kezderi Qunanbaı Shyńǵystaýdyń Eski tam degen jerinde mektep saldyrǵanyn aıtady. «Mektep salý sol ýaqyttaǵy qyzmet basynda júrgen azamattar arasyndaǵy báseke bolýy da múmkin. Hafız Nurbekov degen ustazymyz bizge: «Osy mektepte sabaq berdim», dep otyratyn. Oǵan bala kezde durys mán bermedik. Bir jaǵy, sol kezdegi muǵalimder mektepti Táttimbet sal­dyrǵanyn da jóndi bilmegen se­kildi», deıdi ol.

Al osydan 160 jyldan astam ýaqyt buryn salynǵan mekteptiń qa­zirgi jaı-kúıi qandaı? «Men bul jerge úsh-tórt ret bardym. Qabyrǵalary ǵa­na qalǵan mekteptiń bıiktigi                        4 metrden asa­dy. Qabyrǵalarynyń qalyń­dy­ǵy jarty metr shamasynda. Tańǵalǵanym, kirpishteri sol kú­ıi tur. Ǵajap endi. О́kinishke qaraı joǵaryda «mektepti kórdim, sonda oqydym», dep kýálik aıtqan eki qarııa da ómir­den ozdy. Alaıda Qaraǵandynyń Egindibulaǵynda, Maılyqara jaqta Táttimbettiń aǵaıyndary, urpaqtary turady. Bul mektepti Táttimbettiń saldyrǵanyn maqtanyshpen aıtady. Erekshe atap óter dúnıe – Maılyqara taýynyń baýyryndaǵy Táttimbet atamyz osydan 160 jyl buryn saldyrǵan mektep burynǵy Abyraly aýdanynyń jerinde tur. Semeı qalasynyń, Kýrchatov qalasynyń ákimdikteri, elge-jerge janashyr azamattar osy jerge belgi qoısa, týrısterdi aparyp kórsetetindeı jaǵdaı jasasa, jaqsy bolar edi. Al Kýrchatov qalasyn Tát­tim­bet qalasy dep atasa da ábden jara­sady. О́ıtkeni ol – Táttimbet ata­­myzdyń ata-babasy Shanshar-Nur­­bıkeniń qonysy», deıdi Bolatbek Násenov.

 

Shyǵys Qazaqstan oblysy

 

Sońǵy jańalyqtar

16 tamyzǵa arnalǵan valıýta baǵamy

Ekonomıka • Búgin, 09:47

16 tamyzǵa arnalǵa aýa raıy boljamy

Aýa raıy • Búgin, 09:38

1453 adam koronavırýstan jazylyp shyqty

Koronavırýs • Búgin, 09:06

Jigittermen kúsh synasqan arý

Ulttyq sport • Búgin, 08:43

Qytaıdan qalyp qoıdyq

Sport • Búgin, 08:42

Tabystary – 2 117 000 dollar

Sport • Búgin, 08:40

Sınsınnatıdegi týrnır bastaldy

Sport • Búgin, 08:38

Úzdik qurylysshylar marapattaldy

Qoǵam • Búgin, 08:37

Olımpıadadan keıingi oılar

Sport • Búgin, 08:35

Jarys qyzǵan shaǵyna jetti

Sport • Búgin, 08:34

Tehnopark tegin oqytady

Qoǵam • Búgin, 08:32

Balalarǵa arnalǵan startaptar

Qoǵam • Búgin, 08:30

Julynqurt laboratorııasy áshkerelendi

Aımaqtar • Búgin, 08:27

«Talgodaǵy» talan-taraj

Qoǵam • Búgin, 08:25

Shalǵaıdaǵylar shaǵym aıtady

Bilim • Búgin, 08:22

Jańa mektepter kóbeıedi

Bilim • Búgin, 08:20

Jalbyz ben jaýynqurt ósiredi

Qoǵam • Búgin, 08:17

Moıynqumda mańyzdy máseleler aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 08:13

Jańa Qazaqstan – sheteldikter kózimen

Saıasat • Búgin, 08:10

Qamystan óndirilgen qumsheker

Aımaqtar • Keshe

Erlikke toly eńbek

Qazaqstan • Keshe

Uqsas jańalyqtar