Yrǵyzbaı emshi, áýlıe degende esime 1972 jylǵy oqıǵa oralady. Keńes zamanynda stýdentterdiń qurylys otrıady degen qozǵalys boldy. Aqsýat, Kókpekti aýdandaryna barǵan sondaı stýdenttik otrıadtyń komandıri bolyp qyzmet atqardym. Jol túsip Kókpekti aýdanynyń Bolshevık sovhozyna bara jatqanymda, júrgizýshi:
– Aǵa, oń jaqta Yrǵyzbaı áýlıe zıraty bar. Soǵan soǵa ketsek qaıtedi? – dedi. Mezgil keshqurym ýaqyt bolatyn.
Yrǵyzbaı emshi, áýlıe degende esime 1972 jylǵy oqıǵa oralady. Keńes zamanynda stýdentterdiń qurylys otrıady degen qozǵalys boldy. Aqsýat, Kókpekti aýdandaryna barǵan sondaı stýdenttik otrıadtyń komandıri bolyp qyzmet atqardym. Jol túsip Kókpekti aýdanynyń Bolshevık sovhozyna bara jatqanymda, júrgizýshi:
– Aǵa, oń jaqta Yrǵyzbaı áýlıe zıraty bar. Soǵan soǵa ketsek qaıtedi? – dedi. Mezgil keshqurym ýaqyt bolatyn.
– Apaq-sapaqta qazaq zıratqa barmaýshy edi. Erteń qaıtar jolda soǵaıyq, – dedim.
Bul kezde halyq emshisi, áýlıe degender keńestik ıdeologııaǵa jat túsinikter bolatyn. Biraq ta áýlıe degen sózge bala kezimnen qurmetim bolǵandyqtan, qaıtar jolda Yrǵyzbaı emshi basyna baryp zııarat ettik. Sonda tapal tamda sháınek, as pisiretin ydys-aıaq boldy. Áýlıeniń zıratyna kim bolsyn, ultyna, dinine qaramaı soǵyp ótedi eken. Eger toqtamaı ketse, jolaýshylardyń joly bolmaıdy degen el aýzynda berik túsinik qalyptasqan. Men jolym túskende sol dástúrdi ustap, Yrǵyzbaı áýlıege zııarat etip júretinmin.
Endi táýelsizdik alǵan kezde halyqtyń, urpaqtarynyń Yrǵyzbaı áýlıeniń basyna kúmbez turǵyzyp, meshit, zııarat etip kelýshilerge arnap úı turǵyzýy adamshylyqtyń, musylmanshylyqtyń kórinisi dep bilemin. Búgingi kúni Yrǵyzbaı áýlıe kesheni «Dala danalary» kitaphanasymen tolyqty. Osy istiń basy-qasynda júrgen kásipker Qarshyǵa Eskendirovtiń eńbegin erekshe aıtý kerek.
* * *
Yrǵyzbaı áýlıe 1787-1850 jyldary aralyǵynda Tarbaǵataı óńirinde ómir súrgen áıgili halyq emshisi, áýlıe, kóripkel. Naıman ishindegi Mámbetqul (qyrjy) rýynan shyqqan. Yrǵyzbaı jasynan emshilikpen aınalysyp, shıpaly shópterdi paıdalana otyryp, talaı aýrýdy jazǵan. Ol syrqattyń tamyryn ustap, alaqanyna, tyrnaǵyna, bet-álpetine qarap aýrýdyń túrin ajyratyp, shıpaly tamyr-shópterden dári-dármekti ózi daıyndaǵan. Sondaı-aq, qolmen sylap-sıpaý arqyly da em-dom jasaǵan. Yrǵyzbaıdyń kóripkeldik qasıeti de erekshe bolǵan. Ol alystan qınalyp kele jatqan naýqasty kúni buryn boljap bilip otyrǵan. Emdelýshilerden aqy almaı, bergen dúnıeni jetim-jesirlerge, kedeı-kepshikterge úlestirip otyrǵan.
Yrǵyzbaı bala jasynan emdik shópterge úıir bolypty. Aýrý-syrqaýǵa kómektesýge tyrysqan. Ákesi Dosqana sol óńirdegi emshilerdiń birazymen tanys-bilis, aralas-quralas júripti. Ar jaq-ber jaqtaǵy úlken emshilermen qatynas qaǵylez balaǵa eleýli áser etedi. Yrǵyzbaı tabıǵatpen syrlas, jandas júredi, taý-tasty, saı-salany jalǵyz aralaıdy, tylsym tirliktiń qupııasyna úńilip ósedi. Keıinnen naǵyz emshi bolyp shyqqan.
Emshi shıpaly tamyr-shópterdi jaz, kúz aılarynda ábden tolysyp-jetilgen mezgilde jarǵaq qulaǵy jastyqqa tımeı, kúndiz-túni sabylyp jınaıdy eken. Ár shóptiń terý tásili, saqtaýy ár túrli. Bir shópter tańǵy shyq keppeı turyp jınaýdy qajetsinse, endi bireýleri keshqurym alǵandy qalaıdy. Olardy shilińgir aptapta tamyrynan ajyratý paıdaly emes, emdik qýaty álsireıdi. Yrǵyzbaı tamyrlardy, kóbinese, jańbyrdan keıin, qarańǵy túse julǵan. Kún sáýlesi túspeıtin kóleńkede, samal esetin, tynys alatyn orynda keptirgen. Qaısybir shópter, tamyr aralas qoıylsa, qatar jaıylsa, kúshin kemitken. Yrǵyzbaı emshiniń kezinde aıtyp ketýi boıynsha, keıbir shópter men tamyrlar aralas keptirilse, saqtalsa kúsh-qýatyn joǵaltady eken. Ol sol sebepti shóp, tamyrlardy bólek-bólek saqtaıtyn úsh qanat kúrkeni aldyn ala daıyndap, oǵan sóreler ornalastyrǵan, qapshyqtar men qaltalar ázirlep, ony keregege ilip qoıǵan. Emshiniń shıpaly ósimdikterden dári-dármek jasaıtyn ydystary mynandaı bolypty: aǵash tostaǵandar men shoıyn shóńkeler, kúmis tegeshter men múıiz tostaǵandar, arshaǵa ystalǵan moınaq torsyqtar men jez qutylar, emdik maılardy saqtaıtyn súıek ydystar, suıyq jáne tunbalardy quıatyn basqa da qajetti zattar. Dári-dármekterdiń mólsherin anyqtaıtyn názik tarazysy da bolǵan. Dári-dármekter daıyndaý barysynda Yrǵyzbaı jylqynyń qyly men túıeniń shýdasyn, taramysty da paıdalanypty. Bir ret Sháýeshek jaqtan bir qart emshi onyń úıine kelip Tarbaǵataıdyń teriskeıindegi kún túspeıtin sýly qoınaýlarynda emdik qasıeti óte kúshti adam beıneli ómirtamyr bolatynyn, hansýlardyń ony j
