Azbaıtyn, tozbaıtyn, áz óneri ýaqyt ótken saıyn qulpyra túsetin, Samarqannyń kók tasyndaı jaıtań qaǵatyn áıgili darynnyń 2018 jyly atalyp ótýge tıis 90 jyldyq mereıtoıy da joqtaýshysy bolmaǵasyn qumyǵyp qaldy. Muny aıtpaýǵa da bolar edi, alaıda Jantórınniń jurnaǵyna tatymaıtyn áldebireýlerdiń teatr festıvaldary dúrildeı ótip, búkil respýblıkaǵa saýyn aıtylyp, oǵan búgingi kózi tiri teatr men kınonyń «perǵaýyndary» attandap shabysyp, syı-sııapatqa bógip qaldy.
«Jantórın shabyttanǵan sátterinde jastyq hıkaıalaryn, óz ómiriniń qyzǵylyqty shaqtaryn murtynan kúlki tógile otyryp áńgimeler edi. Osyndaı mezetterde syrshyl da jomart, al qyrsyǵyp qalsa tunjyrap, úndemeı qoıatyn. Sondyqtan da onyń aralasatyn adamdary da sırek edi», deıdi zamandastary.
Ony shabyt ústinde, qolynan kelmeıtini joq sıqyr óneri saf altyn eritindisindeı tamshylap, kózinen qan aralas ot shashyrap, táńirlik beınege engen sátin kórseń ǵoı, shirkin!
Qol jaıyp eshkimnen eshteńe suramaıtyn, óz qadirin ózi biletin, tereń darııadaı yrǵalyp aǵatyn, ótkir kishirek kózinen talanttyń, mol bilimniń, aqyldyń jalqyn sáýlesi sebezdep turýshy edi-aý!
Amal ne, qashan da ár talanttyń tusynda onymen birge bir perǵaýyn, bir surqyltaı qosa júredi.
«Talant, qazaqsha aıtqanda, báıge aty sekildi, onyń kúni azappen ótedi. Azaptyń qyzyǵyn jalpaq jurt kóredi», dep edi-aý bir kezde Táken Álimqulov.
Osy oraıda, Hadısha Bókeeva apaıdyń myna pikirine de jolshybaı soǵa ketken jón be deımin: «О́nerde Nurmuhan Jantórınnen asqan serik bolǵan joq mende. Onymen birge qyzmet etken jyldarym – shyǵarmashylyǵymdaǵy eń qymbat ýaqyttar. Nurmuhan Jantórınniń taǵdyry – úlken sýretshi tulǵasyn, eshkimge uqsamaıtyn minezin túsinbeý, moıyndamaýdyń klassıkalyq úlgisi sekildi. Ol teatrdan ketken soń, men de repertýardan shyǵyp qalǵandaı boldym. Serigimdi, ónerdegi hám ómirdegi dosymdy joǵalttym ǵoı! Búgingi kúni teatr ujymynda Nurmuhanǵa talantymen, mádenıetimen teń keletin akter joq. Oǵan deıin de bolmaǵan edi».
Nurekeńmen óner jazırasynda uzaq jyl qoıan-qoltyq, úzeńgiles júrgen Hadısha apaıdyń myna sóziniń arǵy jaǵynan biraz jaıt «meni de aıt, meni de aıt» dep syǵalap turǵandaı.
О́lgen býranyń basynan tiri atannyń ımany ushady. Mine, kól-kósir daryn, joıqyn talantty umyttyrý, elemeý sııaqty qotıyndyqpen toǵysharlar áli de aınalysýda eken-aý!
Ázerbaıjan Respýblıkasyn biraz jyl basqarǵan Geıdar Álıev: «Bizdiń elimizdiń eki baılyǵy bar: onyń alǵashqysy munaı da, ekinshisi – Músilim Magomaev», deıdi eken.
Iá, ult maqtanyshyn osylaı áspettese ne aıyp?
Qudaıǵa degen súıispenshilik qushaǵynda júrip, óz jeke basyna degen qushtarlyǵyn joıǵan pende ǵana kemel dúnıe týdyra alady. Úzdiksiz rýhanı izdenis, toqmeıilsýdi bilmeıtin damylsyz eńbek, bıik poetıkalyq mádenıet, álemdik klassıkanyń tuńǵıyǵyna bulqyǵan, ensı- klopedııalyq bilimdi meńgergen Nurmuhandaı akter sırek edi-aý!
Jalǵanda eldiń jan qylyn terbeýden qıyn nárse joq. Onyń ústine, minezdi talanttar tarpań keledi. Jantórınniń teatrdan ketýiniń bir sebebi – rejısserlerdiń kásibı bilimine kóńili tolmaǵandyqtan ekeni anyq.
Ol – eýropalyq plastıka men dalalyq mádenıettiń sulý sıntezin tapqan sýretker. Ol Batys pen Shyǵys óneriniń qospasynan ózindik oı túıe bilgen has sheber edi.
Eger Anglııa, Germanııa nemese Amerıkada týsa, Jantórın jer-jıhanǵa máshhúr jampoz akter bolar edi-aý! Qaıtersiń, qazaqı ortada, qyrqyljyń qoǵamda ómir súrse de, sabazyń ottaı mazdap ótti-aý! Damý dıalektıkasyna saısaq, qyltanaq ta ósip, alyp bolady. Boıy júz metrden ári samǵaıtyn sekvoııa aǵashy da barmaqtaı dánnen tamyr tartady.
Qashan da, Qudaı taǵala joıqyn talanttardyń jolyna qıyndyq pen qasirettiń neshe atasyn úıip tógedi. «Alla qoldasa, alapat órttiń ishindegi shúıkedeı maqta da janbaı qalady» degendeı, álgiler aldyndaǵy kedergilerdiń bárin jaıpap ótedi. Biraq bul ózderine de ońaıǵa soqpaıdy.
Ata-anasy bala kezinde Bethovendi roıalda oınaýǵa ashtyqpen jazalap úıretken, jas Paganınıdi de áke-sheshesi uryp-soǵyp, sholanǵa qamap májbúrlegen. Áıgili Maıkl Djeksondy da ákesi belbeýmen tilip turyp, án aıtýǵa daǵdylandyrǵan.
Shyńǵys tóre de balasy Shoqandy Ombydaǵy kadet korpýsynyń oqýyna oıbaılatyp, arbaǵa baılap aparǵan.
Al Nurmuhan ákesiz ósti. «Ákesiz jetim – arly jetim» degendeı, ómir boıy ózin ózi janyn jaldap, óner bıigine súıreýmen ótken tárizdi.
Áıgili akter 1928 jyly Atyraý (burynǵy Gýrev) oblysynda ómir esigin ashypty. Qyzy Jannanyń aıtýynsha, sheshesi Ǵazız 16 jasynda Nurmuhandy túıeniń ústinde tolǵatyp, qıyndyqpen dúnıege ákeledi. Otbasyndaǵy berekesizdiktiń saldarynan baıǵus kelinshek emshektegi balasyn arqalap, aryp-ashyp, tórkinine kelip panalaıdy. Ákesi Seıdahmet te «shý, qaraquıryq» degendeı, sol ketkennen mol ketip, habarlaspaıdy. Ǵazız sheshesi balasyn atasy Jantóreniń atyna jazdyryp, jalǵyz ózi tárbıelep, adam etip shyǵarady.
Endi Nurmuhannyń ákesi Seıdahmetke jazǵan hatyn oqyp kóreıik: «Kóke, 45-ke kelgenshe men seniń atyńdy da bilgenim joq. О́zińdi de bir kórgen joqpyn. Qaljan apa bolmaǵanda, múmkin, bir-birimizdi áli kúnge deıin kórmeı júre berer me edik...
Almatyǵa nemerelerińdi kórýge nege kelmegenińdi suradym. Úndemediń. Birinshi ret jolyqqanymyzda qazanǵa salatyn maldyń bir qabyrǵasy tabylmady ma dep suradym. Úndemediń. Jalǵyz uly alystan kelgende oǵan bir sur jip beretin ádet bar ǵoı. Al sen úndemediń. Bul bizdiń alǵashqy kezdesýimiz emes pe edi...
Ǵazız qaıtys boldy. Sen úndemediń. Sen áıelińdi, men anamdy joǵalttym. Sen úndemediń. Jetim kúıimde 50 jasqa jettim. Bul týraly gazetterge kóp jazyldy, búkil Qazaqstan biletin. Al sen úndemediń. Seniń ulyń áke atandy. Úndemediń...
Janyn azapqa salsa da, meni adam etip shyǵarǵan kim? Ǵazız! Oqytyp, toqytqan kim? Ǵazız! Sondyqtan Kóke, renjime, meniń ákem de, sheshem de Ǵazız boldy.
Iá, men Adaı rýynanmyn. Biraq qandaı býynnan ekenin bilmeımin. Ony maǵan kim aıtyp jatyr? Adaılardyń arasynda «men Adaımyn» dep aıtýǵa uıalatyn edim. Sebebi qaı býynnan taraıtynymdy tolyq aıta almaımyn... Sen 16 jasynda talaq qylǵan Ǵazız da muny tarqatyp, túsindirmedi. Al sen úndemediń.
Ǵazız ketti. Sen de ketetin shyǵarsyń... únsiz. Eshbir shyndyqty bile almaı, men de senderdiń sońdaryńnan bararmyn. Orysqa úılengenim úshin ol jaqta otqa kúıetin shyǵarmyn. Eshteńe etpes!
Eger seniń jorǵań tamuqtyń qasynda jaıylar bolsa, saǵan hat jazyp turýǵa tyrysamyn. Saý bol, aman bol, Kóke!
Nurmuhan».
Iаpyrmaı, baqıǵa attanar aldynda shart júginip, antqa otyrǵandaı bul netken aýyr hat?! Sonshalyq bir-birine topyraq ta salmaıtyndaı, bastaryna ne kún týdy eken? Beti aýlaq, óz qanynan jaralǵan Nurmuhandaı balasyn syrtqa tepken mundaı da qatygez áke bolady eken-aý!
Ákelerin soǵys jalmap, ómir boıy óksip ótken keshegi aǵalarymyz anaý, al ákesi jer betinde din aman júrip, ózi tiri jetim atanǵan Nurmuhan mynaý... E, qanızesi keń Qudaı- aı, pende shirkindi túrli kúıge salasyń-aý!
Endi Nurekeńniń ómirbaıan soqpaǵyna qaıta oralaıyq. Ol eńbek jolyn erte bastaıdy. Munaı ónerkásibinde operatordyń kómekshisi bolyp qyzmet atqarady.
Jergilikti basshylardyń uıǵarýy boıynsha, Gýrevtiń jas munaıshysy Nurmuhan 1946 jyly 18 jasynda Almatyǵa alty aılyq kınomehanıkter kýrsyna keledi. Ekrannan, sahnadan kórgen ártisterdiń oıyndaryn, is-áreketteri men minez-qulqyn aınytpaı salǵan Nurmuhanǵa kýrstas dostary da tańǵalyp júredi. О́zi de buǵan «et pen teriniń arasynda júrgen, balalyq áýestikten týǵan ýaqytsha nárse shyǵar» dep mán bermeıdi.
Eger myna bir oqıǵa kezdespegende, Nurmuhan kınomehanıkter kýrsyn bitirip, elge ketip qalar ma edi, qaıter edi?!
Keshke qaraı ashanadan tamaqtanyp, jataqhanaǵa qaıtyp kele jatqan bir top jigittiń ishinen kóshede kezdesken beıtanys jan Nurmuhandy bólip alyp: «Men rejısser Kochetovpyn. Jigitim, sizdiń kınoakter bolǵyńyz kelmeı me, eger kelisseńiz, tez arada habarlasyńyz», dep mekenjaıyn jazyp qaldyrady.
Sóıtip Nurmuhan aıaq astynan kıno akterler mektebine qabyldanady. Keıinnen Jantórın rejısser Kochetovpen kezdesip, on jigittiń ishinen nege meni tańdadyńyz degende, ol: «Seniń synaı qaraǵan jaı kózqarasyńnyń ózi adamdy rentgen sáýlesindeı tilip ótedi eken. Bul – ilýde bir kezdesetin aıryqsha qasıet. Kóz – kınoakterdiń jany», dep shyndyqty aıtypty.
Endeshe, bar kiltıpan – dúnıeni kirpik qaqpaı baǵyp otyrǵan, oıǵa shúpildegen osy bir qysyńqy kózde jatpasyn?!
KSRO Halyq ártisi, kıno patrıarhy Sergeı Gerasımov: «Men Jantórınniń Shoqandy oınaǵanyndaı, Chernyshevkııdi de dál osyndaı etip oınaıtyn adam tabylsa dep armandaımyn. Jantórın ekranda dál Shoqannyń ózi bolyp kórindi. Bul adamnyń júzinen, is-áreketinen, qımylynan, janarynan halyqtyń tarıhyn kóresiń. Men fılmdi eki ret tamashaladym. Úshinshi ret onyń bet-álpetin zertteý úshin kórdim. Ýálıhanov ekranda sonshalyq keremet berilgen. Iri. Kez kelgen kórinister, ásirese Shoqannyń kózderi ǵajap!» dep jazdy.
Osy oraıda, kosmostyń jalynyndaı jalmap túsetin ýltrakúlgin sáýlesindeı anaý tunjyr da tuńǵıyq kózqarasqa eriksiz tańdana qaraısyń.
Kezinde Roza Tájibaıqyzy Baǵlanova apaı da («Jas qazaq», 4.10.2013 j.) myna bir kópshilik bile bermeıtin syr ushyǵyn sabaqtaı ketipti: «Meniń bilýimshe, Gúlfaırýs Mansurqyzy Ismaıylova ómir boıy akter Jantórınge ǵashyq bolyp ótti. Sondaı janǵa kóz salmaǵan qandaı erkek, kim biledi? Áıteýir qosyla almady. Gúlfaırýs Nurmuhan bolmasa báribir dedi me, ózge ulttyń jigitiniń eteginen ustady. Men oılaıtynmyn, Gúlfaırýs nege qyzyqty, sol «syǵyraıǵan kózine» ǵana ma dep. Men qatelesippin. Ol naǵyz jigittiń sultany, asqan talant ıesi, sol kózi, ekranda úndemeı turǵan beınesi, qaıtalanbas dara tulǵa eken, ony ýaqyt kórsetti. Asyl týǵan Gúlfaırýs «álgi kózge» tegin ǵashyq bolmapty-aý».
Mine, Roza Tájibaıqyzy aıtqandaı, osynaý tunjyr da, tuńǵıyq hám otty janar Jantórın fenomeniniń bir bólshegi dese bolǵandaı.
Ssenarıı mátinin jattap alyp, aıtar sózińdi týralap tópelemeı, kóz sholasymen sezdirý, qupııalap, tuspaldap aıtý, ısharamen bildirý ahýaldy odan ári qutyrta, yntyqtyra, úzdiktire túspeı me?
Ishki monolog, qajet jerinde sál-pál jadyraǵanymen, únemi oıǵa batyp otyrý – dedýksııa arqyly uǵysý, ár nárseniń mánine úńilý – Nurmuhan ónernamasynyń eń basty ımanshartyndaı.
Negizinen, akterge keregi, birinshi – suńǵylalyq, ekinshisi – keıipker beınesin qalypty jaǵdaıdan da shyrqatyp, ımprovızasııalyq sheberlikpen mazdata oınaý, úshinshisi – soǵan laıyq kóńil kúı desek, Jantórın oıyny osylardyń ortaq kvıtessensııasy sekildi.
Qazaqtyń oıly aqyny Dúısenbek Qanatbaevtyń «Ról» degen Nurmuhan Jantórınge arnaǵan óleńi bar.
Mańǵystaýdyń jerinde...
tóńkeristi shaqtardy,
Kórsetetin bir fılm túsirilip
jatqan-dy.
Uzaqty kún bas akter júrdi ótinde
aptaptyń,
Rejısser rıza, qoıady ony
maqtap tym.
Zaýal aýa tozańǵa tolǵan kezde
qarsy aldy;
– Dem alyńdar! – dep jurtqa
rejısser jar saldy.
Umytty ma keıipker,
jýyp-shaımaı grımin,
Qaqpasyna taıandy shubaty bar
bir úıdiń.
Sálem berdi ájege,
aryp-ashqan «qurbashy»...
– Tiri me ediń, aǵataı...
Toqabaıdyń Qurmashy?!
Keıýana bilmedi baýyryna ne derin,
Jylap turyp usyndy...
shubat toly zereńin...
Mine, kórdińiz be, barlyq túıin osy sońǵy shýmaqtarda! Bálenbaı jyl buryn opat boldy degen aǵasyn jazbaı tanyp, qaryndasy únsiz óksıdi. Tanyp tur. Tańǵalyp tur. Áı, Nurekem-aı, zańǵarym-aı! Kimdi somdasań da aınytpaı keskindeısiń-aý!
«Jaratqan ıe óz degenin asa daryndy adamdardyń aýzymen ısharalap, solardyń qımyl-áreketimen, aǵyl-tegil aıtqan sózimen sezdiredi», deıdi danalar.
Tabıǵatta morgan saǵymdary degen bolady. Ol keıde ondaǵan ǵasyr burynǵy oqıǵalardy qaz-qalpynda qas-qaǵym sátke kóz aldyńa ákeledi de, ile-shala ǵaıyp bolyp ketedi. Munyń qupııasyn áli kúnge jan balasy bilgen emes.
Endeshe, Nurmuhan da júzdegen jyldar burynǵy Beıbarys babasynyń dál keskinin bizge muraǵa qaldyrǵan shyǵar, kim bilsin?!
Kınoakterler mektebin bitirgennen keıin jas daryn alǵash ret 1949 jyly «Mosfılm» túsirgen «Alastalǵan Alıtet» kınofılmindegi Týmatýgeniń ekrandyq keıpin somdady. Osydan keıin óziniń akterlik qabiletimen kózge túse bastaǵan Jantórın 1950 jyly Tashkenttiń teatr ınstıtýtyna oqýǵa túsip, ony úsh jyl ishinde bitirip qaıtty jáne kóp keshikpeı Qazaqtyń Akademııalyq drama teatrynyń trýppasyna qabyldandy. Áıgili akter drama teatrynda eńbek ete júrip, qashan keter ketkenshe 32 róldi sheberlikpen somdap shyǵypty. Al kıno salasynda 72 rólde oınap, onyń kópshiliginde basty keıipkerlerdi tańdaı qaqtyra beınelep, kórermenderiniń sheksiz alǵysyna ıe boldy.
Qarap otyrsaq, Jantórın 6 ret «Qyrǵyzfılmde», 5 ret «Mosfılmde», 2 ret «Lenfılmde», 3 ret «Sverdlofılmde», 6 ret «О́zbekfılmde», 1 ret «Mońǵolkınoda», 1 ret Dovjenko atyndaǵy kınostýdııada, 1 ret Gorkıı atyndaǵy kınostýdııada, 1 ret Odessa kınostýdııasynda, 1 ret «Qaraqalpaqkınoda», 1 ret «Ekran» ortalyq teledıdarynda basty rólderdi asqan shabytpen keskindedi.
О́tken jyldar jylnamasyn aqtarǵanda, Jantórın jaıly jergilikti óner qaıratkerlerinen góri, sheteldik óner sarapshylary, ásirese Reseıdiń teatr men kıno alyptary kóbirek qalam terbepti.
KSRO-nyń sońǵy marshaly, GKChP-ǵa qatysýshy Dmıtrıı Iаzov óz esteliginde: «Almaty – teatraldy qala. О́ner ordalarynda jańadan qoıylatyn dúnıelerden qalmaýǵa tyrysatynmyn. Býlgakovtyń «Molerin» sahnalaǵanda Moler rólin oınaǵan Nurmuhan Jantórındi kórýge Máskeýden arnaıy adamdar ushyp kelgenin de bilemin», degen edi.
Sultan Beıbarys obrazy – Nurmuhan Jantórınniń akterlik sheberliginiń shyrqaý shyńyna aınalǵany belgili. Fılmniń dybysyn jazý sátinde dańqty rejısser Sergeı Bondarchýktyń ózi: «Ne degen akter, ne degen keremet tulǵa! Onyń únin jazýdyń ózi bir ǵanıbet qoı!», dep tańdaı qaqqany esimizde.
Mine, «Sultan Beıbarys» fılmindegi Nurmuhan somdaǵan adamdar taǵdyrlarynyń, ómir, tirshilik kórinisteriniń ǵajaıyp panoramasy terbetile kóshken kerýendeı kóz aldymyzdan ótip jatyr...
Áldisi álsizin talap jep, qanyn sýdaı shashyp jatqan orta ǵasyrlyq dáýirde zilmaýyr hıkmet, mehnattar eńsesin ezip, tuńǵıyq oıǵa batqan, beti qaqtalǵan mys qańyltyrdaı bop kúreńitken Beıbarys beınesi...
Osy fılmdegi oı men sımvolıkaǵa oralaıyqshy. Ýaqyt pen keńistik, dúleı kúsh pen dármensizdik, bir ýys ǵumyr, baq pen sor, úmit pen úreı, dańq pen músápirlik, jarty álemdi jambasyńa bassań da, túbinde kúllisi tuldyrlanyp, bári beker, qur rásýa áýreshilik ekeni Nurmuhannyń oı aǵystary, ishki monologtary arqyly tula boıyńdy qalshyldatady. Iá, ol tirshiliktiń uńǵyl-shuńǵylyn, adam janynyń ıirimderin qapysyz meńgerip, rýhanı maksımalızmge qol artty.
Jantórınniń somdaǵan Beıbarysy, Shoqany, Batýy... sıqyrly boıaýmen bederlengen álemdik kartınalar galereıasyna qosyldy.
Jumabaı QULIEV
(Jalǵasy bar)
