Aldymen DDU málimetteri boıynsha, Jer sharynyń 7,5 mlrd. turǵynynyń shamamen 1 mıllıardy temeki shegetinin alǵa tarta ketken jón. The TobaccoAtlas amerıkalyq bastamashylar tobynyń sarapshylary jyl saıyn temeki tutynýshylar 5,7 mlrd sıgaret shegip, shamamen 1 mln tonna temeki tuqylyn shyǵaryp tastaıdy degen aqparat beredi. Olar tonnalap shyǵarylyp jatqan temeki tuqyldarynyń tek qana qorshaǵan ortaǵa ǵana emes, sonymen qatar adamdarǵa da zııan keltiretindigi, óıtkeni olardyń sellıýloza asetatynan turatyndyǵy jáne jalpy tabıǵı jaǵdaıda ydyrap ketpeıtindigi týraly faktilerdi qosa usyndy.
– Temeki aǵzaǵa belsendi sińiriletin kóptegen zattardan turady. Densaýlyq úshin ıiskeıtin temeki de óte qaýipti. Oǵan basty aınaldyratyn qurǵaq snaff jatady. Qospa kóz qarashyǵyn ulǵaıtyp, reaksııany arttyrady.
Temekiniń negizgi quramy – nıkotın. Ol psıhıkalyq belsendi qasıeti bar jáne adamdyúnemi táýeldilikke ákeletin alkaloıdtan turady. Shekken kezde shóp nıkotınnen basqa: shaıyr, benzopıren, radıoaktıvti temirler (polonıı-210, kadmıı, qorǵasyn), tunshyqtyrǵysh gaz, formaldegıd, nıtrozamınder, kógertkish qyshqyly sekildi kóptegen ýly zattardy qozdyrady. Olar temeki tútininde de bolady jáne aǵzaǵa túsip jınalady, – deıdi Kardıologııa jáne ishki aýrýlar ǴZI kúndizgi stasıonarynyń terapevt dárigeri Gaýhar Kojakeeva.
Álemdegi ólim-jitimniń basty sebepteriniń arasynda temeki shegý ekinshi oryndy alyp otyr. Bul rette jer júzinde adam ólimin boldyrmaý faktorlarynyń arasynda temeki shegý jetekshi orynda dep esepteýge bolady. Zııandy ádet adam ómirin 10-14 jylǵa qysqartady.
Gaýhar Kojakeevanyń aıtýynsha, nıkotın búkil aǵzaǵa teris áser etedi.Budan eń aldymen tynys alý júıesi zardap shegedi. Temeki tútini aýyz qýysy silemeıin, jutqynshaqty, kómeıdi ýshyqtyrady. Osynyń saldarynan temeki shegýshini únemi jótel qysady. Temeki shegýshi bronhıtpen jıi aýyrady. Nıkotınnen tistiń emali buzylyp, onyń mańaıyndaǵy tinderdiń qabynýy týyndaıdy. Nıkotın, shaıyr jáne basqa da kanserogender adam aǵzasynda qaterli isiktiń damýyna alyp keledi.
Jalpy, temeki shegý adamnyń barlyq aǵzasy men júıesine, onyń ishinde júrek-qantamyr, as qorytý, reprodýktıvti, zár shyǵarý júıesi men kórý organdarynakeri áser etedi. Barlyq aǵzalar men júıelerdiń zaqymdanýy kóptegen aýrýlarǵa, onyń ishinde ınsýlt, erin, til, jutqynshaq, óńesh, ókpe obyry, parodontıt, stomatıt, О́SOA, stenokardııa, qolqa anevrızmasy, shashyrandy skleroz, mıokard ınfargi, gıpertonııa aýrýy, ateroskleroz, asqazan jáne ultabardyńoıyq jarasy, gastroezofagealdy reflıýks, osteoporoz, bedeýlik, ımpotensııa sekildi aýrýlarǵa ákeledi.
Kardıologııa jáne ishki aýrýlar ǴZI mamandary temeki shegý ımmýndyq júıege qatty soqqy beredi de, bul kez kelgen ınfeksııanyń, onyń ishinde jańa koronavırýs ınfeksııasynyń aǵymyna da keri áser etetindigi alǵa tartady.
– Temeki shegýshilerde ımmýndyq júıeniń tómendeýi men ókpe tinderi zaqymdanýynyń saldarynan aýrý kóbine pnevmonııanyń damyp, ári qaraı aýrýdyń aýyr túrine deıin órshıtindigi dáleldendi. Sondyqtan, temeki shegý adamdy koronavırýsty juqtyrýdan saqtaıdy degen pikir túpkilikti durys emes, kerisinshe, aýrýdyń aýyr aǵymynyń bolý qaýpi men ólim qaýpiniń qosymsha faktory bolyp tabylady.
Qazirgi tańda, koronavırýs pandemııasy jaǵdaıynda temeki shegý aýrýdyń asqynýlaryna áser etetindigin, aýrýdyń nátıjesi qaýipti jaǵdaılarǵa ákeletindigin dáleldeıtin derekter bar. Iаǵnı, bul sıgaret, kalıan, veıpterdi shegý adamdy koronavırýstan aman saqtap qalady degen pikirge senýge bolmaıdy, – deıdi terapevt.
Kerisinshe, kez kelgen dertten derbes – temeki shegý densaýlyqqa orasan zııan ákeletindigin esten shyǵarmaý kerek! Múmkin, qazir temekiden bas tartý – bul densaýlyqty túzetý jáne ınfeksııalyq aýrýlardan, onyń ishinde koronavırýs ınfeksııasynan qorǵaný jolyndaǵy qadam degen medısına qyzmetkerleriniń keńesine qulaq asyp,temeki tartatyn halyqtyń kóp bóligi oılanar dep úmittenemiz.
