Qanat SAÝDABAEV: QARAPAIYM HALYQ QIYNDYQ KО́RMEÝI TIIS

EQYU-nyń Is basyndaǵy  tór­aǵasy, Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaevtyń Shyǵys Eýropa­da­ǵy úsh memleket – Belarýs, Ýkraına, Moldova respýblıkalaryna sapary aıaqtaldy. Dıplomatııadaǵy basty qarý–ornymen aıtylǵan sóz. Júıesin tapqan sóz qudiretiniń aldynda qaıqıǵan bas ıilip, qaıralǵan qy­lysh qynyna túskeniniń mysalyna tarıhty paraqtaı otyryp kóz jet­kizýge bolady. Qazaqstanǵa EQYU-ǵa tóraǵalyq tusynda osy qarýdy meılinshe Vankýverden Vladı­vos­tokqa deıingi alapty alyp jatqan 56 memlekettiń, ondaǵy halyq­tar­dyń ıgiligine bar pármenimen jumsaýyna týra keledi. Olaı deıtinimiz, EQYU-nyń únemi nazaryndaǵy uzaqqa sozyl­ǵan kıkiljińder oshaǵynyń kóbi Keńes Odaǵynyń shekpeninen shyq­qan elderdiń sheńberinde bol­ǵan soń ózge tóraǵalarǵa qaraǵanda Qazaq­stannyń máseleni uǵynýy, ishki jaǵdaıdy jetigirek baǵamdaýy kóp rette aldyńǵy kezekke shy­ǵady. Shy­ǵys Eýropadaǵy osyndaı bir qaq­tyǵys orny – 20 jyl boıyna tanylmaǵan, ózderin Prı­d­nestrove Moldavııa respýb­lıkasy dep jarııalaǵan Prı­dnes­trove bolyp otyr. Is basyndaǵy tóraǵanyń sa­pa­rynda qaı elde de jıi kóterilgen saýaldyń qata­rynda osy máseleniń jatýy sondyqtan da shyǵar. Jalpy, sapar aldymen EQYU-ǵa tóraǵa retinde iske asyryl­ǵan­dyqtan, Qazaqstan bul tustaǵy alǵa qoıǵan maqsattaryn oryndaýda TMD-lyq áriptesteriniń qaı má­se­lede bir arnaǵa toǵysatynyn naq­ty­laýdy maqsat tutty desek, qate­les­pespiz. Árıne, osy sapar bary­synda kóterilgen qaı máseleniń de ózindik salmaǵy, kóterer júgi bar. Úsh memlekette aıtylǵan áńgime­lerdi, sheshiletin problemalar men atqarylatyn jumystardy toptas­ty­ryp qarasaq, osylardyń arasy­nan birneshe másele alǵa shyǵady. Birinshiden, EQYU jumysynyń áý bastaǵy josparynda árbir eki jyl saıyn shaqyrylýy tıis múshe mem­leketter basshylarynyń sońǵy 10 jyl júzinde jıylmaǵan sammıtin ótkizýdegi pikirlerdi baǵamdaý, ekin­shiden, sol sammıt máselesi sheshil­gen kúnde SI mınıstrleriniń beı­res­mı keńesin shaqyrý arqyly osy keleli basqosýda kún tártibine qoıy­latyn máselelerdi talqylaý, ıaǵnı sammıtke daıyndyq, úshin­shi­den, Prıdnestrovege qatysty shıe­lenisken túıindi jumsartý jo­lyndaǵy jumystar. Bulardyń syr­tyn­da, árıne, ekijaqty baılanys­tardy tereńdetý, Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs memleketteri ara­syn­daǵy Kedendik odaqtaǵy qaty­nastardy qalypty jolǵa qoıý jáne t.t. tolyp jatqan máseleler jatqany óz-ózinen túsinikti. Alǵashqy kúni Is basyndaǵy tóraǵanyń Belarýs Prezıdenti Aleksandr Lýkashenkomen kezdesýi belgilengen ýaqyt ólsheminen shy­ǵyp, 1 saǵat 45 mınýtqa sozylýy­nyń ózi biraz jáıtti ańǵartsa ke­rek. Qazaqstannyń tóraǵalyǵy tu­synda barlyq bastamalardy qol­daý­ǵa ázirligin bildirgen Aleksandr Lýkashenkoǵa Elbasynyń elimizge saparmen kelýi jónindegi shaqyr­týy yqylaspen qabyl alyndy jáne belarýs tarapy Qazaqstan Prezıdentin ózine qolaıly degen ýaqytta elderine saparlap qaıtýǵa shaqyrdy. Negizinen alǵanda Bela­rýs EQYU-ǵa oǵan múshe mem­le­ket­ter arasynda eń belsendi qaty­sýshylardyń biri. Ásirese, uıymǵa bizdiń tóraǵalyq ýaqytynda ol óz kórinisin tapqan, ıaǵnı Belarýs EQYU-da ekonomıka-ekologııalyq forýmnyń osy máseledegi úıles­ti­rý­shisi, tóraǵasy qyzmetin atqaryp otyr. Sonymen qatar, Belarýs bizdiń tóraǵalyǵymyzdyń tusynda atqarylýy josparlanǵan Venadaǵy jáne Astanadaǵy is-sharalarǵa ózi­niń belsendi túrde atsalysatynyn jetkizgen. Árıne, nazardan Keden odaǵyna qatysty máseleler tys qalǵan joq. Qazaqstannyń ekonomıkalyq áleýe­tin jaqsy biletin belarýs tarapy tońazytqyshtar, televızor­lar shyǵarý men máshıne jasaý isindegi óziniń daıyn ónimderin bizge ákelýmen shektelmeı, Qazaq­stan jaǵy qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan ózge de sektorlardy da­my­týda bizdiń eldiń ınvestısııasyn tartýǵa peıildi ekenin bildirdi. Al bizdiń el úshin Belarýstiń daǵdarys tusyndaǵy ekonomıkalyq saıasaty qaperde ustaıtyn nárse. Osy ke­zeń­de Belarýs 160-qa jýyq alys-jaqyn eldermen saýda-sattyq júr­gizýde. Onyń ishinde 30-ǵa tamany soń­ǵy jyldyń ishinde iske asyry­lypty. Olar ózderi shyǵarǵan taýarlar úshin jańa rynok izdeýde alystaǵy Latyn Amerıkasyndaǵy Venesýela tárizdi nemese Afrıka­da­ǵy ózge memleketterge de jol tart­qan. Sońǵy jyldyń ishinde be­larýs kapıtaly esebinen osyndaı shetelderde 26 kásiporyn ashylyp­ty. Al eldiń shekaradan tys aımaq­tardaǵy múddesin alǵa jyljytý úshin Belarýs úkimeti tarapynan lızıngtik kompanııa qurylypty. Ol, árıne, shet mem­leketterge eksportty jandan­dy­rý­ǵa jumys jasaýda. Zertteýge tu­rarlyq, jaqsy tusyn óz ekonomı­ka­myzǵa beıimdep paıdalanatyn sharýa eken dep oı túıdik ishteı. Is basyndaǵy tóraǵa Prezıdent Aleksandr Lýkashenkomen, Syrtqy ister mınıstri Sergeı Marty­nov­pen, Ulttyq keńestiń О́kilder pa­la­tasynyń tóraǵasy Vladımır Andreıchenkomen kezdesýler bary­syn­da Belarýs memleketiniń ha­lyq­aralyq bedeldi uıymnyń ju­my­syna aıtarlyqtaı úles qosyp kele jatqanyn aıtyp, Qazaqstan men Belarýs memleketteriniń stra­tegııalyq áriptes retinde uıymnyń jumysyn jandandyrýda, ásirese, qazirgideı múshe memleket­ter Eýro­pa­nyń jańa qaýipsizdiginiń sáýleti­ne qatysty máseleni kóterip jat­qan tusyndaǵy mańyzyna mán berdi. Jańadan memleket basshysyn saılaǵan Ýkraına 2013 jylǵy EQYU tóraǵalyǵynan úmitker kórinedi. “Almaqtyń da salmaǵy bar” de­gendeı, kezinde Qazaqstan tór­aǵa­lyǵyna qoldaý kórsetken el bizden endi qarymta kútken sy­ńaı­da. Bul jáıt EQYU jáne ekijaqty qaty­nastar kóterilgen árbir kez­de­sý­de boı kórsetken. Árıne, bizdiń tarap Ýkraınaǵa qaryz bolyp qal­maı­tynyna sendirdi. Prezıdent Vıktor Iаnýkovıch Qazaqstanǵa sha­qy­rýdy al­ǵyspen qabyl alyp, ózi­niń taıaý mez­gilde elimizge keletinin aıtyp, Qa­zaqstan basshysyn Kıevke shaqyrdy. Vıktor Iаnýkovıch: “Biz Qazaq­stan­nyń joǵary deńgeıdegi sammıt ótkizý nıetin tolyq qoldaımyz, onyń kún tártibin aqyldasýǵa peıil­dimiz, bul rette oǵan júrgizilip jatqan daıyndyq jumystaryn da bilgimiz keledi”, dep “Korfý pro­sesi” degen beıresmı ataýǵa ıe Re­seı jaǵy usynǵan Eýropa qaýip­siz­diginiń jańa úlgisin qoldaıtyn­dyq­taryn jetkizdi. Al Dnestr boı­yn­daǵy kıikiljińge qatysty bul má­selede Moldovanyń terrıtorııalyq tutastyǵy saqtalynyp, alaıda ondaǵy az ulttardyń múddesi eske­ri­le otyryp, ol aımaqqa arnaıy már­tebe berilýdi qalaıtyndyq­ta­ryn bildirdi. Osynaý 20 jylǵa sozylǵan problemany qarastyrý 5 plıýs 2 formatynda, ıaǵnı kelisimge kele almaı otyrǵan eki jaq Mol­dova men Prıdnestrove, sondaı-aq araaǵaıyndar – Reseı, Ýkraına jáne EQYU, baıqaýshylar – AQSh jáne Eýroodaq qatysýymen júrgizilýi qajettigin alǵa tartty. Ýkraınanyń Syrtqy ister mı­nıs­tri Konstantın Grıshenko EQYU sammıtiniń kún tártibine jalpy qaýipsizdik problemalary men túıi­ni sheshilmeı turǵan daý-damaı­lar­dy retteý máseleleri ense durys bolar edi, sammıt ótkizilmegen soń­ǵy 10 jyldyń ishinde kóptegen óz­ge­rister oryn aldy jáne qurlyq­taǵy qaýipsizdik máseleleri búginde jańasha qoıylýda. Qazirgi tańda EQYU-nyń qaýipsizdik salasyn­da­ǵy róli jete baǵalanbaı otyrǵan sııaqty. Tipti ortaq mámile jasal­ma­sa da, elderdiń problemaǵa qa­tys­ty kózqarastaryn úılestirýge bolady, degen ýkraınalyq dıp­lomat óziniń 16-17 shildede Alma­ty­da ótetin SI mınıstrleriniń beı­resmı kezdesýine qýana sapar shege­tinin de jetkizdi. Kıevke sapary ýaqytynda Is basyndaǵy tóraǵa Ýkraına Prezı­dentimen, Syrtqy ister mınıstri­men, Joǵarǵy Rada tóraǵasy Vla­dı­mır Lıtvınmen, Premer-Mı­nıstr Nıkolaı Azarovpen jáne saıası partııalardyń serkelerimen de júzdesti. Olardyń qaı-qaı­sy­nyń da eki eldi jaqyndastyrýǵa úlesin qosatynyna kúmán joq. Jal­py, Qazaqstan men Ýkraına ara­syndaǵy qarym-qatynastar yr­ǵaqty damyp qana qoımaı, syrtqy saıası meke­me­ler arasyndaǵy jáne halyqaralyq uıymdar sheńberindegi ózara is-qımyldar utymdy júr­gi­zilip, eki taraptyń kóptegen halyq­aralyq máselelerdegi ustanymdary ózara sáıkes keletindigin aıta ketken jón. EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń sońǵy ushaǵyn qon­dyrǵan alańy Moldova Respýb­lı­kasy boldy. Sapar baǵdarlamasyna sáıkes Qanat Saýdabaev Kıshınev­ke naýryzdyń 31-i kúni keshqurym keldi. Erteńine alǵashqy júzdesýdi Moldova Premer-mınıstriniń orynbasary – syrtqy ister jáne eýropalyq yqpaldastyq mınıstri Iýrıe Lıankemen ótkizip, eki mı­nıstrlik arasynda yntymaqtastyq jónindegi memorandýmǵa qol qoıy­symen jýrnalısterge arnalǵan brıfıng uıymdastyryldy. Iýrıe Lıanke Moldova tarapynyń Dnestr boıyndaǵy uzaqqa sozylǵan kıkil­jiń­di tek saıası retteýdi qalaı­ty­nyn aıtyp, ózderiniń EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵa tarapynan Dnestr boıyndaǵy janjaldy she­shýde resmı kelissózderdi jalǵas­ty­rýǵa járdemdesetin izgi nıetin sezinip otyrǵanyn jetkizdi. Son­dyq­tan Astana qalasynda mamyr aıynda 5 plıýs 2 formatynda kez­desý ótkizý týraly usynys kóńi­limizge meılinshe qonady, kez kel­gen problemany únqatysý arqyly sheshýge bolady ǵoı dep oılaımyz, dedi moldavan dıplomaty. Moldavan halqy qazirgi kúni saıa­sı daǵdarysty bastan keshirip otyr. Konstıtýsııa boıynsha eki ret prezıdent qyzmetin atqarýdyń merzimi taýsylýyna baılanysty jumystan ketýge aryzyn bergen kommýnıst Vladımır Voronınniń portfelin jınap qoıǵanyna da birneshe aıdyń júzi boldy. Biraq áli de Moldova Prezıdenti memle­ket basyna kelý úshin elde qaıta saılaý óte me, álde konstıtýsııaǵa ózgeris­ter enip, referendým ótkizi­le me, onyń basy ashylmaǵan kúıin­de. Konstıtýsııaǵa sáıkes Prezı­dent­tiń mindetin Parlament spı­ke­ri Mıhaı Gımpý atqarýda. Qanat Saýdabaev daý-damaıy basylmaı turǵan Dnestr boıyna kóligin burmastan buryn Mıhaı Gımpýmen, sondaı-aq el Premer-mınıstri Vladımır Fı­latpen, munan soń janjal oshaǵy Tıraspolge baryp, Prıdnestrove lıderi Igor Smır­novpen kezdesti. Keńes Odaǵy taraýdan az ǵana buryn Dnestr boıyndaǵy Molda­vııanyń 5 aýdany ózderin orta­ly­ǵyn Tıraspol etip belgilep, Odaq quramyndaǵy Prıdnestrove so­sıa­lıstik respýblıkasy dep ja­rııalaǵan bolatyn. Oǵan negizinen Dnestrdiń sol jaǵalaýyndaǵy ón­diristi aımaq­tar men oń jaǵadaǵy Bendery qala­sy kirgen. Irgesin 1792 jyly Ekinshi Ekaterınanyń buıryǵymen Sývorov qalady deıtin Tıraspol – Dnestr boıyn­daǵy iri qalanyń biri. Tıras­pol­de jáne Dnestr jaǵalaýyndaǵy daýly ólkede halyq quramy orys, ýkraın jáne moldavandardan tura­dy. Áýel­degi qyrqys álipbı máse­le­sine qa­tysty shyqty, deıdi Tıraspol turǵyndary. 1992 jyly daý órshi­geni sonshalyq, arada birneshe aı qarýly qaqtyǵys bolyp, eki jaqtan da adamdar kóz jumdy. Aqyry bitim­gerler áskeri kirýmen jaǵdaı ba­qylaýǵa alynyp, kúni búginge deıin bitimgerler jaǵdaıdy qadaǵalap tur. Is basyndaǵy tóraǵaǵa jaǵdaıdy málim etken qos tarap birin-biri aıyptap, buǵan deıin 5 plıýs 2 formatynda jáne resmı Kıshınev pen Tıraspol arasynda qol jet­ken kelisimderdiń oryndalmaýyn alǵa tartty. Kıshınev oryn­da­l­ma­ǵan kelisimder 140-tyń syrtyna shyqty dese, Tıraspol ony 80-nen asty deıdi. Osylaısha úlken qıyn­dyqpen qol jetkizgen kelisimderdiń aıaqasty bolýynan jergilikti halyq zardap shegýde. Prıdnestrove ýkraındary Ýkraına azamattyǵyn alsa, orystary Reseı azamattary retinde tólqujattar alǵan. Aıta ketý kerek, 20 jyl boıyna halyq­ara­lyq qoǵamdastyqta resmı moı­yn­dalmaǵan Prıdnestroveniń óz konstıtýsııasy, barlyq zań shy­ǵarýshy organymen qatar, atqarý­shy organdary bar. Tanylmaǵan aımaq turǵyndaryna shetelderge shyǵý, nemese osy elde turǵyzylǵan jańa áleýmettik nysandardy za­manaýı qural-jabdyqtarmen qam­ta­masyz etýdiń qıyndyǵy shashetek­ten eken. Azamattyq quqyqtary aı­qyndalmaǵan soń, Dnestr boıyn­da­ǵy jastar joǵary bilim alýlaryn­da, nekelesý, bala týýdy tirkeý jáne taǵy basqa máselelerde tuı­yq­qa tirelgen. Is basyndaǵy tóraǵa: “Jyldar boıy qordalanǵan prob­le­malardy birden sheship tastaý múm­kin emes, biraq únqatysý arqyly bir-birimen uǵynysýdyń mańyzy joǵary. Aldymen 5 plıýs 2 forma­tyn­daǵy kezdesýde qara­paı­ym adam­darǵa baǵyttalǵan, olardyń ómirlerin jeńildetetin qarapaıym qadamdar jasalýy tıis. Qaıtken kúnde de eki jaqtyń da qarapaıym adamdary zardap shegip, qıyndyq kórmeýi tıis. Únqatysý osyndaı naqty kelisimderge alyp kelse, onan halyq utatyn bolady”, dep qa­dap aıtty. Aldyńǵy kezekte gýma­nı­tarlyq, áleýmettik máseleler boıynsha qadamdar jasalsa, qyrǵı-qabaqtyq jyly shyraıǵa aýysar edi degen oıyn jetkizdi. Elge qaıtyp kele jatqanda ushaq ústinde jýrnalıstermen áńgi­melesken Aıryqsha tapsyrmalar jónindegi elshi – EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasynyń arnaıy óki­li Bolat Nurǵalıev Qanat  Saý­dabaev pen Moldova Premer-mı­nıstri Vlad Fılattyń shaǵyn jáne keńeıtilgen quramda bolǵan kelis­sózderinde taraptar saýda-eko­no­mı­kalyq baǵyttaǵy túrli máseleler­diń qordalanyp qalǵany týraly ortaq pikirge kelgenin aıtty. Qa­zaqstanda Moldova kompanııalary úshin perspektıvaly baǵyttar­dy jáne qazaqstandyq bıznes úshin ag­rarlyq salada ıgerilmegen áleýet­ti eskere otyryp, eki eldiń pre­mer-mınıstrleri deńgeıinde kez­desý ótkizýdiń qajettigi atap kór­setilip, Vlad Fılattyń osy jyly Qazaqstanǵa jumys sapary­men keletindigi ýaǵdalasylǵan. Anar TО́LEÝHANQYZY.