Kásipti uıymdastyrý – memleket isi!

О́zi zerttep júrgen arǵy túriktiń tól mekeni – О́túkennen shyǵyp, álemdik saıasatqa yqpal etken Tonykók jabǵý men qazaq­ty qaıtsem qaıyrly jerge qo­nys tepkizemin dep Jeruıyq izde­gen Asan qaıǵylardyń joly­men el qamyn jep, qaıtsek eńse kóteremiz dep tolǵanypty. Tú­gel túrkiniń qamyn jegen Isma­ǵul bek Gaspyralynyń «...Qazaq arasynda ǵalym, saýdager, muǵalim, shákirt bolyp júrgen baýyrlarymyz osy jazbany eskerse eken», – degen janaıqaıy arqyly, Allanyń pármenimen táýelsizdikke qol jetkizip, búgin­de myń qubylǵan ǵalamnyń kóshine ilesip kele jatqan qazaq jurtyna oı salarlyq ataly sóz arnapty. Kópten kókeıimizde júrgen oı bolǵandyqtan, biz de ún qosýdy jón dep taptyq.

Osydan biraz ýaqyt buryn telear­­na jańalyqtarynda Shym­­kent shaharyn kórsetip jatyp, qazir karantın kezinde eli­miz­ge kelip jumys isteıtin ózbek aǵaıyndar joq, sol sebep­ti qalada qurylysshy, qara­ýyl jáne kóshe sypyrýshy degen sııaqty jumysshy kúshi je­tis­peıdi dep habarlap jatyr. Bul – burynnan kele jat­qan ózekti másele! Elimizde ju­mys­­syz adam kóp, sóıte tura biz­de jumys kúshi jetispeıdi! Nege? Mine, osy suraqtyń jaýa­byn izdeý – memlekettik organ­dar­dyń mindeti! Halyqty uıym­das­tyryp jumys istetý, eńbekke úıretý – memlekettiń ǵana emes, kózi qaraqty qazaq azamatta­ry­nyń paryzy! Eńbegin embegen, el bolmas! Osy máseleni tereń oılanǵanymyz jón dep bilemin.

Búkil Qazaqstannyń halqyna teń turǵyny bar Máskeýge arhıv izdep eki bardyq. Ol jerde de saýdany qyzdyryp jatqan, halyqqa qyzmet kórsetý salasyn jaýlap alǵan – qyrǵyz, kavkazdyq jáne ózbek aǵaıyndar. Statıstıkaǵa júginsek, 2 mln qyrǵyz Reseı jerinde jumys istep, eline qara­jat jiberip otyrady eken. Qara jumysqa arlanyp jat­qan olardy kórmeısiń. Al biz­diń qazaq jigitteriniń bir­azy shal-kempirdiń zeınet­aqy­syna telmirip, aýyldan shyq­­paıtyn úı­kúshik ekeni ótirik emes. О́ki­nish­ke qaraı, Abaı ata­myz­dyń zamanynda bol­ǵan ker jal­qaý­lyq pen kerenaý­lyq bizdiń qazaqqa sor bolyp jabysqandaı. Qaıtsek ketiremiz?!

Meniń jaqsy bir tanysym aýylda otar-otar qoı ustaıdy. Ylǵı qoıshy izdep júrgeni. Aýyl­dyq jerde aıyna 120 myń teńgege qoı baǵatyn adam tabylmaıtynyn aıtyp zar qaǵady. D.Qydyráliniń «Aýylda tórt túlik maldy túletip otyryp, sıyr saýmaı, kúbi pispeı, irimshik jasamaı, aıran uıytpaı, margarın maıdy talǵajaý etetinderdi talaı kórip júrmiz. Mal baǵatyn, maldyń jónin biletin adam tabý qıyn deıdi biletinder», dep jaz­­ǵany ashy shyndyq! Ony da kezin­de talaı kórdik. Úıdegi sıy­ryn saýyp, sútin arzan baǵaǵa kol­hoz­ǵa satyp, qara sháı men qara nan­dy talǵajaý etip otyratyn ot­basylar kóp bolatyn. Sol dástúr áli de kóp jerde buzyla qoı­ma­ǵan. Tipti bul kúnde keri ketip, aýyl­­daǵylar sıyr saýmaıtyn bol­­ǵan. Jańaǵy Dákeń aıtqan marga­­rın men qara sháıǵa qarap otyr.

Qazaqtyń ulan-ǵaıyr shuraı­ly dalasy dándi daqyldar egýge qolaıly. 1 gektar jerden 16-24 sent­ner astyq alyp úıren­gen halyqtyń 30 jylda alǵa bas­qany shamaly. Bul kúni sharýa­nyń egin egýge kún sanap qulqy ketip barady. Agrarlyq ýnıver­sıtetti bitirgen joǵary bilimdi mamandardyń basym bóligi aýyl sharýashylyǵynda jumys isteýge jaramaıdy. Tipti aýyl sharýashylyq tehnıkalarynyń tilin biletin mehanızatorlar qalmady. Bizdiń bala kúnimizde kolhozda aýyl sharýashylyq tehnıkalaryn jóndeıtin usta dúkenderi men tokarlar bolatyn. Soqa, tyrma, avtomatty shal­ǵylardyń barlyǵyn sol jer­degi sheberler jóndep jata­tyn. Sol kezdegi adamnyń iste­ge­nin bul kúnginiń adamy isteı almaı ma?! Árıne isteı alady.

Sondyqtan osyndaı máse­lelerge nazar aýdarýymyz kerek dep esepteımin. Memle­ket ekonomıkany naqty jospar­laý saıasatyn qolǵa alyp, sharýa­shylyqtar men kásipkerliktiń qajetti basym baǵyttaryn tez arada damytý baǵdarlamasyn jasaýy tıis; Qazaqstan Respýblıkasy joǵary sapaly ári ekologııalyq taza azyq-túlik óndiretin elge aı­nalýy tıis; Qazaqstannan as­tyq pen et, basqa da aýyl sharýa­­shylyq ónimderin shıkizat kúıin­de eksporttaýdy kezeń-kezeńimen az ýaqytta toqtatyp, olardy tolyq óńdep, jartylaı fabrıkattar men fabrıkattar túrinde eksporttaıtyn júıe qalyptastyrý qajet; Qazaqstan Respýblıkasynyń jekege ótip ketken aýyl sharýashylyq sanatyndaǵy jerlerdi qaıta qarap, egistik, shabyndyq jáne jaıylymdyq jerlerdi mal basyna sáıkes qaıta bólip, ha­lyq­tyń mal sharýashylyǵymen jappaı aınalysýyna jaǵdaı jasaý qajet; mal sharýashylyǵyn damytýda syrttan ákelinetin «asyl tuqymdy» atalǵan túlik túr­lerine emes, burynnan osy jerdiń jer jaǵdaıy men tabı­ǵatyna beıimdelgen qazaqtyń jyl­qysyn, súti az bolsa da qu­nar­ly ári maılylyǵy joǵary, sýyq­qa tózimdi ári etti qazaq sıy­­ryn, shubaty myń aýrýǵa em bola­tyn túıesin, qotyr bolmaıtyn qazaqy qoı-eshkini ósirýdi jolǵa qoıý qajet dep oılaımyz; jyldam ósip-ónetin úı qustaryn (kúrketaýyq, qaz, úırek, taýyq, bódene) ósiretin fabrıkalar júıesin damytý qajet; Túrki­stan oblysynyń jyly aımaq­taryndaǵy jerlerde jylyjaı­lar júıesin memlekettik deń­geıde uıymdastyrý qajet.

Bir sózben aıtqanda, qazaq da­la­sy joǵary sapaly ári ekolo­gııa­lyq taza azyq-túlik ónim­derin to­lyq óńdep baryp eks­port­taı­tyn ekonomı­ka­lyq alań­ǵa aına­lýy kerek! Eger aýyl sharýa­shy­lyq salasy ǵa­lymdaryn du­rys uıymdas­tyryp, ǵylymı ne­giz­de josparlasa, halyqty uıym­dastyrýǵa jáne jumysqa úıre­tý­ge tolyq bolady dep oılaımyz.

Búgingi tańda osy baǵytta tereńdete jumys istep jatqan Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń saıasatyna erekshe qoldaý bildiremin! Ekinshiden, tentekti tezge salar­lyq temirdeı tártip pen ja­typisher jalqaýdy eńbek etýge májbúrleıtin mehanızm­der (jazalaý túrinde emes, yn­ta­landyrý túrinde) qalyptas­tyrylýy qajet. Úshinshiden, barlyq aımaqtar men aýyldarda qara halyq óndirgen aýyl sharýashylyq ónimderin sapa­sy men surypyna qaraı ortaq baǵamen satyp alatyn «Memlekettik qoımalar júıe­sin» jasaqtaý qajet. Keńes zama­nyn­­daǵy­daı tórt túlik shıki­za­tyn qabyldaý pýnktterin uıym­dastyryp, teri-tersek, bylǵary, túbit, jún, múıiz jáne t.b. qabyldaý standarttary men memlekettik baǵasyn bekitý arqyly sharýalarǵa memleket alǵashqy kezde qolǵabys kórsetýi qajet dep oılaımyz.

Kórshi ózbek eline barǵany­myzda, ortaǵasyrlyq arhıtektýrasymen damytylyp jatqan Buhara qalasyn kórip, mem­lekettik saıasatqa tánti boldyq. Ulttyq týrızmniń ózindik kózin tapqap ózbek aǵaıyndarǵa rıza boldyq. Shirkin-aı, bizde de qazaq­tyń ortaǵasyrlyq etno-qala­lary júıesin jasap, sol jerlerde qazaq týrızmin da­myt­saq qoı dep oıladyq...

Ońtústik Koreıaǵa barǵan saparymyzda, taý bitkendi tekshelep, barlyq jerge kúrish egip, baqsha salǵan koreılerdiń eńbekqorlyǵyna aýyz ashyp, kóz jumdyq. Jer emgen halyqtyń qalpyn kórip, ózine tıesili 10-25 sotyq jerine baqshalyq daqyl salmaıtyn aýyldastarymyz ben zamandastarymyz eske túsip, nege biz sondaımyz dep oıladyq?

Túrkııaǵa barǵanda baıqa­ǵanym, ár adam óz kásibin ynty-shyntysymen, súıispenshilik­pen isteıtinin baıqadyq. Tipti kóshedegi aıaq kıim tazalaýshy balaǵa deıin óz isine erekshe qurmetpen qaraıdy. Ár qımyl-qozǵalysyna mán-maǵyna berip isteıdi. Sháı quıýshy men nan satýshy, dóner pisirýshi, barlyǵy da sondaı. О́z kásibin súıedi. Sony kórgende, myna jumys ýaqytsha, bastyq bolǵansha nemese basqa jaqsy jumys tapqansha deıtin, jumysyna shúkirshilik etpeıtin, ózi istep júrgen kásipti súımeıtin, qanaǵatsyz qazaqtarymdy oılap shermende bolamyn. Adam jany súımegen jumysta bereke bar ma?!.

Maqala avtorynyń osyndaı ózekti máselege toqtalyp, halyqtyń kásibi men násibi týraly oı qozǵaǵany beker emes. Kúni keshe Ismaǵul bek Álı­han men Ahmetteı qazaq oqyǵan­daryna qarata maqala jazsa, Darhan Qydyráli myrza elim degen kózi qaraqty qazaqqa arnap uran tastaǵandaı! «Atakásibi – URPAQ NÁSIBI!» deıtin zaman­ǵa jeteıik, aǵaıyn!

Sábıt ShILDEBAI