– Aǵa, adamnyń ǵumyry jasymen ólshenbeıdi. Sizdi Bekejan men Qasymhannyń shekpeninen shyǵarǵysy kelmeıtin jastar kóp.
– Ony túsinemin. Bekejan-Asanáli qartaısa, Tólegenderdi kim shıryqtyrady? Bul ómirdiń zańy ǵoı. Qara tús bolmasa, aqtyń qasıetin bile me adam. О́lim bolmasa, ómirdiń qadirin kim túsinedi. Bekejan bolmasa, Tólegen Tólegen bolar ma edi? Qyz Jibek – Tólegen – Bekejan arasyndaǵy drama bolmasa, kıno kıno emes, tek tátti kámpıt bolyp shyǵar edi.
Tólegen symbatty, Qyz Jibek te ómirde sonshalyqty sulý bolmaǵan shyǵar. Biraq tarıhtyń júreginde qalyp, sulýlyq pen mahabbattyń shyńyna kóterildi. Halyq kem-ketikterin yqylasymen tolyqtyryp, qııalyndaǵy sulýlyqtyń ólshemine aınaldyryp jiberdi.
– Sizben buǵan deıingi áńgimede Qasymhan Shadııarovty elge alyp kelgińiz keletinin, onsyz ana dúnıege tynysh kete almaıtynyńyzdy aıtqan edińiz. Rejısser Hýat Ahmetovtiń «Arýaq» fılminde siz basty rólde somdaǵan fılosof Aǵataıdyń jumbaqtyǵy men minezin Qasymhanǵa uqsatamyz. Bul joly Qasymhan elge Aǵataı bolyp keldi me?
– Esińde bolsa, «Siz kimsiz Ka myrza?» fılminde Qasymhan keńistikti betke alyp, ketip bara jatýymen aıaqtalatyn edi ǵoı. «Arýaqtaǵy» Aǵataı sol keńistikten elge oralady. Onyń esiminiń ózi de – sımvolıkalyq esim. Uzaq jyldar shetelde bolǵan, japondyq, qytaılyq dostarymen hat-habar almasyp turady. Súıgen jary bosanyp jatyp qaıtys bolǵan. Aǵaıyn-týysqandary da qalmaǵan. Fılmge óz ortasynan bezip, tomaǵa-tuıyq, dalaǵa baryp turýdy kózdegen qart kisiniń ómiri arqaý bolǵan.
– Negizi biz ótken áńgimemizde Qasymhannyń elge oralýyn basqasha elestetken edik. «Ony áýejaıdan qarsy alamyz, syı-syıapatqa bóleımiz. El jurtynyń alaqanynda, aqtyq saparyna da sol qurmetpen shyǵaryp salamyz».
– Túsingenim Qasymhandy eshkim jalǵyzdyqqa qımaıtyn sııaqty. Alaıda, bul ómir ǵoı. Orystar «Chelovek predpolagaet, a Bog raspolagaet» demeýshi me edi. «Janym keýdemde qonaqtap turǵanda súıegimdi atamekenge tabystaıyn» dep elge oralǵan danagóı, pálsapashynyń jolynda balalar úıinen qashyp shyqqan kishkentaı, elgezek bala kezigip, onyń bastapqy josparyn buzyp ketedi. Úmitin úkilep, ómirin ulyna baǵyshtaıdy. Keıin, shyǵarmashylyq top, oılana kele 80 jastaǵy Qasymhan Shadııarovtyń eldegi turmysyn talqylap, qazirgi qalypqa syıdyra almady da, jumbaq bolyp qalsyn dep sheshti. Áýejaıdan kútip alyp, Memleket basshysynyń qabyldaýyna kirgizsek, keshegi Sháken jasap ketken kınonyń tabıǵatyn búldirip alamyz.
Bir qyzyǵy, bul joly da Aǵataıdyń tabıǵatymen ózimniń bolmysymdaǵy uqsastyqty taptym. «Arýaq» Aǵataı «Uzaq ómir súrdim, ulymdy joǵalttym, joǵaltqanym basymdaǵy shashymnan da kóp. Qaıǵyrmaımyn. Qudaıda ólgender bolmaıdy. Qudaıdyń aldynda bári – tiri. Demek, aldaǵy ómirde ulymmen qaýyshamyn», dep keńistikti betke alyp, saǵymmen aralasyp ketýimen aıaqtalady. Men de Saǵıym men Mádıim, Maıram qaıtys bolǵanda da «О́mir meni jeńdi, men jeńildim», demedim. Alǵa jyljydym. Ajaldan kim qashyp qutyla alǵan? Kınodaǵy Aǵataı da – jalǵyz. О́tkenin saǵynady, aldan úmit kútedi. Sondaı saǵynysh mende de bar. Adam jaratylǵannan keıin, pendege tán qýanyshy, renishi, qaıǵysy bolady. Sońǵy jyldary kóńilim kishkene qulazyńqyrap, kınodaǵy keıipkerimnen, kúndeligimnen daýa izdeıtin boldym. Maıramnan, qos qulynymnan aıyrylǵan qaraly kúnderimde dostarym qaıǵymdy jeńildetti. Qazir olardyń qatary sıredi. Bala-shaǵalary, basqalary kókelep, atalap júgirip júredi. Biraq burynǵy ıt kóılekti bir kıgen, ash kezde de, toq kezde de qasyńnan tabylǵan dostyń ornyn eshkim basa almaıdy. «Taǵdyr meni dostarymnyń artynda qalǵandardyń shyraqshysy bolyp júrsin degen shyǵar» dep ózimdi jubattym. Biraq bul da kóńilimdi tynyshtandyra almady. О́mir ótip barady. Partner joq desem, basqalar ókpeleýi múmkin. Biraq shyndyǵynda solaı. Bir-aq spektaklim bar, sony oınaımyn. Balalarmen spektakl qoıamyn. Akademııada akterlik kýrsym, tárbıelep, bolashaǵynan úmit kútip otyrǵan shákirtterim bar. Úıde balammen, nemerelerimmen jumys isteımin. Gúl ósiremin. Aǵash egemin. Solardy sýaramyn. Jumys jetedi jáne bul ómir bizben bitpeıdi. Eń bastysy, tulǵalarǵa degen qurmet ortaımaýy qajet. Birde Ánýardyń men kórmegen sýretin taýyp alǵanda birge júrgen kúnder eske túsip, qatty tolqydym. Ánýar, Esbolǵan, Raıymbek, qaısybirin aıtaıyn, shetinen baǵylan, shetinen bıik edi ǵoı. Endi ómir solaı, basqa amal joq.
– Aǵa, adamnyń ómirin ólshep-piship, peshenege mórlep qoıǵan qudiret bar. Biz asyqpasaq ta...
– Oıyńdy túsinip otyrmyn. Reseıde KSRO kezinen birge jumys istep kele jatqan Konchalovskıı-Mıhalkovtar bar. Alaıda saýatty ssenarııster bizde de, Reseıde de saýsaqpen sanarlyq qoı. Ermek Tursynov, Rústem Ábdirashev, Aqan Sataevtardan úmit kútemin. Kıno degen fýgý balyǵy tárizdi. Baby kelisý kerek. Bir mysqaly kem bolsa, keıipkerdiń janyn jaralap alamyz. Keıipkerdiń kómeıine kesek-kesek sóz salyp, kórermendi tushyndyryp otyrmasa, kıno kıno bola ma? Bul jaǵy da qoldy baılap tur. Úkimettiń kınoǵa bólgen qarjysy jyl saıyn azaıyp keledi. Endi eki-úsh jylǵa deıin jaǵdaıdyń jaqsara qoımasyn sezemiz. Biraq kıno degen bekzat óner tabaldyryqta qalmasyna da senemiz. О́nerdiń tunyǵynan aýyzdanyp úırengen qaıran kóńil tazalyqtan attap ketýge dáti barmaıdy.
– Jarty ǵasyrdan beri Qasymhannyń elesimen ómir súrip kele jatqanyńyzdy bilemin. El ishinde Qasymhan men Dinmuhamed Qonaev jaqsy tanys bolǵan, Dımekeńniń tapsyrysymen daıyndalǵan dúnıe degen pikir bar. Osyǵan kelisesiz be?
– «Atamannyń aqyry» da, «Transsibir ekspresi» de Dımekeńniń ıdeıasymen túsirilgeni ras. «Izvestııa» gazetinen Qasymhan Shadııarov týraly tildeı habardy oqyp qalyp, Sháken Aımanovqa osyny qolǵa alsańyz dep keńes bergen. Sodan bastaldy. «Transsibir ekspresin» túsirýge daıyndyq kezinde Qasymhan jaıly derekter izdep, arhıv aqtarǵanym bar. Alaıda qolyma birde-bir derek túspedi. Qashyp ketkenin de, atylyp ketkenin de aıǵaqtaıtyn jazba joq. Tipti qaıda ketkenin týystary da bilmeıdi. О́nerdegi Qasymhannyń tulǵasy rejısserdiń erkindegi qııalymen birge damıtyn qubylysqa aınalyp ketti.
– Aǵa, kıno bekzat óner, sulýlyq. «Qyz Jibektiń» ornyn almastyra alatyn kıno kelgen joq. Kıno fenomeniniń ózi de tazalyq pen sulýlyqtan bastaý alyp tur. Sol sulýlyq qazir kınodan alystap ketken joq pa?
– Kezinde «Qyz Jibekti» synaýshylar da kóp boldy. Biraq ýaqyt óte kele ósek, kóre almaýshylyq degen shóp-shalam qýrap ketti de sulýlyq qaldy. Zaman ózgerdi, kózqaras ózgerdi, qundylyqtar ózgerdi. Biraq «Qyz Jibekke» degen kózqaras ózgergen joq. Bári móldirep, kıno degen saf ónerdiń aıbynyn asqaqtatyp tur. Kenenbaı – Syrlybaı qandaı, Shege – Ánýar qandaı, Jibek – Merýert qandaı. Tipti Bekejannyń ózinen bekzattyqtyń lebi esip tur. Ermek Tursynov túsirgen «Kelin» «qazaqtardyń namysyna» tıgeni esińde bolar. Men de mazmuny jaǵynan qabyldaı almaǵanmyn. Biraq maǵan kıno retinde unaıdy. Sulýlyq «men sulýmyn» dep aıǵaılamaı-aq ekrandy bılep-tóstep tur. «Kelin» fılmi AQSh-taǵy «Oskar» baıqaýynyń jartylaı fınalyna shyqty. Álemdik órkenıet áıel denesiniń sulýlyǵyna jáne tumsa tabıǵattyń sulýlyǵyna nazar aýdardy. Sodan keıin túsirgen kınolarynda da qan lypyp soǵyp tur. Qazir kınoger men kórermenniń talǵamy arasynda garmonııa joq, kúres júrip jatyr. Sońǵy núkteni kórermen qoıady. Bul prosestiń qanshaǵa deıin sozylatynyn men bilmeımin.
– 1970-1980 jyldarda Qazaqstannyń halyq ártisi ataǵyn, KSRO-nyń halyq ártisi ataǵyn, eki syılyqty – respýblıkanyń Memlekettik syılyǵyn, KSRO-nyń Memlekettik syılyǵyn aldyńyz. Qalaı kóterdińiz? Ataq-dańqtyń bir urty qan bolsa, bir urty maı bolady deýshi edi ǵoı?..
– «Qyz Jibek» pen «Atamannyń aqyrynan» keıin aqyl-esimnen qalaı aıyrylmaǵanyma, qalaı iship ketpegenime, otbasyn qalaı saqtaı alǵanyma ózim tańǵalamyn dep buryn da bir aıtqanmyn. Kóshede kele jatqanymda kórermenderimniń top-tobymen sońymnan erip júretin kúnderi de boldy. Taksıge otyrǵanda eshqandaı júrgizýshi menen aqsha almaıtyn. Qazir sol kezderi bir qudirettiń panasyna alyp saqtaǵanyn endi sezip júrmin.
– Aıtpaqshy, «Qyz Jibekke» bıyl – jarty ǵasyr. Shyǵarmashylyq toptan Merýert О́tekeshova men siz qaldyńyz...
– Mereıtoıǵa daıyndyq qalaı demeksiz ǵoı. Ony sizder oılamasańyzdar, Jibek – Merýert ekeýmizdiń qolymyzdan ne keledi? El bar, jurt bar, Memleket bar, eskerýsiz qalmas dep oılaımyn.
– Aǵa, bizdiń tańdaıymyzda keshegi Sháken Aımanov, Sultan Qojyqov, Abdolla Qarsaqbaev jasap ketken keremet kınonyń tátti dámi qaldy. Sizder jasaǵan kınonyń tabıǵaty sulýlyqpen úndesip jatatyn. Qazir she?
– Kınodaǵy sulýlyq pen tazalyq memlekettik deńgeıde talqylanatyn másele. Joǵaryda aıtyp ótkendeı, ýaqyt bárine tóreshi. Shóp-shalam qýraıdy. Sulýlyq pen adaldyq qana – máńgilik taqyryp. Qazir ekshn janrynyń órkendegen, kınonyń azǵan-tozǵan ýaqytynda turmyz. Amerıka odan baıaǵyda ótip ketti. Fransııa, Anglııa, Italııa óziniń dástúrin tastamaı, buzbaı kınonyń klassıkalyq úlgisin kórsetip otyr. Bularda bizdegideı jeńil-jelpi ónimder joq dese de bolady. Kadr-mamandardyń tarıhqa úńilýinde kemshilik basym. Kınodaǵy tarıhtan ózge taqyryptyń bári Gollıvýdtan artylǵan joq.
Birde Amerıkadan kınogerler keldi. Olar tańǵalyp, «Sizderde kıno janryndaǵy materıaldaryńyz mol eken, biz qyzǵanyshpen qaraımyz, bizde materıaldar bitti, taýsyldy», deıdi. Mine, kórdińiz be? Barlyq eldiń Shyńǵys han týraly kınoǵa jabysa beretini – sol. О́ıtkeni ol materıal baı jáne tyń. Sondyqtan biz tól týyndylarymyzǵa kelýimiz kerek. Bizde eliktep, solyqtaýshylyq kóp. Telearnalardyń barlyǵy Máskeýdiń telearnalarynyń kóshirmesi ǵana ekenin jasyrmaýymyz kerek. Qazaqtyń kınosy óziniń saıasatynan, ekonomıkasynan, halyqtyq mádenıetinen asyp kete almaıdy. Arzan kúlkige qumar halyqtyń mádenıeti ósken kezde ǵana kınoda damý bastalady. Bizdiń jastardyń búgingi talǵamy da osy bolyp tur. Olardy kınoteatrǵa alyp baryp «Qyz Jibekti» kórsetshi, birazdan soń zaldan shyǵyp ketedi. Al basy joq, aıaǵy joq fılmderdi kórsetsek otyra beredi. Arzan kıno bótelkege quıyp qoıǵan, tek solqyldatyp sora beretin sút sııaqty. Bótelkeden sút ishken bala anasynyń omyraýynan tez bas tartatyn edi ǵoı. Al tamyryńmen qııýlasyp jatqan shedevr – ananyń aq súti. Ony emý úshin bala bulshyq etin qarshyldatyp turyp kúsh jumsaıdy. Kıno da sol sııaqty tereńge boılatady, jaýap izdetedi. Adam da, qoǵam da tarıhtan dem alyp, alǵa jyljıdy.
«Jaýjúrek myń bala» fılmi sol ekshnniń azdaǵan tarıhy bar nusqasy. Áıteýir, sol bolsa da, onyń shyqqanyna qýanyp jatyrmyz. Ortadan sál joǵary fılm deýge bolady, biraq shedevr emes. Úlken salmaqty fılmderge kóp qarajat kerek.
– Qyrǵyz ben qazaq, ózbek – túbimiz bir. Eýropadaǵy túrikter de bir kezde Ortalyq Azııadan kettik dep qazaqty jaqyn tutyp, bizden alystaǵysy kelmeıdi. Biraq kınoda ıntegrasııalana almaı júrmiz. Múmkin, ázirge, tarıhı taqyryptarǵa aǵaıyndarmen bas qossaq, bir nárse shyǵaratyn shyǵarmyz?
– Oıyńyzdy túsindim. Qasıetti ónerdi tarynyń qaýyzyna syıdyrǵysy keletinder kóbeıip barady. Ol múmkin emes qoı. О́ner – qudiret, óner – sheksizdik. Kınonyń órisi keńigen saıyn onyń tynysy da ashylady. Qyrǵyzdar Aıtmatovtyń shyǵarmalarynan 12 kıno túsiripti. Áýezovti de ókpeletken joq. Kúni keshe ǵana dúnıeden ótken qyrǵyz rejısseri Bolat Shámshıev túsirgen «Qarash-Qarashty», «Qasqyrdyń apanyn» nemese Tólemish О́keevtiń taspalaǵan «Kókseregin» alyp qarashy. Osydan keıin qazaq pen qyrǵyzdy bir-birinen qalaı bólesiń? 1960 jyldardy qazaq-qyrǵyz kınosynyń altyn ǵasyry dep ataıdy. Altyn ǵasyrdyń bastaýy bolyp Muhtar Áýezov pen Shyńǵys Aıtmatov turdy. Onyń aldynda Tórequl Aıtmatov pen Turar Rysqulov arasyndaǵy syılastyq bar. Áýezovten keıin de Aıtmatovtyń qazaq halqyna degen yqylasy ala-bóten boldy. Ol kezde jyl aralatyp bolsa da kıno forýmdar ótetin, búkil odaqtyń kınogerleri bir-birimen tonnyń ishki baýyndaı aralasyp jatatyn. Qazir ondaı múmkindik joq. Bir-birimen aralaspasa, ónerdegi dostyq qalaı qalyptasady? Ishki oıym, qazaq óneri sııaqty, qyrǵyz, ózbek óneri de ózin ózi izdeý, qalyptasý kezeńinde júrgen shyǵar dep dámelenedi. О́zin ózi tanyǵan kúni ózgelerden ózine uqsastyq izdep, eki jaǵalaýda qalsa da bir-birine qol sozýǵa jaraýy múmkin. Bul tabıǵattyń zańy...
– Qos ulyńyz Saǵı men Mádıdiń qaıǵysy júregińizdiń túbine shógip, súıegińizge sińip qalǵanyn sezip otyrmyn. Saǵı jıyrma jasynda Shoqandy somdap shyqqan tulǵa retinde tarıhta qaldy. Mıllıonnan bir adamnyń peshenesine jazylatyn ǵumyr keshti...
– Sol kúnderden aman shyqqanyma áli kúnge deıin tańǵalamyn. Alǵashqy jyldary tańǵy saǵat altylarda Medeý jaqtaǵy shatqaldarǵa baryp, taý-quzdy jańǵyrtyp, jylasam da ishtegi sherim syrtqa shyqpady. Egildim. Taýsyldym. «Saǵıdy Qudaı – ózi berdi, ózi – aldy» dep janymdy qamshylasam da jubana almaı, basymdy tasqa soqtym. «Izdep tabar jalǵannan, Bala bergen pende edim. Pende ólmeıdi armannan, Minekı, men de ólmedim» degen Abaı jubatty meni.
Sol Saǵıym «Aǵa, sizben taǵy bir kınoǵa tússem» dep armandaıtyn. Ájesiniń baýyrynda ósip, meni «aǵa» deıtin. Anamnyń kóńiline qarap, balam dep baýyryma basyp, maýqymdy basa almadym. Ssenarıı de daıyn edi. Men teńiz tartylsa da, Araldy tastamaı, qańtarylǵan kemeniń qaraýyly bolyp qalǵan qartpyn. Al Saǵı balam bolsa – ǵaryshker. Jerdegi qart kapıtan kóktegi perzentinen úmit kútedi. Bul kartınada áke men bala arasyndaǵy saǵynysh qus jolyndaı bolyp tartylyp jatyr. Keıde muny da Qudaıdyń ózi úılestirip qoıǵan tárizdi. Saǵıym máńgilik saǵynyshqa aınalyp, qus jolymen aspanǵa ushyp, jerdegi meniń belimdi úzip ketti. Keıde Saǵıymdy Shoqannyń jolynda tym erte qurbandyqqa qıdym ba, ónerdegi jolynyń tym erte kesilýine ózim sebepker boldym ba dep qorqamyn. Shoqanǵa daıyndyq kezinde ot pen sýǵa saldym. Sońynda qalada ájesiniń, anasynyń bar dámdisin tańdap jep júrgen balpanaqtaı balamnyń jaǵy sýalyp, kózi men murny ǵana qalǵanda Shoqandy túsirýge kiristim. Kóz bar, sóz bar. Oılasam, kóp saýal sanamdy sansyratyp, mıymdy almas qylyshpen osyp, tuz sepkendeı, júregim keýdedegi bekinisti buzyp jiberetindeı kún keshemin.
Saǵıymnyń o dúnıelik bolǵanyna aldaǵy kúzde 21 jyl bolady. Az ýaqyt emes, beınesi kómeskilenip, daýsy qulaǵymnan alystap barady. Sen aıtqandaı saǵynysh júrektiń túbine shógip, súıegime sińip ketti. Bul endi, ózimmen birge ketetin sezim. Ánebir jyldary ózi oqyǵan mektepke atyn bermek bolyp qujat týralaǵanym bar. Túrli kedergi aldymnan shyqty. Áýeli «5 jyl bolsyn» dedi. Sodan keıin taǵy bir syltaýlardy alǵa tartty. Syrttaı qarasań, kedergi joq: ol mektepke eshkimniń aty da berilmegen. Saǵıdyń atyna suranyp-aq tur. Mektepke ulymnyń aty berilse, bar jıǵanymdy salsam da, eskertkishin ornatýdy óz mindetime alar edim. Qazaq kınosy tarıhynda jıyrmadan asqan jasynda Shoqandy somdap, Memlekettik syılyq alǵan adam jaıly áli estigen joqpyn.
– Aǵa, ómirde joly bolǵan azamattardyń tasasynda myqty áıelder turady eken.
– Bul – barlyq erkektiń armany. Siz sıpattaǵan áıelge qoly jetken erkektiń jolynyń bolmaýy múmkin emes. Meniń Maıram sondaı edi. О́mirimniń temirqazyǵy – Saǵıym men Mádıimniń anasy, meniń jarym – jartym Maırama degen saǵynyshym sheksizdikke aınalyp ketkeli qashan... Talanty, daryny bolsa da meniń juldyzymdy jarqyratyp, tasada qaldy. Jasym jetpiske jaqyndaǵanda maǵan taǵdyr Baǵdat sııaqty asyl jar jolyqtyrdy. О́mirimdi jalǵastyratyn perzent syılady. Osy jaılar meni on jylǵy úzilisten keıin sahnaǵa qaıta oraltty. Qazir Saǵıymnan, Mádıimnen taraǵan nemere-shóberelerime bas-kóz bolyp, Áshimovter áýletiniń bas qolbasshysy bolyp otyrǵan jaıym bar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Gúlbarshyn AITJANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
