«Taýdan qulaǵan kóshkindeı dúr etip óte shyǵar» ómirde ár nárseniń parqyn bilýge, baǵalaýǵa, qaster tutýǵa, sol arqyly ǵasyrlar boıy ultymyzdyń qundy úrdisterin saqtaýǵa tárbıeledi. Búginde sol ata-babamyzdyń rýhanı qazynasy qaıta jańǵyryp, olar túıip ketken tujyrym-oılar ulttyq qundylyǵymyzǵa aınaldy. Ǵajap tálimger halqymyzdyń urpaq tárbıesindegi bul murasy halyq pedagogıkasy retinde eń adamgershil, eń izgi tanym-taǵylym bolyp tarıhta qaldy. Urpaq sabaqtastyǵymen bizge jetti. Búginde oǵan dálel-dáıek bolar taǵylymynyń biri, keń óristi, kelisti bir kórinisi – qazaqtyń maqal-mátelderi men sheshendik sózderi, ádebı mol murasy. Otbasynan bastalǵan bala tárbıesiniń ózi besik jyrymen bastalyp, osyndaı nebir zerger sózben aqyldan salynǵan altyn baspaldaqpen bolashaqqa jol salady. Adam taǵdyryna, onyń bolashaǵyna yqpal eter tárbıe bastaýy otbasy bolǵandyqtan ondaǵy áke men ananyń orny basty ról atqaratyny belgili.
«Ýyzyna jarymaǵan uldan ulaǵat kútpe», «Ulyńdy basqa úıden toıdyrma, qyzyńdy bóten úıge qondyrma» dep bastalatyn kóptegen tálimdi sózder bolashaq otbasyn quryp, áke bolar uldy, ana bolar qyzdy tárbıelegen. Izgilik qaınary – otbasynan alǵan tárbıeniń jemisi men nátıjesi jaqsy áke, meıirimdi ana atanǵanda belgili bolǵan. Ajyramas yntymaqty otbasynyń kepili de jasynan tálimdi tárbıe alǵan ul men qyzdyń odaǵynan quralatyny da búginde aıqyn dálelin tapqan. Qazaq otbasy negizinen úsh urpaqtan turady Ol árıne babalar salǵan izben ata, áke, bala. Atalar ulaǵatymen qalyptasqan dástúr boıynsha áke – áýlet basshysy, otbasynyń tiregi, otbasynyń asyrap-saqtaýshysy, qamqorshysy bolyp sanalǵan. Jáne bala tárbıesindegi áke orny erekshe.
Qazaq áke degen uǵymdy shańyraq tiregi, otbasy kıesi dep túsingen. Ákeniń adamdyq bolmys-bitimi, minez-qulqy, istegen isi, ózgelermen qarym-qatynasy, bilim-biliktiligi balalarynyń kóz aldynda kórinis taýyp, olar soǵan qarap úlgi-ónege alatyn bolǵan. Qazaqta adamshylyǵy men kisiligi kelisken er-azamatty kórse: «Onyń ákesi jaqsy adam edi, ónegeli jerden shyqqan», dep onyń tektiligin tergep, kórgendiligin ákesinen alǵan tárbıe ekenin meńzep otyrǵan. «Jigitke jeti óner de az» dep uldaryn jasynan atalarynyń erlik qasıetteri men ónerine baýlyǵan. Jeti atasynan jetken ónerdiń bir túrin meńgerse de «Áke kórgen oq jonar», «Ákege qarap ul óser» degen támsildermen ákeniń kórseter jolyn nasıhat etetin bolǵan. Zamannyń qaı kezeńinde bolmasyn ákelerdiń otbasy aldyndaǵy jaýapkershiligi jeńildep kórgen emes. Oǵan ómirlik tájirıbesi ýaqyt kestesi árdaıym óz ornyn bilýge baǵyttap keledi.
Bıyl týǵanyna 175 jyl tolyp otyrǵan uly aqyn, kemeńger Abaıdyń ákege degen qurmeti, ishki perzenttik mahabbaty osyǵan dálel. Tap tartysy men kúresinen turǵan zamanda óziniń el ishindegi san qıly is-áreketimen sýrettelip baıandalǵan Qunanbaı Abaı úshin áke ǵana emes, óz zamanynyń úlken qaıratkeri ári iri tulǵasy bolyp bıikte turdy. Qazirgi qoǵamda sol ákeler bedeli óz bıiginen alasaryp qaldy ma degen alańdaýshylyq jáne ákeniń bet-bedelin qaıtsek kóteremiz degen oılar da joq emes. Oǵan sebep otbasynyń kóptep shyrqy buzylýy, ajyrasý, basqa da jat ádettiń beleń alýy ekeni jasyryn emes. О́mirlik tájirıbelerin, kúsh-jigerin, aqyl- keńesin aıamaı, otbasylardy yntymaqqa shaqyryp, bereke-birlikke úndegen aqsaqaldar – talaı taǵdyrdyń synbaı, ajyramaı qalýyna sebepker bolyp, adaldyqty, adamdyqty nasıhattaǵan úlkenderimiz neke buzý, ajyrasýdyń aldyn alyp, nátıjeli bitimge keltirer aqyldyń altyn qazyǵy.
Hadıste «Seniń jaqsylyǵyń – óz áıelińmen, bala-shaǵa, otbasyńmen izgilikti qarym-qatynasta bolyp, olarǵa ákelik qamqorlyǵyńdy kórsetý», dep túıindeıdi eken. Endeshe, bizde altyn dińgek ákelerdiń altyn bastary árdaıym syı-qurmettiń tórinde bolyp, urpaǵyna ulaǵatty tárbıe berer bıik tulǵa bolyp qala berse eken deımiz.
Ekeýińe aıtaıyn, mende de
bar bir aqyl,
Bireýińe-bireýiń bop
júrmeńder surapyl.
О́mir kúres tynymsyz, toı
eken dep júrmeńder,
Kún men jerdeı birińsiz biriń
ómir súrmeńder,
dep Tumanbaı Moldaǵalıev aqyn jyrlaǵandaı, otbasy degen –qundy qazynyń altyn kómbesi. Otbasy mereıi – áke degen asqar taýmen bıiktep asqaqtaı bersin demekpiz! О́ıtkeni áke qurmeti – otbasy mereıi! Mereılerińiz ústem, mártebelerińiz bıik bolsyn, ákeler! Sizder qorǵany, saqtaýshysy bolar otbasylar tek baqyttyń besiginde terbelsin.
Baný Muqasheva,
Qaraǵandy oblysy Qazaqstan halqy Assambleıasy Analar keńesiniń múshesi
