Osydan týra jarty ǵasyr buryn búkil dúnıejúzi boıynsha Shyǵystaný ǵylymy ortalyqtarynyń biri bolyp sanalatyn Lenıngrad qalasynda ataqtary jer jaryp, eńbekterin álem moıyndaǵan shyǵystanýshy ǵalymdar ortasynda otyzdaǵy qarapaıym qazaq jigitiniń tarıh ǵylymdary mamandyǵy boıynsha ashqan ǵylymı jańalyǵy – qazirgi túsinikpen aıtsaq, otandyq tarıh ǵylymyndaǵy iri sensasııalyq jańalyq boldy.
1970 jyly Lenıngradtyń ǵylymı ortasyn «shýlatqan» qazaq jigiti – Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Ǵylym akademııasynyń akademıgi, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor, Qazaqstandaǵy shyǵystaný ǵylymynyń qurylymdyq júıesiniń negizin qalaýshylardyń biri – Bolat Eshmuhameduly Kómekov bolatyn. B.Kómekov Neva boıyndaǵy qalanyń ǵylymı ortasyn tek dıssertasııa qorǵaý barysynda emes, dıssertasııa taqyrybyn tańdaý men ony oryndaý barysynda da tańǵaldyrady. Sol kezderi otyzdaǵy qazaq jigiti lenıngradtyq áriptesteri men ǵylymdaǵy aǵa býyn ókilderin óziniń erekshe qarapaıymdylyǵymen, arab tilimen birge birneshe shet tilderin asa jetik meńgergendigimen, keremet izdenimpazdyǵymen jáne qaısar tabandylyǵymen moıyndatady. Olaı bolsa, búkil ǵylymı ortany dúr silkindirgen Bolat Kómekov kim edi jáne ol ǵylymǵa qalaı kelgen edi degen suraqtarǵa ret-retimen jaýap berelik.
Akademık Bolat Eshmuhameduly 1940 jyly 5 tamyzda Taraz qalasynda kóp balaly otbasynda dúnıege keledi. Zamanynyń qandaı bolǵanyna qaramastan Bolat aǵaıdyń ata-babalary ımandylyqty tý etken, din jolynda júrgen jandar bolǵan eken. 1957 jyly mektepti úzdik bitirip, joǵary bilim izdep Tashkent qalasyna attanady. Onda jaratylystaný mamandyqtarynyń birine qabyldanyp tursa da, kóńili basqa jaqqa aýyp, oılana kele, aqyry qujattaryn qaıtaryp alady da, Tashkent Memlekettik ýnıversıtetiniń shyǵystaný fakýltetindegi arab bólimine tapsyrady. Basqa jer, basqa jurt bolsa da, ondaǵy qabyldaý komıssııasynyń músheleri talapkerdiń bilimine rızashylyq bildirip, oqýǵa qabyldaıdy.
Ýnıversıtet qabyrǵasynda da Bolat Eshmuhameduly qatarynyń aldy bolyp, úzdikter shoǵyrynan kórinedi. 1961 jyly arab tili men ádebıeti boıynsha bilimin jetildirý úshin ýnıversıtettiń tórt stýdenti Baǵdat Memlekettik ýnıversıtetine bir jyldyq taǵylymdamaǵa jiberiledi. Sol kezdiń ózinde 20-21 jastaǵy stýdenttiń shetelge shyǵýy ózinshe bir mańyzdy oqıǵa bolsa, ekinshiden, stýdent Kómekovtiń úlken, tanymal adamdarmen jolyǵýy, Halyqaralyq Islam konferensııasynyń jumysy týraly habardar bolýy – jas jigittiń sanasynda uzaq saqtalady.
Tashkentten kelgen stýdent-praktıkanttar KSRO-nyń Iraktaǵy elshiligi ornalasqan Baǵdattaǵy ǵımaratyna baryp, ártúrli qosymsha jumystar atqaratyn. Baryp kelý, alyp kelý, kútip alý, shyǵaryp salý, telefonǵa jaýap berý jáne taǵy basqa kóptegen usaq jumystardy elshilik praktıkanttarǵa tapsyratyn. Sondaı bir kúni Baǵdatqa Halyqaralyq Islam konferensııasynyń jumysyna qatysý úshin Orta Azııa men Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń basshysy, Dinı basqarmany qurǵan ataqty Ishan Babahan Ábilmajıdhannyń uly ári murageri Sheıh Zııaýddınhan ıbn Ishan Babahan (1957-1982 jj. basshy.) keledi. Keńes Odaǵynyń Iraktaǵy elshisi men Orta Azııa men Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń basshysy arasyndaǵy keıbir áńgimelerdi qulaǵy shalyp júrip, jas jigit qazaq halqyna qatysty mynadaı áńgimelerdi estıdi. Islam konferensııasynda keıbir arab elderiniń ókilderi qazaqtardyń jylqynyń etin jep, qymyzyn ishetindigin alǵa tartyp, ıslamǵa jat ádet dep synaıdy. Buǵan qarsy Sheıh Zııaýddınhan ıbn Ishan Babahan: – Tórt túlik maldyń eti men súti qazaq halqynyń ejelgi asy ekenin aıta kele, XIII ǵasyrda Mysyrda bılik quryp, ol eldiń tarıhynda erekshe ról atqarǵan Sultan Beıbarystan bastap, mámlúk sultandarynyń birtalaıy Deshti Qypshaqtyń ókilderi bolǵandyǵyn, olardyń zamanynda jylqy eti men súti Kaır bazarlarynda erkin satylǵandyǵyn derek málimetterine súıenip aıtyp beredi. Odan ári búkil konferensııaǵa basshylyq jasap otyrǵan Kaırdegi Ál-Azhar ýnıversıtetiniń rektory Z.Babahannyń jaýabyna qanaǵattanyp, bul suraqty budan bylaı kótermeý kerektigin eskertedi.
Odan ári Tashkentten barǵan stýdentter Orta Azııa men Qazaqstan musylmandarynyń din basyna sálem bergeninde, ǵulama olardyń sálemderin jyly qabyldap, az jáne qysqa bolsa da kóńil aýdaryp, jyly shyraı bildiredi. Bolat aǵaıymyzdyń qazaq jáne Qazaqstannan ekenin bilgennen keıin Z.Babahan óziniń Buharadaǵy ustazdarynyń biri qazaq bolǵanyn, aty-jóni Sádýaqas Ǵylmanı, Qazaqstan musylmandarynyń qazıy, Almaty qalasy meshitiniń ımamy jáne onyń óte bilimdar ekenin aıtyp, jyl saıyn Almatyǵa ustazynyń týǵan kúnine oraı baryp turatynyn aıtady. Bolat aǵaıymyzdyń keýdesin sol kezde úlken qýanysh kerneıdi. Tereń bilimniń ǵana kóp nárseni jeńetinine, moıyndatatynyna kózin jetkizedi. Osy jerde aıta ketý kerek, 10 jyldan keıin, ıaǵnı 1971 jyly Lenıngradtan kandıdattyq dıssertasııasyn sátti qorǵap, ol jaqty bilimimen tańǵaldyryp kelgen B.Kómekovti 1952-1972 jyldardaǵy Qazaqstan musylmandarynyń qazıy, Almaty qalasy meshitiniń bas ımamy Sádýaqas Ǵylmanı (1890-1972 jj.) shaqyrady. Ol jóninde Bolat aǵaıymyzdyń bylaı dep aıtqany bar: «Qazirgi Ortalyq meshit turǵan jerde burynǵy meshit jáne qazıdyń úıi turatyn. Bas ımam shaqyrǵan soń sonda baryp, ǵulamaǵa sálem berdim. Úlken kisi qýana qarsy alyp, hal-jaǵdaıymdy surady. Eki shaı, bir et jelindi. Meniń búkil ómirbaıanymdy bildi. Sońynda ǵana shaqyrǵan sebebin aıtty. О́ziniń jasy kelip qalǵanyn, musylmandyqty jaqsy saqtap, arabshany óte tereń meńgergen jastarǵa qazılyq jáne bas ımamdyq oryndy tapsyrýdy oılaı kele, kózdep otyrǵanym ózińsiń, aınalaıyn». Bolat aǵaıymyz bolsa, uzaq oılana kele, ǵulamanyń senim bildirgenine rahmet aıta kele, óziniń keńestik tárbıe mektebinen ótkenin, komsomol múshesi ekenin, alǵan joǵary bilimi men qorǵaǵan kandıdattyq dıssertasııasy ǵylymı joldyń baǵyty ekenin, qazirgi Qazaq elinde ortaǵasyrlyq tarıhpen aınalysatyn mamandardyń joq ekenin, al zertteýin kútip otyrǵan tarıhı máselelerdiń kóp ekenin aıtady. Sodan keıin ǵana Bas ımam Bolat aǵaıymyzdyń sózderine ılanyp, taǵy da rahmetin aıtyp, jyly qabaqpen shyǵaryp salady. Osylaısha, aǵaıymyzdyń jeke ómir betterinde kópshilik bile bermeıtin osyndaı tustar bar ekenin bilsin degen oımen aıtyp otyrmyz.
Tájirıbede arab tili boıynsha bilimin táýir jetildirgen stýdent B.Kómekov elge oralyp, oqýyn odan ári jalǵastyrady. 1963 jyly ýnıversıtetti bitirgen ol Máskeýdiń joldamasymen Mysyrdaǵy Asýan sý qoımasyn salyp jatqan keńestik ınjenerlerge aýdarmashy bolyp jiberiledi. Bir jylǵa jetpeıtin ýaqyt ishinde aǵa aýdarmashy dárejesine kóteriledi. B.Kómekovtiń ǵylym jolyna kelýiniń ózi qyzyq. 1966 jyldyń jazynda kezekti eńbek demalysyn alyp Almatyǵa keledi de, birden Tashkentte birge oqyǵan dosymen jolyǵady. Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynda jumys isteıtin dosy ony birden Tarıh, arheologııa jáne etnologııa ınstıtýtynyń bólim meńgerýshisine, al ol ınstıtýt dırektory akademık Aqaı Núsipbekovke alyp barady. Sóıtse, ınstıtýtta bilikti kadr máselesine baılanysty qıyn jaǵdaı qalyptasqan eken. 1960 jyly Qazaq handyǵy dáýiri boıynsha eń myqty maman – tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty Sapar Kamaluly Ibragımov, 1965 jyly – tóńkeriske deıingi Qazaqstan tarıhnamasynyń negizin salýshylardyń biri, belgili tarıhshy Edige Aıdarbekuly Masanov (tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Nurbolat Masanovtyń ákesi) kenetten qaıtys bolyp, shet tilin jetik biletin mamandar qalmaǵan kórinedi. Soǵan baılanysty ınstıtýt basshylyǵy óz qyzmetkerlerine shet tilin biletin tanystaryn izdestirýdi tapsyrǵan sııaqty.
Arab tilin jetik biletin B.Kómekovti ınstıtýt basshylyǵy onyń oılanýyna mursat bermeı, birden jumysqa qabyldaıdy.
Sol jyldar – Ábý Nasyr ál-Farabıdi qazaq eli jańa ǵana tanyp-bilip jatqan kez bolsa, ekinshiden ǵulamanyń 1100 jyldyǵyna daıyndyq jumystary qyzý júrip jatqan bolatyn. Soǵan baılanysty Bolat aǵaıymyzǵa alǵashynda Á.Marǵulannyń jetekshiligimen «Ál-Farabıdiń tarıhı kózqarastary» atty kandıdattyq dıssertasııa taqyryby beriledi. Bir jyldaı álemniń «ekinshi ustazynyń» qoljazba muralarymen tanysyp shyqqan jas ǵalym odan dıssertasııaǵa qatysty materıaldar tappaıdy. Sodan keıin ınstıtýt dırektory A.Núsipbekov aspırantýraǵa taǵy bir jyl qosyp, B.Kómekovti 1966 jyly Lenıngradqa aspırantýraǵa jiberedi. Qaınaǵan ǵylymı ortada ózińdi moıyndatýdyń eń durys joly – bilim jáne taǵy bilim ekeni belgili. Jas Kómekov lenıngradtyq ǵalymdardy arab tilin jetik biletindigimen alǵash tańǵaldyrady.
Kómekov aspırantýraǵa tarıh mamandyǵy boıynsha qabyldanǵandyqtan oǵan jetekshi bekitý jaǵy birshama qıyndyq týǵyzady. Arab tiliniń mamandary fılologııa mamandyǵy boıynsha kelisim beredi. Biraq aspırant tarıhty tańdaıdy. Bolashaq jetekshisi S.Klıashtornyı alǵashqyda jetekshi bolýdan bas tartady. Sebebi Bolat aǵaıǵa deıin Qazaqstannan birneshe aspırant kelip, jetekshiniń qoıǵan talaptaryna shydamaı ketip qalǵan eken. Bolat aǵaıǵa da shydamaı ketip qalar degen oımen qoljazba qoryna jiberip, arab tilindegi málimetter boıynsha bir aıda bolashaq taqyryby týraly baıandama jazýdy tapsyrady. Aspırant Kómekov bir aı emes, 17 kún ishinde óte yjdaǵattylyqpen ózine qajetti qoljazbalardy qarap shyǵady da, dıssertasııasyna qajetti málimetterdi orysshaǵa aýdarady jáne baıandamasyn jetekshisine usynady. Aspıranttyń mundaı iskerligine senbeı, ınstıtýttaǵy arab tilin biletin mamandardan arnaıy komıssııa qurylyp, arab tilindegi qoljazbalardaǵy málimetter men aspırant tapqan málimetter salystyrylady. Komıssııa músheleri Qazaqstannan kelgen aspıranttyń qoljazbalarmen tanysqandyǵyna, baıandama materıaldarynyń bári qoljazbalardan alynǵandyǵyna jáne oryssha aýdarmalardyń durystyǵyna kózderin jetkizedi jáne barlyǵy da tańǵalyp, bastaryn shaıqaıdy. Komıssııa qorytyndysynan keıin ǵana belgili túrkolog S.Klıashtornyı aspırantqa jetekshilik jasaýǵa kelisimin beredi. Mine, osy kezden bastap Qazaqstannan kelgen aspırant Kómekov týraly lenıngradtyq gýmanıtarlyq ǵylymı ortada nebir «ańyzdar» paıda bolady. Tipti múıizi qaraǵaıdaı nebir mamandar ózderi izdep kelip tanysady. Osy jyldary almatylyq Tursyn Ikramuly Sultanov ta Lenıngradta tarıh mamandyǵy boıynsha aspırantýrada oqyp júrgen bolatyn. Jas ǵalymdardyń sol kezdegi jaqyn aralasýy úlken dostyqqa ulasyp, ol dostyq áli kúnge deıin jalǵasyp keledi.
B.Kómekov aspırantýrada júrip, jetekshisiniń talaby boıynsha XVIII-XX ǵasyrlardaǵy eýropalyq shyǵystanýshy ǵalymdardyń eńbekterimen tanysý úshin aǵylshyn, nemis, fransýz tilderin de meńgeredi. Shyǵystanýshy klassıkterdiń máselege qatysty tujyrymdaryn óz zertteýinde qoldanady.
Bolat aǵaıymyz 1969 jyly aspırantýrasyn aıaqtaıdy da, 1970 jyly taǵy da búkil ǵylymı ortany tańǵaldyryp, Qımaq memleketiniń tarıhyna arnalǵan kandıdattyq dıssertasııasyn óte sátti qorǵap shyǵady. Dıssertantty ashqan ǵylymı jańalyqtaryn ǵylymı keńes músheleriniń bári biraýyzdan óte joǵary baǵalap, ǵylymı izdenisterdiń nátıjelerin shyǵystaný ǵylymyndaǵy zor jetistik dep baǵalaıdy. Ǵylymı jetekshisi óziniń sóılegen sózinde bylaı dep aıtqan eken: «Tarıh ǵylymynda tyń jańalyqtar ashý qıyn, negizinen qazirgi kezdegi tarıhshylar óz zertteýlerinde belgili bir baǵyttaǵy máselelerdi keńeıtedi, tolyqtyrady nemese máseleni basqa qyrynan qarastyrady. Al izdenýshi B.E.Kómekov óz zertteýinde Qazaqstan tarıhynda buryn belgisiz bolyp kelgen jańa memlekettiń bolǵandyǵyn dáleldep otyr. Ol memleket – Qımaq memleketi». Odan ári shákirtine rıza bolǵan Sergeı Grıgorevıch: «Kolýmb Amerıkany ashsa, Kómekov Qımaqııany ashty», dep salystyrady.
Mine, osyndaı baǵalaýlardan keıin lenıngradtyq ǵalymdar kandıdattyq dıssertasııa barysynda alynǵan ǵylymı jańalyqtardy doktorlyq dıssertasııanyń nátıjelerimen sáıkes keledi dep eseptep, dıssertantqa birden ǵylym doktory ǵylymı dárejesin berý jóninde usynys kóteredi. Sol kezdegi tártip boıynsha ol úshin B.Kómekovti aspırantýraǵa jibergen Qazaq KSR ǴA Tarıh, arheologııa jáne etnologııa ınstıtýty men Akademııa basshylyǵynyń kelisimi qajet bolatyn. О́kinishke qaraı, Almaty mundaı usynysty qabyldamaıdy. Olar jas mamanǵa birden ǵylym doktory dárejesin berýdi artyq dep esepteıdi. Ol kezde tarıhshylar 50 men 60 jastyń aralyǵynda doktorlyq dıssertasııasyn qorǵap, professor atanatyn.
B.Kómekovtiń bul ǵylymı jetistigi tek óziniń jeke basynyń ǵana emes, sonymen birge sol jyldardaǵy búkil qazaq ǵylymynyń, Qazaq KSR Ǵylym Akademııasynyń zor tabysy bolyp sanaldy. Dıssertasııa negizinde 1972 jyly Almatydaǵy «Ǵylym» baspasy 2200 taralymmen onyń «Gosýdarstvo kımakov IX-XI vv. po arabskım ıstochnıkam» atty monografııasyn jaryqqa shyǵardy. Osylaısha, B.Kómekovtiń esimi álemdegi tanymal shyǵystanýshy ǵalymdardyń qataryna qosylady. Osy jerde aıta ketelik, 2014 jyly bul monografııa Túrkııada túrik tilinde jaryq kórdi.
Almatyǵa qaıtyp oralǵaly beri B.Kómekovtiń ómiri Ǵylym akademııasymen, shyǵarmashylyǵy akademııalyq ǵylymmen bite qaınasyp keledi. 1972 jyly dosy T.Sultanovpen birge akademııa jýrnalynda «Qazaqstandaǵy tarıhı-shyǵystanýlyq zertteýlerdiń qorytyndylary men keıbir máseleleri» atty maqalasyn jarııalaıdy. Instıtýt dırektory akademık A.Núsipbekov jas ǵalymdardyń kótergen máselelerine kóńil aýdaryp, olardy qoldaıdy da, 1974 jyly ınstıtýt qurylymynda «Ejelgi jáne ortaǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhy» atty bólim ashtyrady jáne onyń jetekshiligine B.Kómekovti taǵaıyndaıdy. Isker basshy birden bólimge naǵyz mamandardy jınaı bastaıdy. Az ýaqyt ishinde bólimge arab, parsy, shaǵataı, qytaı, túrik, ıspan tilderin biletin mamandar – K.Pıshýlına, N.Mıngýlov, T.Sultanov, A.Qadyrbaev, V.Nastıch, V.Shýhovsev, S.О́tenııazov sekildi ǵalymdar shoǵyrlandyrylady.
Jas bolsa da bas bola bilgen, ǵylymǵa adal, jany taza B.Kómekov ǵylymı izdenistermen qatar, ǵylymı kadrlar daıarlaý isine de belsene aralasady. Oǵan tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýty basshylyǵy ótken ǵasyrdyń 80-shi jyldary úlken senim artyp, ınstıtýttyń mamandandyrylǵan Ǵylymı Keńesiniń ǵalym hatshysy etip taǵaıyndasa, Máskeý qalasyndaǵy Búkilodaqtyq Joǵary attestasııalyq komıssııa (VAK) B.Kómekovti Orta Azııa men Qazaqstanda tarıh ǵylymynyń mamandyqtary boıynsha sarapshy retinde bekitedi. Osy salada da aǵaıymyz ózine tapsyrylǵan mindetterdi abyroımen oryndaıdy.
1994 jyly B.Kómekov Reseı Ǵylym Akademııasynyń Shyǵystaný ınstıtýtynyń Sankt-Peterbýrg bóliminde «VIII-XIII ǵǵ. qypshaq, quman jáne qımaq tarıhyna qatysty arab derekteri» atty taqyrypta doktorlyq dıssertasııasyn sátti qorǵaıdy. 1995 jyly professor B.Kómekov UǴA korrespondent-múshesi, al 2003 jyly UǴA akademıgi bolyp saılanady. Bul degenimiz onyń ǵylymı shyǵarmashylyǵyn moıyndaý jáne ǵalymǵa degen úlken qurmet bolsa kerek.
Akademık, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor B.Kómekovtiń jalpy ǵylymı jarııalanymdarynyń sany 700-den asady. Onyń ishinde 40-tan asa jeke jáne ujymdyq monografııa, oqýlyq jáne oqý quraldary bar. Ǵalymnyń ǵylymı jetekshiligimen jáne keńesimen – 7 ǵylym doktory, 13 ǵylym kandıdaty dıssertasııalaryn qorǵaǵan. Sol jeteýdiń ishinde osy joldardyń avtory da bar. Kómekov shákirtteriniń bári ustazy sekildi ǵylymda adaldyqty tý etip ustap, Otan tarıhynyń ózekti máseleleri boıynsha tarıhnamaǵa óz úlesterin qosýda.
Sońǵy 25 jylda akademık B.Kómekov óz shákirtterimen birge Halyqaralyq Qypshaqtaný ortalyǵyn ashyp, Eýrazııa aýmaǵyndaǵy qypshaq etnosynyń tarıhı máselelerimen tereń aınalysyp júr. Ol osy taqyryppen aınalysatyn AQSh, Vengrııa, Túrkııa, Iran, Anglııa, Fransııa, Qytaı, Japonııa, Reseı, Bolgarııa, Rýmynııa, Ýkraına, Armenııa, Grýzııa, О́zbekstan, Qyrǵyzstan ǵalymdarymen tyǵyz baılanys ornatqan. Ol birneshe ret halyqaralyq deńgeıde qypshaqtaný máselelerine arnalǵan konferensııalar ótkerip, onyń materıaldaryn jarııalady.
Akademık B.Kómekovtiń otandyq tarıh ǵylymyna sińirgen eńbekteri memleket tarapynan da joǵary baǵalandy. 2014 jyly ǵalymdar úshin eń úlken memlekettik marapat bolyp sanalatyn «Parasat» ordenin keýdesine taqty. Al mereıtoılyq, tarıhı oqıǵalar men tarıhı tulǵalarǵa arnalǵan jáne qoǵamdyq uıymdardyń medaldary qanshama!
Búgingi kúnderi seksenniń seńgirine shyǵyp otyrǵan akademık aǵamyzdyń kúsh-qaıraty men erik-jigeri boıynda. Odan halqy áli de talaı ǵylymı týyndylar kútýde. Tarazdaǵy mektepte, Tashkenttegi ýnıversıtette óz qatarynyń aldy bolǵan, Baǵdatta el namysyn jerge túsirmegen, Mysyrda qazaqtyń qandaı ekenin kórsetken, Lenıngradta búkil qazaq jastarynyń qandaı bolatyndyǵyn dáleldegen, al Almatyda bolsa, búkil jıǵan-tergen bilimin óz halqyna eselep, tom-tomdap syılaǵan Bolat Eshmuhamedulyna qandaı qurmet kórsetsek te óte laıyqty tulǵa. Naǵyz qazaq úshin, qazaq ǵylymy úshin jaratylǵan «ańyz adam» deýge turarlyq.
Bereket KÁRIBAEV,
UǴA korrespondent-múshesi,
ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń professory,
tarıh ǵylymdarynyń doktory
