Sýretti túsirgen Talant QUSAIYN
Qazaq tarıhynyń qandy betteri
Mań dalany erkin jaılaǵan qazaq úshin el ómirindegi, basqarý isindegi myń qubylǵan tosyn ózgerister, Keńes ókimetiniń belden basqan mindet júktemeleri men shekten shyqqan zorlyq-zombylyǵy jergilikti halyqty «ári ıterip, beri jyqty» degendeı eshnárseni túsinip bolmaıtyn almaǵaıyp kezeńge tap qyldy. Ujymdastyrýdyń lańy, otyryqshylandyrýdyń oırany, tárkileýdiń tálkegi men kámpeskeniń qorlyǵy onsyz da eńseni ezip qara jerge qadap jibererdeı bolyp turǵan salyqtyń salmaǵyn arttyryp, shydamdy shıryqtyra túsken bolatyn.
«Jyǵylǵanǵa judyryq» demekshi, sol jyldary ólkeniń qytymyr tabıǵaty da qyryn qarap, araǵa eki-úsh jyl salyp aınala soqqan «jeti aǵaıyndy jut» halyqtyń kúnin bir ýys etip búristirip, tynysyn taryltyp, adymyn ashtyrmady. 1879-1880 jyldary «Úlken qoıan», 1890-1891 jyly «Or qoıan», 1904-1905 jyly «Aq jylqy» jutynda, 1910 jyly «It jylynda», 1918 jyly «Jylan jylynda», 1921 jyly «Meshinde», 1924 jyly «Dońyzda» malynyń jartysynan astamynan aıyrylǵan mańǵystaýlyqtar esin jıyp, etek-jeńin qymtaýǵa úlgermeı 1927-1928 jyldary «Aq qoıan» jutyna uryndy. Derekter Mańǵystaýda 1905 jyly 92 170 bas jylqy, 80 403 bas túıe, 1370 sıyr, 1 mln 378 037 qoı men eshki bolǵanyn aıtady. Arada shamamen 25 jyl ótkende eldegi saıası-ekonomıkalyq jaǵdaı men birinen soń biri ótken bes birdeı juttyń saldarynan mań dalany qaptaı jaıylǵan osy maldan nebári 20%-y ǵana qalǵan eken. Ásirese «Aq qoıannyń» oırany ońaı soqpaı Mańǵystaý halqy tabıǵat taýqymetinen bar malynyń 80-90%-yn joǵaltady. Jerdiń jutań bolýy, azyq-túliktiń bolmaýy «tigerge tuıaq qalmady» deýge bolatyndaı dárejede mal bitkendi topalań kelgendeı qyryp salady. Osy kezderde-aq Mańǵystaýda mal túgili adamdardyń ashtan ólý derekteri oryn ala bastaıdy. Biraq adam taǵdyryna bas aýyrtpaǵan úkimet «Jaý jaǵadan alǵanda etekten tartqan bóri» rólinde turǵyndarǵa salyq tóleý talabyn kúsheıtedi jáne salyqty juttan burynǵy mal sanyna esepteıdi. Tipti birneshe jyldyń salyǵyn tek aqshalaı, maldaı emes, astyq, jún buıymdary túrinde de óteýdi tapsyrady. Maldy da, adamdy da ashtyq qursaýlaǵan ahýalǵa qaramaı tek salyqty óndirip alýdy ǵana kóksegen toǵysharlyqtyń túbi áıgili «Adaı kóterilisine», halyqtyń jappaı ashyǵýyna – asharshylyq zulmatyna ákelip tiredi.
Mańǵystaýdaǵy ashtyq týraly áńgimeler – qazaqtyń barlyq óńirindegi jan aýyrtar jazbalarǵa uqsas – tentiregen alba-julba pendeler, bytyraǵan áýlet, qum aralap qumarshyq qazyp, tyshqan aýlap, teri kemirip, tamyr sorǵan toz-toz qazaq... «Balapan basyna, turymtaı tusyna» bytyrap, ashtyqtan balasyn kóterip júrýge dármeni jetpegendikten eńirep júrip sábıin aıdalaǵa qaldyrǵan ana, bala-shaǵaǵa nápaqa izdeımin dep júrip jazyqsyz oqqa ushqan áke, kómýsiz qalǵan kópshilik, bir-birinen máńgilikke kóz jazyp, óli-tirisin bile almaǵan jan baýyrlar, shetel asyp kókiregi sherge tolǵan sharasyz jurt... Bul qazaq tarıhynyń – eń qandy betteri!
Asharshylyq qurbandaryna nege eskertkish joq?
Ashtan ólý... Tutas halyqtyń jartysyna jýyǵy jappaı qyrylýy... Ol zobalańdy óktemsigen ózgeniń qoldan uıymdastyrýy – sezinetin júrek túgili, aıtýǵa aýyr tıetin qasiret! Osy qasiretti qazaq kórdi – «tar jol, taıǵaq keshýlerde» «myń óldi, myń tirildi». Tiske basyp, talǵajaý eter nár tappaı tentiregen taýqymetti taǵdyrdy sol kezeńdegi baýyrlar – baba býyn bastan keshti, búgingi býyn ult tarıhynyń qany sorǵalaǵan paraqtary dep eske alyp, kúızele kúńirenemiz, biraq, qasiretti jerine jetkize zerttep, qurbandardy laıyqty dáripteı alyp júrgenimiz joq. Kúni búginge deıin asharshylyq zulmaty saıası qýǵyn-súrgin zobalańymen qosarlana aıtylyp, qabattasa eske alynady. Tipti kóp jaǵdaıda tasada qalatyndaı. Eki qasiretti jeke qarap, jeke baǵalaıtyn kez keldi. Tarıhqa zer salsaq, ekeýiniń tórkini men múddesi bir bolǵanymen ekeýi eki bólek, biriniń quıryǵyn tistese ekinshisi uıymdastyrylyp, birin-biri tolyqtyrǵan, tipti birinen-biri asyp túsetin qazaq dalasyn qasaphanaǵa aınaldyrǵan óte qatygez oqıǵalar.
О́kinishtisi, nebir zobalańdy tartýdaı-aq tartqan Mańǵystaýda tarıhı oqıǵalarǵa, keshegi babalar bastan keshken zulmattarǵa salǵyrt qaraý bar. Sózben jyltyrata sóılegenmen, birli-jarym tulǵaǵa eskertkish qoıǵanmen olardyń kútimi, tarıhymyzda oryn alǵan oırandardyń halyqqa, ásirese, jastarǵa nasıhattalýy, zerttelip-zerdelenýi, kıno túsirip, ashtyq qurbandary týraly málimetterdi túgendeý turalap tur. Bir kezderi muraǵat derekterin halyqqa jetkizgen jergilikti ólketanýshylar Á.Span, J.Nurmahanova, Q.Qarajanov eńbekteri – asharshylyq týraly izdengenderdiń kóńiline medeý. Halyq jańartylǵan, tolyqtyrylǵan nusqalarǵa, qunarly da tolyqqandy tyń derekterge zárý.
Qazirgi tańda Mańǵystaý oblysynda Jańaózen qalasynda qýǵyn-súrgin qurbandaryna, Mańǵystaý aýdanynyń Shaıyr aýylynda Ekinshi dúnıejúzilik soǵys jaýyngerlerine jáne qýǵyn-súrgin qurbandaryna, osy aýdannyń Aqshymyraý aýylynda atalǵan soǵys pen qýǵyn-súrgin qurbandaryna, Jarmysh aýylynda soǵystan oralmaǵan bozdaqtar men qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan eskertkishter men Shetpe aýylynda memleket qaıratkeri J.Myńbaevqa arnalǵan eskertkish bar. Al Fort-Shevchenko qalasynda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan keshen, Baýtın aýylynda Jalaý Myńbaev bıýsti, Aqtaý qalasynda memleket qaıratkeri Jalaý Myńbaıuly men Adaı revkomynyń 1918-1922 jyldardaǵy tuńǵysh tóraǵasy Tobanııaz Álnııazulyna eskertkish ornatylǵan. Asharshylyq tek qana Qaraqııa aýdanynyń Quryq aýylyndaǵy eskertkishte eske alynǵan jáne ol da «Qýǵyn-súrgin qurbandaryna jáne asharshylyqqa arnalǵan eskertkish».
Aqtaýda kúni búginge deıin tańdaıyna basyp, júregin jalǵar nár tappaı ashtyqtan baýdaı qyrylǵan baýyrǵa, tipti saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnalǵan birde-bir eskertkish joq! Bir kezderi 1-shaǵyn aýdannyń orta tusynda teńiz jaǵasynan, álde daladan ákelingen eshqandaı árleý-áshekeıi joq, kún kemirip, jel mújigen alyp qońyrqaı tas teńkıip jatatyn. «Qalanyń qaq ortasynda paıda bola ketken bul netken tas?» dep tańdana jaqyndap barǵan adam ǵana tastyń qaptalyna japsyrylǵan qara mramordaǵy «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna arnap qoıyldy» degen jazýdy oqyp mán-jaıdy túsinetin, túsinetin de jón-josyqty biletin, ult tarıhyna beıjaı qaraı almaıtyndary «apyr-aı, esil bozdaqtardyń, qyrshyndardyń qurmetine osy qara tas qana laıyq bolǵany ma?» dep kúrsinetin. Búginde ol tastyń ózi bar da qara mramory qoldy bolǵan...
Sondyqtan Aqtaýda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryna jáne óz aldyna jeke-dara asharshylyq qurbandaryna arnalǵan, olardy urpaq jadynan umyttyrmaıtyn, ótken-ketken jan rýhyna duǵa baǵyshtap, ult tarıhyna taǵzym etip ótetin kórikti oryn qajet.
Zamanynda as-sýǵa jarymaı ashtan ólgen baba býyn – mıllıondaǵan qazaqtyń búginde yqylas-peıilge jarymaýy túsiniksiz – keshe tamaqqa ash bolǵandardyń búgingi urpaǵy rýhqa, oń nıetke ash sekildi seziledi keıde. О́zgege eter qaırany bolmaı qyrylǵan jazyǵy joq kóp qazaqty búgingi azat urpaq qashan laıyqty eske alyp, joǵyn joqtap, rýhyn rızalar izgi sharýalardy túgender eken?! Rýhty rızalaý eskertkish salýmen sheshilmeıtini anyq, sondyqtan asharshylyq qurbandaryna jalpyhalyqtyq deńgeıde as berilip, Quran baǵyshtalyp, Ulttyq aza tutý kúnine ulasyp, iri eske alý keshenderin salyp, urpaq sanasyna sińire túsý úshin ózge de taǵylymdy sharalar aýqymyn arttyrý kerek sekildi.
Mańǵystaý oblysy
