Chartkov, durys aıtasyz, asa daryndy jas sýretshi edi. Ony professor da baıqaǵan. Balaýyz shamdaı balqyp otyrǵan boıjetkenniń júzine sýretshi bajaılap qarap úlgergenshe Gogol «balaýyzymyzdy» «qatyryp» tastaıdy. Peterbýrg salondarynyń mánerimen. Mádenıet máselesi. Avtordyń keıipkerdiń is-áreketine aralasa berýi óte qyzyq ári yńǵaısyzdaý eken. Onyń talǵamymen de talasady. Birese Tısıandy, birese Rafaeldi shyǵarady. Chartkov jas sulýdyń balǵyn tánin baǵamdaǵansha, ony bátkerde qylyp, «talantty sýretshi bolsa, mynany baıqar edi» degendeı replıkalarmen retsiz shúıligedi. Chartkovty asa talantty dep basynda kelisip alsaq ta, solaı etedi. Sonyń bárine qaramastan, jas sýretshi sulýdyń muzdaı músini, muńaımas keskininiń arǵy jaǵynan kóz astyndaǵy kókshil reńkti, bolmashy ǵana sarǵysh boıaýdy, tipti onyń mańdaıyndaǵy záredeı ǵana ántek bórtkendi kórip úlgergeni sol edi, Lızanyń anasy arqyly ony salýǵa tyıym salyp qoıdy. Jas sýretshi bir obrazdy ekinshi obrazǵa kóshirý arqyly ǵana aldamshy jol tapty. Povesti oqyp otyrǵanda avtordyń sıýjetke sheksiz erkin aralasýy, ásirese keıipkerin keketip, kımeleı berýi meni tańdandyrǵan edi. Sóıtsem, onyń syry bar eken. Uly jazýshy jıvopısti janyndaı jaqsy kórgen. Sýretshilermen birge dańqty salondar men mýzeılerde, ásirese Rımde saıahat qurǵan. «Siz sýretti jaqsy salady ekensiz ǵoı» degenge, «Páli, siz ony bilmeýshi me edińiz?» dep pańdana jaýap bergen. Sondyqtan da Chartkovtyń sharshatýyna shydammen qaraýǵa týra keledi.
Biraq dál sol jerde, óziniń emes, avtordyń ıdeıasyna baǵynýdyń saldarynan bizdiń asa daryndy jas sýretshimiz kórkem kóshirme jasaýshyǵa aınalyp júre berdi. Ádebıette bolsa, ony grafoman der edi. Tavtologııanyń talantty ókili. Aqyry – arzan ataq, abyroısyz, azapty ólim. Onyń bárine biz aınalyp ótken alǵashqy portrettegi shaldyń kózin, keıipkerdiń jasyryn jan qalaýyn jazyqty etip shyǵardy. Osy arqyly avtor talant ólimin, ári qaraı talant óltirý oıynyn kórsetedi. Jaýdyrma maqtaý, jaǵalaı qoshemet.
Al Nıkolaı Vasılevıchtiń eshteńesi ketken joq, Rımnen uly sýretshige aınalǵan Chartkovtyń jas kúnindegi joldasyn oraltty. Múmkin, Rımnen ózi de solaı oralǵysy kelgen bolar? Múmkin, bul da uly jazýshynyń jasyryn jan qalaýy bolǵan shyǵar?!.
Ýaıld portreti
Sýyq tústi sur jigitke, sulýlyq pen jastyqtyń, tákapparlyq pen tektiliktiń, kúnásizdik pen kirshiksiz tazalyqtyń sumdyq úılesimindeı, suqtana kóz salǵan zamandastary, arada on segiz jyl ótkennen keıin de, ot pen sýdy qatar keshkennen keıin de sol qalpynda saqtalyp qalǵanyn kórgende, árıne, saıtan kórgendeı shoshynady. Esesine portreti, «pil súıegi men alqyzyl raýshan kúltesiniń úndesýindeı» beınesi qaraýlyq pen qatygezdik, kúná men qylmys, arsyzdyq pen azǵyndyq, eskirý men qartaıýdyń bárin ózine alyp, ózine jutyp, tozyp, tuldanyp, kún astynda qalǵan kók ógizdiń talysyndaı tartylyp, shirýge aınalady. Jalpy, osy aralyqtaǵy oqıǵa jelisi oqyrmanǵa jaqsy tanys.
Oskar Ýaıldtyń «Dorıan Greıdiń portreti» ýaqytynda qaǵytpa oıdyń, qyjyrtpa sózdiń qaqpaqylynda júrse de, tym asqaq áspettelgen ertegige balansa da, úsh aptanyń ishinde jazylyp, úsh ǵasyrǵa dabyrasy jetken týyndy boldy. Jańa da kóne sımvol-obraz retinde ádebıette qaldy.
О́mirdiń mánin raqat pen lázzattan ǵana izdeýge úndeıtin gedonıstik aǵymnyń arbaýyna túsip, jetegine ergen jelókpe jas – jıyrmaǵa endi shyqqan jigitti aıaý da, aıaýsyz áshkereleýge tyrysý da, tipti qyzǵaný men qyzyǵý da, sýretshiniń qasireti, sulýdyń ólimi úshin jazǵyrýǵa oqtalý da – jazýshy sheberligi týdyrǵan janama áserler. Shyǵarmany oqý barysynda týatyn yza men jekkórýshilik, tańdanys pen tosyrqaý sezimderin keshe otyryp, eń bir izgi moraldyq qundylyqtardyń, asa bir názik estetıkalyq sezimderdiń (ásirese on toǵyzynshy ǵasyrda) japa shekkeni úshin jazýshyny kinálaýǵa asyǵar oqyrmannyń oıyn oqyp qoıǵandaı, avtor: «Ár adam Dorıan Greıden óz kúnásin kóredi. Al Dorıannyń kúnási nede ekenin eshkim de anyq bilmes. Kúnásin bildim degen kisiniń ózi odan óz kúnásin ǵana tanymaq», deıdi.
Al bizdiń ǵasyrda Dorıannyń kúnálary degen kitapsha bolǵan bolsa, qaı bettegi qaı sózdiń asty qaramen syzylar eken?! Jaqsy, bizdiń izdegen oıymyz keıipkerdiń kúnálarynda emes, portrettiń ózinde. Ár adamnyń, osy taqyryptyń aıasynda qarasaq, ózine ǵana tán Bezıl Hollýordy da, lord Genrıi de bar. Ol arman, qalaý, maqsat, ińkárlik, mahabbat, qumarlyq, qyzyǵýshylyq, taǵy da basqa sezimder men qundylyqtardyń beınesinde bolýy múmkin. Sol sezimderimiz sýretshi Bezıl sekildi bizdiń portretimizdi salady. Oskar Ýaıldtyń sımvoldyq obrazynyń túpki ıdeıasyna úńiler bolsaq, bizdiń portretimizde bizdiń beınemiz emes, basqa adamdardyń beınesi turar edi.
Bizdiń portretimizde kimniń beınesi tur jáne biz kimniń portretimiz? Qaısybir bulǵaq bozjigit, áke malyna mastanǵan, oqýdan qýylyp, qylmys jasap, quryqqa ilingen bolsa, onyń portreti – ákesi. Qaısybir bula boıjetken burys joldy boılap, bylǵanar bolsa, onyń portreti – anasy. Olar tozbaıdy, ata-ana tozady, olar qartaımaıdy, ata-ana qartaıady.
Bizdiń árbirimiz otbasymyzdy asyraý úshin ala tańnan qara keshke deıin jumysta júrsek, jardyń syry, bala tárbıesinen jyraqtap qalsaq, ıa qyzmetke, ıa ónerge bas qoıa ketsek, qyzdyrmalatyp qyzyq qýyp, qydyrympaz serilikti sán kórsek, bizdiń portretimiz – úıdegi jar men bala. Biz tozbaımyz, olar tozady, biz qartaımaımyz, olar qartaıady.
Eldiń qyzmetinde júrgen qaıratker, ıa sheneýnik, tipti osy bárimiz ant pen sertten adasyp qalar bolsaq, paryz ben boryshty umytar bolsaq, bizdiń portretimiz – halyq. Biz tozbaımyz, halyq tozady. Biz qartaımaımyz, halyq qartaıady. Bul adasýlar men umytýlar, qyzyq pen qumarpazdyq – bizdiń lord Genrıimiz. Qoǵamdaǵy ár adam – bir-biriniń portreti. Qaısybir iste de kimdi qurbandyqqa shalǵaly turǵanymyzdy oılaý ǵana bizdi qutqara alar kúsh.
Otarbaev portreti
Bir demdik áńgime. Taqyrybynan qysqa. Biraq sol bir demdi qushyrlana tartqanda – kók almanyń ıisindeı jastyq albyrttyǵy azdap basyńdy aınaldyrǵandaı bolyp, qaıta shyǵarǵanda – káriliktiń keńsirigińdi tutqan óksigimen birge kózińnen bir tamshy jas ta ytqyp shyǵyp ketedi. Dem arasyndaǵy ómir, adam taǵdyry, áýlet taǵdyry. Talqany shyqqan taǵdyrlar. О́ksigen óz ómiri. Muratyna jetpegen jigit. Adasyp qalǵan armandar. Biri – Sibir ormanynda, taǵy biri – súrleý ǵana baratyn aýylda.
Áńgimeniń óne boıynda Mona Lıza únsiz jymııady, Monshaq – únsiz jylaıdy. Ol (júrek) árqashan únsiz jylaıtyn edi ǵoı. Sıqyrly kúlki men jabaıy kóz jasy. Sıqyr – óner, jabaıylyq – ómirdiń ózi.
Raqymjan Otarbaevtyń portreti («Mona Lıza» áńgimesi) – salynbaǵan sýret. Sol bos keńistik – jasalǵan qateliktiń sýreti. Bir qateliktiń, meıli ol eń bir adal ári ańǵal oıdan, tipti beıkúná ázilden týsa da, búkil ómirińdi búlingen sýretteı eteriniń mysaly. Salynbaǵan sýret – qos ǵashyqtyń birge súrilmegen ómiri. Ol qatelik sóz keıpinde bolýy da múmkin edi, áldekim jetkizgen ádiletsiz sóz, jas sulýdyń gúlzaryn jaıpap óter dúleı sóz, biraq ol portret retinde berilgen. Sóz – únsiz portret. Únsizdik keıde asqan sheshen shyǵady. Sondyqtan da Mona Lıza – Monshaqtyń jasyryn qorqynyshy, qulaǵynan ketpes beıdaýa tynyshtyqtyń ashy úni. Áńgimeden moral izdeýdiń ózi ábestik shyǵar, ol támsil ne ertegi emes qoı, degenmen sala almaǵan sýret – aıta almaǵan sóz, aıta almaǵan sóz – barýǵa batyly jetpegen erlik. Otarbaev ózi de otty kisi edi ǵoı, qoıylǵan qońyr daýsymen qara sózdi qoısha órgizip, «jigitter, keshikpeńder!» deıtin sekildi: qaı sharýada da.
Baıqaısyz ba, biz mysalǵa alǵan úsh shyǵarmanyń da (roman, povest, áńgime) keıipkerleri – on jeti-on segizdegi boıjetkender, jıyrmanyń ústine shyqqan jas jigitter. Úlken ómirdiń tabaldyryǵynda turǵan taǵdyrlar. Alǵashqy qadamda súrindi. Súrindirdi.
