Praımerız – paıym men parasat ólshemi

Baıyrǵy zamandarda elimizde ár aýyl-aımaqtyń jurty óz arasynan tól bıin tańdap alatyn bolǵan. Keıin olardyń ozyqtary bir rý ǵana emes, búkil úsh júz moıyn­daǵan uly bılerdiń qata­ry­na qo­syl­­ǵany, ataǵy tek qa­zaq­qa ǵana emes, kór­shi elderge jaıylǵan kemeńger da­na­ǵa, tarıhı tulǵaǵa aınalǵany málim. Ultymyzda bı-sheshen atanǵysy keletin azamattar aldymen el aralap, buqara arasyndaǵy san alýan daý-sharǵa aralasyp, ózin synatatyn bolǵan. «Tórelik el kezedi» degen mátel sodan qa­lyp­ty. Bı bolyp, bılik aıtýdan úmitker tulǵa el-jer kórmeı, ha­lyqqa sózin tyńdatyp, synatyp, aqsaqalynan bata almaı elge sózi júrmeıdi eken. Bitimi de pátýaly bolmaıtyn kórinedi. Onyń tóreliginiń qanshalyqty ádil ekenin halyqtyń ózi anyqtap otyrǵan.

Demek, jańasha atalǵan par­tııa­­ishi­lik irikteý – qazaqtyń ba­ıyrǵy dá­s­túrin jańa format­ta qaıta tú­letý ispetti. 2019 jyl­­ǵy 21 tamyz­da Nur Otan par­­tııasy Saıası keńe­siniń keńeı­­­­tilgen otyrysyn­da Elbasy, par­­tııa Tóraǵasy Nursultan Na­zar­baevtyń bas­ta­ma­symen «Senim. Dıalog. Bola­shaq­qa nyq qadam – Nur Otan partııasynyń 7 serpini» atty partııa jumysyn júıeli jańǵyrtý isi bastaý aldy. Sonda Elbasy ishki partııalyq irikteýdiń qajetin jáne halyq­ara­lyq tájirıbege saı praımerız – partııanyń belsendi músheleri men kóshbasshylaryn aıqyndaýdyń tıimdi tetigi ekenin basa aıtty.

Bıylǵy 5 naýryzda Nur Otan partııasy Saıası keńesi Bıýro­synyń otyrysynda osy irikteý sharasyn ótkizý erejeleriniń jobasy quptaldy. Taıaýda Elba­sy praımerız ótkizý týraly Qaýlyǵa qol qoıdy. 5 maýsymda Nur Otan-nyń resmı saıtynda partııanyń Saıası keńesi bekitken partııaishilik irikteýdi ótkizýdiń erejesi jarııalandy.

Sonymen 2020 jylǵy 17 tamyz ben 3 qazan aralyǵynda Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret praımerız uıymdastyrylady. Oǵan kóshbasshy partııanyń izgi qundylyqtaryn quptaıtyn jáne jasy 25-ke tolǵan Qazaqstan azamaty qatysa alady. Eger Nur Otan múshesi bolmasa, partııa qata­ryna qosylyp, praımerızge qatysýshy retinde tirkelýine jol ashyq. Úmitker tipti ózin-ózi usyna alady. Bul – keıbir sarap­shy saǵyna eske alatyn majorıtarlyq júıeniń ozyq quraýysh komponenti.

Jalpy, «Myqty lıderler – myqty partııa» qaǵıdatymen ótetin osy ǵalamat sharanyń el quptarlyq qyrlary jeterlik.

Praımerız – «Parlamentti personalızasııalaý» prosesine jol ashady. Ata Zańymyzda bekitilgen proporsıonaldy saılaý júıesinde qazaqstandyqtar dodaǵa túsken saıa­­sı partııalarǵa daýys beredi de, Májilistegi oryn­darǵa naqty kimniń jaıǵa­sa­ryn bile bermeıdi. Osyǵan oraı kóptegen sarapshy burynǵy majorıtarlyq júıege oralýdy, ıaǵnı partııalyq tizimderden bas tartyp, ár depýtatqa óz saılaý ýchaskesindegi dodada jeke je­ńip shyǵýyna múmkindik berýdi usynyp júr.

Biraq negizinen damýshy elderge tán majorıtarlyq júıeniń kemshiligi men olqylyǵy jeterlik ekenin bilemiz. Birinshiden, ol partııalardyń damýyn tejeıdi. Ekinshiden, óńirlerde jershildik pen jemqorlyqtyń óristeýine dem beredi. Úshinshiden, óz saılaý okrýgindegi dodada kóbine aýqatty adam jeńiske jetip, al elge paıdasy kóbirek tııýi múmkin bilikti, biraq qaltasy taıaz úmitker ilgeri oza almaı jatady. Partııalar bolsa, tól depýtattyq toby tartysqa da, jumysqa da qabiletti bol­ýy úshin baı-baqýat­ty­lyǵyna qaramaı, kez kelgen darynǵa oryn saılaıdy.

Praımerızge qatysý­shy­lar­dyń barlyǵy (tipti is ba­syn­da­ǵy Máji­lis depýtaty bolsa da) jarııa pikir­saıys­qa qatysýǵa mindetti. Debat 3 deńgeıde ótedi: bi­rinshi bazalyq deńgeı – praımerız barysynda, ekin­shisi – partııanyń aýdandyq jáne qala­lyq fılıaldarynyń kon­feren­sııasynda, al úshinshisi – partııanyń oblystyq, sondaı-aq Nur-Sultan, Almaty, Shymkent qalalary fılıaldarynyń konferensııasynda uıymdastyrylady. Demek, úmitkerler elekten ótki­zil­gendeı ekshelip-suryptalyp shy­ǵa­dy ári olar jurt aldynda sóz sóılep, óz baǵdarlamasyn qorǵaý isine ábden mashyqtanady.

Osy doda barysynda jurt­shy­lyq bolashaq tóbe bıdiń, ıaǵnı depýtattyń paıymy men parasatyn, oı-órisiniń tereńdigin, ora­­ıyn keltirip máseleniń sheshimin taba alar oralymdy qabiletin baǵalaı, baıqaı alady.

Jańa zamanda depýtattardyń suń­ǵyla sheshendigimen, tyń­­da­ǵan jandy uıyta biler sóz ustalyǵymen erekshelengeni abzal. О́ıtkeni ol sharshy top al­dy­na jıi shyǵady, halyqpen kezdesýde, sheteldik delegasııalarmen júzdesýde oıyn naqty ári tolyqqandy jetkize bilgeni jón. Mysaly, AQSh-ta, Eýropa elde­rinde praımerızge túsetin kan­dıdattar sheshendik-oratorlyq ónerdi ıgeredi, arnaıy trenıngterden ótedi. Aýzynan sózi, qoınynan bózi túsken, jaýyn jaý­maı sý bol­ǵan, dáıegine máıek qutaımaǵan adamdarǵa saılaýshylar da da­ýys bermesi anyq. Onyń ústine sóz saıysynda qazaq tilinde qoıylǵan saýaldarǵa jaýap bere bilgeni jón, bul úmit­kerdiń memlekettik tilge qur­me­tin, ony bilý deńgeıin pash etedi.

Búginde partııaishilik bas­tap­^­­­­qy saılaý AQSh pen Kana­dada, sony­men qatar Eýro­pa­nyń, Azııa­nyń jáne Latyn Ame­­rı­kanyń Germanııa, Uly­brı­­­tanııa, Fransııa, Italııa, Ir­lan­dııa, Túrkııa, Ońtústik Ko­reıa, Argen­tı­na, Ýrýgvaı sekil­di kóp­tegen el­inde ótedi jáne onyń ashyq, jabyq, aralas túr­le­ri qolda­ny­la­dy.

Bul iste elimizdiń kóshbasshy par­tııasy izasharǵa aınalyp, jol bas­tap otyr. Demokratııanyń damyp, dáýirleýine serpin berer bul bas­tama Qazaqstandaǵy ózge saıası partııalarǵa úlgi-ulaǵat bol­sa kerek.

Baqytbek SMAǴUL,

Parlament Májilisiniń depýtaty,

Qazaqstan Ardagerleri Qaýymdastyǵynyń tóraǵasy