Daǵdarys farmasevtıka damýyna jol asha ma?

Bul, ásirese memleketter da­mýyn­daǵy strategııalyq baǵyt­tardyń ult­tyq qalypqa oralýyna jol ashatyn tıimdi múmkin­dik retinde baǵalanýy kerek. Onyń ishinde jeńil ónerkásip pen far­masevtıka óndirisine birinshi kezekte kóńil bólinýi tıis. Anyǵynda, koronavırýs pandemııasynyń saldarynan týyn­daǵan bul talaptar ult­tyq ekonomıkany modeldeý men ın­dýstrııalandyrý baǵyty bo­ıynsha otandyq farmasevtıkaǵa erek­she nazar aýdarý kerek eke­nin eske salǵandaı. О́ıtkeni sońǵy aptada Qazaqstanda dári-dármek tapshylyǵy anyq sezilip, densaýlyq saqtaý sala­synyń ju­mysy aqsap qalǵanyn jasy­rýǵa bolmas. Demek dári-dármek ón­dirisin órkendetý úshin qoldan kel­genniń bárin jasaý – mindet.

Qazaqstan úshin farmasevtıka óndirisi tańsyq emes. Iаǵnı, elimizde dári-dármek shyǵarýǵa múmkindik bar ári oǵan barlyq jaǵdaı da jasalǵan. Endigi jer­de bul salanyń damýyna jo­ǵarǵy deńgeıde baqylaý ornap, qar­jylaı qoldaýdyń nátıjesin talap etý tetigi kúsheıýi qajet sııaq­ty. О́ıtkeni qazir otandyq na­ryqqa qajet dári-dármektiń 87 paıyzy shetelden tasymaldanady. Al qalǵan 13 paıyz úles­ke ıe qazaqstandyq ónimniń ózi medısına salasy men halyq den­saýlyǵyna qajet ónim túrin shyǵarýǵa qol jetkize almaı otyr. Otandyq far­masevtıka­nyń bul máselesine Qo­ǵam­dyq se­nim keńesiniń úshinshi oty­ry­­synda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev basa nazar aýda­ryp, salany damytýǵa qatysty túbegeıli reforma jasaý qajet ekenin aıtqan bolatyn. Iаǵnı Prezıdent farmasevtıka salasyndaǵy jańa saıa­sat ishki naryqtaǵy suranysty qam­tamasyz etýge, óndiriske ozyq tehnologııa úlgisin tartýǵa jáne ımportty almastyrýǵa baǵyttalatyn ótkir shara týraly atap ótti.

«О́kinishke qaraı, elimizdi dári-dármekpen jáne medısınalyq ónim­dermen qamtamasyz etý isiniń olqy­lyqtary anyqtaldy. Biz – ımportqa táýeldimiz. Shetelden keletin dári­lerdiń naryqtaǵy úlesi 88 paıyzǵa jýyq. Soǵan qaramastan, otandyq ǵylymnyń farmakologııalyq zertteýler júr­gizý úshin tájirıbesi jet­kilikti. Ǵylymı baza da, bilikti mamandar da bar. Sondyqtan úki­met dári-dármek óndirisiniń bir­tutas júıesin qurýy qajet», dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Qazir elimizdiń farmasevtıka óndi­risinde 168 nysan jumys isteýde. Olar­dyń úsheýi qýatty kásiporyn sa­natyna kiretin bolsa, 11 óndiris orny­nyń jumys qýaty ortasha jáne 154 mekeme shaǵyn ónerkásip qata­rynda atalady. Sondaı-aq bul salada 16 myńnan asa adam jumyspen qamtylǵan eken. Al 2010 jyl men 2018 jyl aralyǵyndaǵy kezeńde farmasevtıkany damytýǵa arnalǵan 30 joba maquldanyp, oǵan 45 mlrd teńge qarjy baǵyttalǵan. Ári dári-dármek óndirisine ınvestısııa tartý jumysy da jandanǵan. Qazir Qazaqstanda Túrkııa, Pol­sha, Qytaı jáne Reseı eliniń qar­jysyna salynǵan zaýyttar ónim shyǵarýda. Osy maqsatqa quıylǵan ınvestısııa kólemi – 28,8 mlrd teńge shamasynda.

Sondaı óndiristiń biri – 2014 jyly irgesi bekigen «Kelun-Kaz­pharm» farmasevtıka zaýyty. Almaty oblysy­nyń Qarasaı aýda­nyndaǵy Eltaı aýylynda or­nalasqan óndiris – Hong Kong Sunlight International Tra­ting Co., Limited, Kelun Interna­tional Development Co., Limited korpo­ra­sııasynyń Qazaqstandaǵy iri ınves­tısııalyq jobasy. О́ndi­riske 7,5 mlrd teńge ınvestısııa salynǵan. Qazir «Kelun-Kaz­pharm» farmasevtıkalyq zaýy­ty óz óndirisin eki baǵytta damy­­typ otyr. Bul zaýyt dú­nıe jú­zin­degi medısınalyq pre­parattar óndiri­siniń sapasyn qadaǵalaıtyn GMP talabyna tolyqtaı saı kele­tin alǵashqy kásiporynnyń biri. О́ndiristiń bir baǵyty ınfýzııalyq eritindi daıyndaýǵa arnalyp jabdyq­talǵan. Alynǵan ónim joǵary sapa men qaýipsizdik talaptary­na sáı­kes polıpropılendi qu­tylarǵa quıy­lady. Bul preparat otandyq medısınada ǵana emes, álemdik naryqta joǵary su­ranysqa ıe bolyp otyr. Al dári-dármek óndirisiniń ekinshi baǵyty ıneksııalyq suıyqtyq shy­ǵa­rýǵa arnaıy jabdyqtalǵan. Shy­ny ampýlalarǵa quıylǵan ónimniń sapasy men medısınalyq talap ólshemi álemdik standarttar turǵy­synan joǵary baǵa alǵan. Qazir zaýyt úshinshi baǵyttaǵy óndiristi iske qosýǵa kirisip jatyr. Joba sátti júzege assa, «Ke­lun-Kazpharm» eli­miz­de al­ǵash­qy bolyp joǵary teh­no­lo­gııalyq ádiste daıyndalatyn lıo­­fılızındi untaq dári jasaý ón­di­risin jolǵa qoımaq.

– Búginde zaýytta 380 adam ju­mys isteýde. Biz tótenshe jaǵdaı kezin­de de óndiristi aqsatqan joqpyz. Sa­nıtarlyq talap óte joǵary deńgeıde saqtalady. Ju­mysshylardyń da jaǵ­daıy jasalǵan. Bolashaqta ju­mys ornyn 450 qyzmetkerge deıin jet­kizý josparda tur. Zaýyttyń da­ıyn ónimi elimizdiń barlyq qala­syna jóneltiledi. Kórshiles Re­seı, О́zbekstan, Qyrǵyzstan jáne Tájik­stan eliniń medısınasy da bizdiń ónim­ge muqtaj, – deıdi farmasevtıka zaýytynyń atqarýshy dırektory Mereı Slamuly.

Toqeterin aıtqanda, dári-dármek óndirisin damytyp, elimizdi otandyq ónimmen tolyq qamtýǵa múmkindik bar. Ári osy saladan túsetin tabystyń da joǵary ekeni dáleldengen. Mysaly, 2010-2018 jyldar arasynda otandyq dári óndirisiniń jyldyq tabysy 4 esege deıin ulǵaıyp, 19,9 mlrd teńgeden 78,8 mlrd teńgege deıin ósken. Jáne bul soma aınalymdaǵy 13 paıyzdyq úlesten túsken paıda bolsa kerek. Al ishki naryqqa kirgen ımportqa jumsalatyn qar­jy mıllıondaǵan AQSh dollaryn quraıdy. Demek, bul dári-dármek daǵdarysynyń otandyq farmasevtıkany ońaltý men odan ári damytýǵa oń áseri bolatyny anyq.

Almaty oblysy