– Bıylǵy oqý jyly koronavırýs pandemııasymen este qalaıyn dep tur. Kóktemde engen qashyqtan bilim berý qanshalyqty tıimdi boldy?
– Qoǵamnyń barsha salasy, sonyń ishinde bilim berý júıesi de jer-jahandy jaýlaǵan pandemııa sheńberine engeni anyq. Ras, oqytýdyń dástúrli úlgisi saptan shyǵyp, onyń ornyn qashyqtan bilim berý júıesi almastyrdy. Elimizdiń bilim berý júıesi pandemııa jaǵdaıynda álemdik tájirıbelerge den qoıǵany belgili. Oqytýdyń balama jáne beınesabaq, aýdıotranslıasııalaý, elektrondy poshta qyzmetin paıdalaný sııaqty qosymsha túrleri tańdalyp, oqýshylar men stýdentter qoljetimdi joldarmen bilim aldy. Osy retten kelgende, oqý men oqytý isindegi jańa format – qashyqtan bilim berý orta mektep pen JOO-larǵa jeńil tıdi dep eshkim de aıtpas edi. Jasyratyny joq, elimizdiń IT-platformasy, sıfrly bilim berý men ınternet júıesi negizinde sabaq ótkizý tájirıbesiniń álsizdigi, tómendigi baıqaldy. Buǵan daıyn baǵdarlamalardyń, baǵalaý erejeleri men negizgi jáne kómekshi nusqaýlyqtardyń bolmaýy, bastysy ınternet platformalardyń durys jolǵa qoıylmaýy da kedergi keltirdi. Qysqasy, aýyl men qalaǵa ınternet júıesi men sıfrly tehnologııa tolyq jetpegeni, óz deńgeıinde qamtylmaǵany anyq ańǵaryldy.
Gýmanıtarlyq baǵyttaǵy mamandyqtar boıynsha bilim berý tehnologııalaryn tıimdi paıdalaný úshin bastapqy kezde platformalardyń (ZOOM, MS Teams, t.t.) birqatar júıe, úlgi, servıs túrleri usynyldy. Oqytýshy-professorlar quramyna (OPQ) áleýmettik jelilerdi tıimdi paıdalanýǵa, kompıýtermen jumys kezinde qarapaıym qaýipsizdikti saqtaýǵa, oqý men oqytý isinde kreatıvti bolýǵa, sıfrly formatqa batyl qadam jasaýǵa, jańa pedagogıkalyq tehnologııalardy jan-jaqty meńgerýge, mańyzdysy bilim berý men onyń sapasyn arttyrýǵa keń jol ashyldy. «Platonus» júıesindegi oqý-ádistemelik keshender men sıllabýstar qatań tekserilip, qoıylǵan talaptar óz deńgeıinde oryndaldy. Baǵdarlamalyq modýlder júzege asyryldy. MAK tóraǵalary, tehnıkalyq hatshylarǵa da oqytý tehnologııalary týraly beınenusqaýlyq, vebınar, semınarlar jedel de júıeli ótti.
– Qazaq ádebıeti kafedrasynyń basty baǵyttary men negizgi ustanymy, aldaǵy ýaqyttaǵy jospar-jobalary qandaı?
– Qazaq ádebıeti kafedrasy, onyń basym baǵyttary, basty ustanymy týraly aıtqanda, aldymen buǵan deıin UǴA-nyń eki akademıgi basqarǵanyn oıǵa alǵandy asyl boryshym dep bilemin. Olar árıne ulttyq ádebıettaný ǵylymynyń biregeı korıfeıleri– R.Nurǵalı men S.Qasqabasov.
Kafedranyń OPQ-da – 3 akademık,
onnan astam ǵylym doktorlary men kandıdattary bar. Bakalavr, magıstratýra jáne doktorantýra boıynsha dárister oqylyp, tańdaýly pánder ótedi. Bilim berý baǵdarlamalary jańartylyp, baǵyty men mazmuny qazirgi kezeńniń damý úrdisterine saı júıe quraıdy. Ýnıversıtettiń bilim saıasaty, oqý baǵdarlamalary basshylyqqa alynady. Adam kapıtalynyń sapalyq deńgeıi, maman daıyndaýdyń jańashyl baǵyttary, básekelestik pen kásibılik, dástúr sabaqtastyǵy men naryq talaptary, ómir taǵylymynyń úzdik úlgileri basty ustanym etiledi. Mańyzdysy, bilim – ǵylym – óndiris syndy úshtaǵan baǵyty negizgi nazarǵa alynady. Berik baılanys, sabaqtastyq bolǵanyn qalar edik.
Bastysy, JOO-nyń zańnamalyq deńgeıdegi tıisti normatıvtik-quqyqtyq bazasy barynsha qatań saqtalady. Bilim berý baǵdarlamalary (BBB) men oqý hám oqytý isine jiti nazar aýdarylady. Bilim berý sapasyn arttyrýǵa, bitirgen túlekterdiń jumyspen qamtylýyna, magıstranttar men doktoranttardyń der kezinde oqý merzimin aıaqtap, bekitilgen taqyryptary boıynsha qorǵap, ýaqyt talabyna saı maman bolyp shyǵýyna áser-yqpal etemiz. Bilim-ǵylym júıesinde qalyp, ustazdyq qyzmet baǵytynda bolǵanyna da jańa jol, mol múmkindikter ashamyz. Ǵylymı baǵytta bolyp, zertteýshilik ispen aınalysýyna da keń órister bar. Budan basqa, kafedradaǵy OPQ jeke júktemesi, ondaǵy ózgeristerdi negizdeý, stýdentter men magıstrant, doktoranttardyń taqyryptary men jetekshilerin bekitý, sheteldik taǵylymdama men ondaǵy jetekshilermen baılanys ornatý da arnaýly keste-jospar boıynsha júzege asady. Sondaı-aq bilim berý baǵdarlamalaryn ázirlep, alys-jaqyn eldermen baılanys ornatyp, bilim-ǵylym júıesi, ondaǵy utqyrlyq baǵyty men qos dıplom jóninde kelisimshart jasalady (mysaly, EUÝ men Ájinııaz atyndaǵy Nókis memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýt arasyndaǵy kelisimshart, 2019, 10-16 qarasha).
Orta jáne joǵary mektep arasyndaǵy berik baılanys – №40, 48-mektepter arasynda turaqty ornaǵanyn aıtý abzal. Kafedranyń oqytýshylary atalǵan mektep ujymdarynda jıi bolyp, arnaýly dárister oqıdy. Ortaq murattar tóńireginde keleli keńes ótkizip, dóńgelek ústel men konferensııaǵa qatysady. Orta jáne joǵary mektepte ótetin pán olımpıadalary, Ál-Farabı, Abaı, Maǵjan, Qasym, Muqaǵalı, Farıza oqýlary tusynda da ortaq is – eldik murattar, rýhanııat arnalary tóńireginde jıi bas qosady.
Sondaı-aq Alash odaǵy – ataqty qalamger J.Aımaýytulynyń – 130, el ádebıetiniń kórnekti ókilderi, aqyn-qaıratker S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, B.Maılın, S.Dónentaev, S.Qojanov, T.Rysqulov, t.b. – 125 jyldyq mereıtoılary konferensııa, ǵylymı semınar, dóńgelek ústel, kesh-kezdesý, suhbat alańy aıasynda atalyp ótti. Osy tusta arnaýly kitap, jekelegen jınaqtar men konferensııa materıaldary jaryq kórdi.
– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy, onyń aldyndaǵy «Mádenı mura», «Halyq – tarıh tolqynynda», «Uly dalanyń jeti qyry», t.s.s. birqatar joba týraly ne aıtasyz? Qazaq rýhanııatyna, onyń ishinde ádebıetke bul jobalar qanshalyqty paıdaly boldy?
– «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasynyń mán-mańyzy zor. Menińshe, munyń bastapqy kezeńi – 1980-jyldardyń bel ortasynda-aq bastalǵan. Sol kezeńde Máskeýdiń ıdeologııalyq baǵytynda betburys bastalyp, saıası qurbandardy aqtaý máselesi qozǵaldy. «Tarıhta da, ádebıette de umytylǵan esimder, aqtańdaq oryndar bolmaýǵa tıis. Áıtpese, bul tarıhta, ádebıette emes, jasandy qubylǵysh konstrýksııalar bolyp shyǵady» degen nusqaý kópke jetti («Sosıalıstik Qazaqstan», 1987, 15 aqpan).
Ǵylymı-shyǵarmashylyq toptyń jankeshti eren eńbegi men jaýapkershilik júgi mol izdenis, zertteýleri negizinde «Aqyn Shákárimniń shyǵarmashylyq murasy jóninde» qaýlysy shyqty («Sosıalıstik Qazaqstan», 1988, 14 sáýir). Aqyn ómirbaıany, shyǵarmashylyq murasy kópke jetti. Qoǵamdy demokratııalandyrý baǵyty keń óris aldy. Aldymen, Máskeýdiń ózinde qýǵyn-súrginge ushyraǵandardyń esimi men eńbegi aqtalyp, qalyń kópke jete bastady.
Alash aqıqatynyń, rýhanııat keńistiginiń jarqyn betteriniń biri QQP OK-niń «Maǵjan Jumabaevtyń, Ahmet Baıtursynovtyń, Júsipbek Aımaýytovtyń shyǵarmashylyq murasyn zertteý jónindegi komıssııasynyń qorytyndysy» baspasóz betinde jarııalandy («Sosıalıstik Qazaqstan», 1988, 28 jeltoqsan).
Asyly, Alash arystarynyń ómirbaıany, qoǵamdyq qyzmeti men shyǵarmashylyq murasynyń aqtalý syr-sebepteri – J.Ábdildın ( «О́mir-ózen» – 2014), S.Qırabaev («Ult táýelsizdigi jáne qazaq ádebıeti» – 2011), R.Nurǵalı («Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry» – 2002), Sh.Eleýkenov («Táýelsizdik bıiginen» – 2007), T.Jurtbaı («Uranym – Alash!..» – 2008, 2011), t.b. zertteý eńbekterinde keń oryn aldy. «Alash qozǵalysy» atty ensıklopedııalyq anyqtamalyǵynda da jan-jaqty berildi (2014).
Oıǵa alar jáne bir jaıt: «Jalpyulttyq tatýlyq pen saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý», «Halyqtyń tutastyǵy men ulttyq tarıh» jyldarynyń (1997-1998) taǵylymy mol bolǵanyn aıtý abzal. Budan ózge: «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań kúshine enip, qyzyl ımperııa tusynda oryn alǵan totalıtarızm, genosıd syry ashyldy. Elimizdiń jer-jerinde jazyqsyz jazalanǵandardy eske túsiretin memorıaldyq eskertkishter ashyldy. Asyl da aıaýly bozdaqtardyń esimderin máńgi este qaldyrý maqsatynda alýan baǵyttaǵy mádenı-rýhanı is-sharalar ótti. Kóshe attary ózgertildi. Eńseli eskertkishter boı kóterdi. 31 mamyr – saıası qýǵyn-súrgin jáne asharshylyq qurbandaryn eske alý kúni bolyp belgilendi.
Eske alar jáne bir mańyzdy joba – «Mádenı mura» (2003) memlekettik baǵdarlamasy der edik. Atalǵan baǵdarlama aıasynda ult tarıhynyń arǵy-bergi kezeńi qaıta qaralyp, arheologııalyq qazba jumystary, ejelgi eskertkish, ádebı-mádenı jádigerler jiti zerttelip, baıypty zerdelendi. Bastysy, «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasynda kóptegen tarıhı-mádenı eskertkishter, birqatar halyqqa qajetti nysandar qaıta jańǵyryp, qoldanýǵa berildi. Oıǵa alsaq, baǵdarlama aıasynda – «Qazaqtyń 1000 áni», «Qazaqtyń 1000 kúıi» qalyń kópke jetti. Júz tomdyq – «Babalar sózi» serııasy halqymyzdyń rýhanı baılyǵynyń ǵajaıyp úlgisi, basty belgileriniń biri boldy. «Babalar sózi» – qazaq folklorynyń teńdessiz jobasy retinde QR Ulttyq akademııalyq kitaphanada, IýNESKO-nyń Shtab-páterinde, Maındaǵy Frankfýrt qalasyndaǵy kitap kórme-jármeńkesinde tanystyrylymy ótti. «Folkloryn júz tomǵa jınap, bastyryp shyǵarǵan álemdegi jalǵyz ult – qazaq» ekeni aıryqsha ataldy. Ult pen urpaqqa úlgi etildi. Orta jáne joǵary mektep kitaphanasynan keń oryn aldy.
Budan basqa, «Halyq – tarıh tolqynynda» (2013), «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» (2017), «Uly dalanyń jeti qyry» (2018) syndy mańyzdy jobalar aıasynda ult muraty aıqyndalyp, eldik múddege qyzmet etetin myń san jumystar qolǵa alynyp, júzege asyp keledi.
Taraz, Túrkistan qalalarynyń – 2000, 1500, Qazaq handyǵynyń – 550 jyldyqtary jalpyulttyq deńgeıde ótti. Ataqty han, belgili bı-sheshender men tanymal tulǵalardyń mereıtoılary ataldy. «Alyptar toby» S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, B.Maılın, S.Muqanov, M.Áýezov, t.b. men Alashtyń qaıratker-qalamgerleriniń (mysaly, Á.Bókeıhan, A.Baıtursynov, M.Dýlatov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, S.Qojanov, T.Rysqulov, M.Shoqaı, t.b.) esimi men eńbekteri de keń túrde sóz etilip, zertteý júıesine aınaldy. Orta jáne joǵary mektep baǵdarlamasyna endi. Oqýlyq pen hrestomatııalardan laıyqty oryn aldy.
– Bıylǵy Joldaýdyń mańyzdy tustaryn eske alsańyz? Ol jerde ózińiz basqaratyn kafedraǵa tıisti jerleri bar ma?
– Qazaqstan halqyna arnalǵan – «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» atty joldaýmen oqyp-tanysqanda, el damýynyń jańa kezeńderi men órkendeý óristerine jetýdiń mol múmkindikteri baıqaldy. Ásirese Ult josparyn júzege asyrýdyń qajettiligi basty nazarǵa alynady. Zaman talabyna qatysty memlekettik múddeler, qoǵamdyq-saıası ómirdi jańǵyrtý jaıy, ekonomıkalyq reformalardy iske asyrýdyń máni, basty qaǵıdattary alǵa tartylady.
Jasyratyny joq, dıplomdy maman kóp, dese de bos jumys orny bola tura, kadr tapshylyǵy seziledi. JOO-da mamandyqtar qaıtalanatynyn eshkim de joqqa shyǵarmaıdy. Kerisinshe, IT-mamandary, bıotehnologııa, mashına jasaý, marketıng, metallýrgııa, tamaq óndirisi, radıotehnıka, logıstıka syndy mamandyqtarǵa suranys joǵary ekenin aıtqan jón. Bul tusta, sóz joq eńbek naryǵyn zerttep-zerdeleý qajettiligi, qoǵamǵa, ómir-turmysqa asa zárý mamandyqtarǵa grant sanyn eselep arttyrý múmkindigi tereń tanylady. Osy oraıda Joldaýda: «...О́z túlekterin jumyspen qamtý jaǵynan elimizdegi joǵary oqý oryndarynyń jartysy ǵana 60 paıyzdyq deńgeıge qol jetkizip otyr. Sondyqtan olardyń sanyn qysqartý máselesin qaraý kerek», degen tustarǵa mán bergen jón.
Asyly, atalǵan jaıttardyń bári – el damýyna, ulttyq muratqa negizdelip, ony órkenıet deńgeıine kóterý baǵytyna arnalǵany kóńilge qýanysh ornatady. Qysqasy, el erteńi men kemel keleshegine qatysty naqty jumystar, mańyzdy máseleler, sapaly ózgerister mándi de nanymdy, júıeli jetkiziledi. Budan sóz joq, el eńsesi kóteriledi. Ult muraty aıqyndalady. Jasampazdyqqa jol ashylady.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIIL,
«Egemen Qazaqstan»
