Grek-rım kúresinen 29 jasynda Olımp shyńyn baǵyndyrǵan tuńǵysh qazaq balasy týraly kezinde Dinmuhamed Qonaev atamyz bylaı depti: «Men tarıhta qalarmyn, bálkim qalmaspyn. Biraq bir japyraq bolsa da el men jerdiń atyn shyǵarǵan Jaqsylyqtaı jigitter qazaqtyń tarıhynda altyn árippen jazylatyny sózsiz».
Qazaqstannyń Eńbek Eri Jaqsylyq Úshkempiruly jaıly jazatyn dúnıe kóp-aq. Alaıda biz Máskeý Olımpıadasynyń joldamasyn ıelik etýde qandaı qıyndyqtarǵa tap bolǵanyn jáne sol dúbirli dodada eń qyzyqty beldesýler jaıly Jaqsylyq aǵanyń aıtqandaryn qaǵazǵa túsirip otyrmyz.
Bapkerlermen kúres qıynǵa soqty
– Máskeý Olımpıadasynyń joldamasyna ıelik etý úshin kóp kúsh jumsaldy ǵoı, – dep bastady Jaqsylyq aǵa áńgimesin. – Olımpıadaǵa barmaı turyp, aldymen sol dodaǵa qatysý úshin qanshama kedergige tap boldym. 1980 jyldyń 6-8 aqpanynda Máskeý Olımpıadasy aldynda KSRO chempıonaty ótti. Maqsat – barlyq salmaq boıynsha №1 balýandy anyqtaý. Máskeýdegi básekege 48 kılo salmaqta burynnan maǵan qarsylas bolyp kelgen barlyq sportshy qatysty. Negizgi qarsylasym – Monreal Olımpıadasynyń jeńimpazy Alekseı Shýmakov edi. Biraq, salmaq qýyp ábden sharshaǵan Sasha alǵashqy kúni-aq jarystan shyǵyp qaldy. Aralarynda osy chempıonatqa tyńǵylyqty daıyndalyp barǵan men edim. Birinshi beldesýimde Maksım Vylejanındi 9 mınýttyq beldesýdiń 6-ynshy mınýtynda 22:0 esebimen taza jeńdim. Ýkraınadan kelgen jas peri Pavel Pıskýnniń meselin 2-aq mınýtta qaıtardym. Sosyn Stanıslav Voznıakti de jaýyrynyn kilemge tıgizdim. Valerıı Boıko men Vıktor Savchýk te menen aılalaryn asyra almady, – degen keıipkerimizden fınaldyq aıqas týraly suradyq. – Fınalda Anatolıı Bozınmen kúrestim. Odan da basym tústim. Biraq sol kezde Odaqtaǵy sport tizginin ustaǵandar meni Olımpıadaǵa alyp barýǵa sonda da asyqpady, – dedi balýan.
Kúmis medal keri áserin tıgizdi
– KSRO birinshiliginen keıin Olımpıadaǵa ózge salmaqtaǵy qatysatyn sportshylardyń tizimi jarııalandy da, 48 kıloda kimniń kúresetini Eýropa chempıonatynan keıin anyqtalatyn boldy, – dep sózin jalǵastyrdy Qazaqstannyń Eńbek Eri. – Sonymen, qurlyq chempıonaty Chehoslavakııada ótti. Barlyq qarsylasymdy fınalǵa deıin qoǵadaı japyrdym. Kelesi toptan myqty dep júrgen álemniń eki dúrkin, Eýropanyń bes dúrkin jeńimpazy rýmyn Konstantın Aleksandrý jartylaı fınalda oılamaǵan jerden Roman Kırpachtan esesi ketti. Polıak balýany da óz kezeginde myqtylardyń qatarynda edi. Qart qurlyqtyń №3 balýany tuǵyn. Atalmysh birinshilikte daýyl turǵyzǵan Kırpachtan fınalda men de ese jiberdim. Mine, burmalaýshylyqtyń kókesi osydan keıin bastaldy. Odaqta maǵan tisin qaırap júrgenderdiń boıyna qan júgire bastady. Ásirese altynnyń dámin tatqan Alekseı Shýmakovtyń múmkindigi arta tústi. Alýshta men Mınskide ótken halyqaralyq týrnırge ekeýmiz de qatystyq. Eki jarystyń fınalynda da Shýmakovtyń «shańyn qaǵyp» aldym. Biraq bapkerler meni synaýyn sonda da toqtatpady, – dedi Jaqsylyq aǵa.
Bapkerlerdiń J.Úshkempirovke senbegeni sonshalyq olar sońǵy múmkindik dep qurama ishindegi myqty degen alty sportshy arasynda ózara irikteý júrgizedi. Bul týraly chempıonnyń ózi bylaı dedi: – Olımpıadaǵa taıaý kúnder qalǵanda barlyq salmaqtaǵy №1 balýandar arnaıy daıyndyq jasap jatty. Al biz bolsaq, áli sol aramyzdan «lıderdi» anyqtaýmen álekpiz. Bapkerler túk tappaǵannan keıin 48 kılodaǵy myqtylar arasynda quramaishilik báseke uıymdastyrdy. Endi bul synnan kim súrinbeı ótse, sol eki kúnnen keıin bozkilemge shyǵady. Oǵan menen basqa, A.Shýmakov, V.Savchýk, A.Bozın, V.Anıkın, T.Kazarashvılı qatysty. Abyroı bolǵanda sol synda barlyǵyn jeńip shyqtym.
1971-1976 jyldar aralyǵynda barlyq jarystarda olja salyp, tek birinshi-ekinshi oryn alyp kelgen J.Úshkempirov 1976 jyly Monreal Olımpıadasyna barý kerek edi. Alaıda bapkerler qazaq jigitin elde qaldyryp, onyń ornyna Alekseı Shýmakovty alyp bardy. Al ol óz kezeginde Olımpıada chempıony atandy. Osy ádiletsizdik janyna qatty batqan bolý kerek, Jaqsylyq aǵa jarty jyldaı sport zalǵa barmaı qoıady. Áıtkenmen Dinmuhamed Qonaevtyń ózi úmit artatynyn, Máskeý Olımpıadasyna barýǵa múmkindik jasaıtynyn aıtqannan keıin Jaqsylyq aǵa úshin bar qıyndyq artta qalǵandaı kóringen-di.
Alaıda budan keıin de Máskeýdiń teris saıasatynyń zardabyn Jaqsylyq aǵamyz talaı tartty. KSRO birinshiliginde atoı salǵan qandasymyzdy shetelde bolatyn deńgeıi tómen týrnırlerge alyp baryp, iri halyqaralyq jarystardan shet qalyp otyrdy. Alaıda Alla shydaǵan qulyna bermeı me, tabandylyǵynyń arqasynda J.Úshkempirov kópten kútken Olımpıada joldamasyna aqyry ıe bolady.
Sýrette: Olımpıada chempıony Jaqsylyq Úshkempirov pen bolgarııalyq Pavel Krıstov arasyndaǵy sheshýshi aıqas. XXII jazǵy Olımpıada oıyndary. SSKA sport kesheni. Máskeý. 1980 jyl.
Dımekeńniń arqasynda Olımpıadaǵa qatystym
– Joǵaryda aıtqan sparrıngten keıin de bapkerler «Olımpıadaǵa sen qatysasyń» demedi ǵoı, shirkin. Degenmen, qarsylasym bolyp júrgen Alekseı Shýmakov bas bapker Sapýnov bastaǵan jattyqtyrýshylar aldynda ádilin aıtypty: «Bul jolǵy Olımpıadaǵa men qatysa almaımyn. Maǵan uıat. О́ner kórsetsem de, burynǵydaı kúrese almaımyn. Jaqsylyq bárimizden kúshti. Ony ózderińiz de bilesizder. Oǵan senýge bolady», dep Sasha jigittik minez tanytypty. Osy kezde bir búıirden Tımýr Kazarashvılı qosyla ketti. Sol kezdiń ózinde «Kazarashvılı Olımpıadaǵa qatysatyn bolsa, grýzın halqy oǵan «Volga» kóligi men páter kiltin tabys etedi» degen sóz jeldeı esip turdy. Sonyń áseri me, daýysqa salǵanda segiz bapkerdiń ekeýi meni qoldasa, qalǵany Temony jaqtap shyǵa keldi, – dedi Jaqsylyq aǵa.
Grýzıni bar, basqasy bar barlyǵy jalǵyz joldamany saýdaǵa salǵan kezde myna jaqta eldiń sport tutqasyn ustaǵan basshylar Dinmuhamed Qonaev aqsaqalǵa qolqa salǵan kórinedi. Ol kisi dereý Máskeýge qońyraý shalyp, Olımpıadaǵa shyn myqty qatyssyn dep ádiletsizdikke jol bergizbeıtindigin kesip aıtqan eken.
– Dımash aǵam jaqsy istiń, elge, ultqa paıdasy tıer sharýanyń alǵa basýyna yqpal etken jan ǵoı. Halqymyzdyń baǵyna týǵan azamattyń biri emes, biregeıi edi. Áýeli Alla, sosyn Dımekeńniń arqasynda Olımpıadaǵa qatystym, – dedi KSRO-ǵa eńbegi sińgen balýan.
Meni bir kese qymyz «tiriltti»
Osylaısha Olımpıadanyń bastalýyna eki kún qalǵanda Jaqsylyq aǵanyń 48 kıloda kúresetini belgili bolady. Jattyǵý zalyna qýantamyz dep kelgen komandalyq dostaryna Jaqsylyq aǵa bir jymıyp qoıyp, ary qaraı jattyǵýyn jalǵastyra bergen eken. «Solaı bolýy tıis» degen sekildi sabyrly qalpynda qalǵan aǵamyz 1980 jyldyń 21 shildesi kúni SSKA sport kesheni tórinde alǵashqy beldesýin ótkizdi. Onyń qarsylasy anaý-mynaý emes, álemniń eki dúrkin, Eýropanyń bes dúrkin jeńimpazy rýmyn Konstantın Aleksandrý edi.
– Jerebeniń qalaı túskenin estigende azdap oılanǵanym ras. Meniń sál oılanǵanymnyń ózinen bapkerler qatty sekemdenipti. Bas bapker Vadım Psarev únsiz júr. Al Olımpıadanyń eki dúrkin jeńimpazy Valerıı Rezansev qasymnan bir eli qalmaı, qarsylasymnyń osal tusyn jipke tizgendeı etip aıtýda. Jattyǵý zaly mańynan aınalshyqtap júrgen Qabden aǵa Baıdosov ta «Atań jaýdan qaıtpaǵan, qara bala, bas qamshyny osy joly!», dep jigerimdi janyp qoıady. Sonymen, kópten kútken beldesý de bastalyp ketti. Kúreske emes, týra bir tóbeleske shyqqandaı Aleksandrý naǵyz babynda eken. Shabýyldy ústi-ústine jasaıdy kep. Yza bolǵan balýan árqashan alysqa barmaıtynyn bilemin ǵoı. Onyń ústine Qabden aǵam sekýndant. Meni rýhtandyratyn sózderin aıap jatqan joq. Sonyń arqasy bolar ekinshi kezeń bitkende tablodaǵy esep 5:1, meniń paıdama sheshildi. Al úshinshi kezeńde ekeýmiz bir-bir upaıdan enshiledik. Osy kezdesý esimnen esh ketpeıdi. О́ıtkeni kózime ottaı bolyp kóringen rýmyn balýany aıqas sońyna deıin kilemge jańa shyqqan balýansha kúresti, – dedi Jaqsylyq Úshkempirov.
Konstantınniń myqty balýan ekeni daýsyz. О́ıtkeni Olımpıadadan ózge ataqtyń barlyǵyna qol jetkizgen rýmyn jigiti Jaqsylyq aǵany ájepteýir sharshatqan-dy. Al otandasymyzdyń ekinshi qarsylasy taıaýda ǵana Eýropa chempıonatynda oǵan esesi ketken polıak Roman Kırpach edi. Tańerteńgi on shamasynda Aleksandrýmen beldesken Úshkempirov, keshki jetide Kırpachpen baq synasýy kerek. Konstantınmen ótken «ıtjyǵys» oǵan aýyr tıgeni anyq. Rýmyn balýanyna bar kúshin jumsaǵan jerlesimiz demalys bólmesine jetkende áli quryp jatyp qalypty. Sol jatqannan tup-týra úsh saǵattaı ornynan tura almaǵan. J.Úshkempirovke jerebeden góri, ýaqyt jaǵy ońtaıly bolǵan sııaqty. Eger de eki beldesý arasy uzaq bolmaǵanda, ekinshi beldesýine Jaqsylyq aǵa sharshap shyǵatyny sózsiz edi. Onyń ústine kómekke kelgen qurama dárigerlerine erkin kúresten tuńǵysh qazaqstandyq sport sheberi Qabden Baıdosov «tıispeńder, úsh saǵattan keıin ózi turady» dep eshkimdi jolatpapty.
Bul týraly Jaqsylyq aǵa bylaı dedi: – Shynynda da, Qabden aǵamnyń aıtqany aıdaı keldi. Dál sol úsh saǵattan keıin boıyma eptep qýat jınala bastady. Sony aǵama sezdirip edim, qaıdan aldyrǵanyn bilmeımin sap-salqyn qymyzdy aýzyma tosa qoıǵany. Sodan 10-15 mınýttan keıin azdap dene qyzdyryp, túk bolmaǵandaı jattyǵýǵa kirisip kettim.
Hrıstovtaı qarsylasty kórgen joqpyn
Keshki jetide kilemge shyqqanda J.Úshkempirov boıyna bar kúsh-qýatyn jınap aldy. Ferens Shereshtiń «qaqpanyna» abaısyzda túsip, taza utylǵanyna namystansa kerek, Kırpach ortaǵa býyrqanyp shyqty. Eki qarsylas alǵashqy kezeńde tynym tappaı aıqasty. Bizdiń keıipkerimiz qarsylasynyń qýlyǵyn jaqsy biledi. Ol tyń kezinde upaı jınap alady da, sońǵy kezeńde sol jınaǵan upaıyn saqtap qalýǵa tyrysatyn. Al bul joly Jaqsylyq aǵa oǵan ondaı múmkindik bermedi. Kerisinshe, birinshi kezeńniń sońǵy mınýttarynda birneshe ádis jasap, tablodaǵy kórsetkishti 11:0 esebine deıin jetkizdi. Qarap turar Kırpach qaıda?! Ekinshi kezeńde baryn salǵan ol belsendi qımyldap, esepti 11:10-ǵa deıin qysqartty. Biraq sheshýshi tusta oraıy kelgende taǵy eki upaı enshilegen Jaqsylyq aǵa bul beldesýdi de jeńip shyqty. Esep – 13:10.
Bul jerde R.Kırpach bar kúsh-jigerin jumsaǵanyn aıta ketken jón. Adam balasy múmkindiginen joǵary jyldamdyqta qımyldap, tynymsyz kúsh jumsasa keremet ashy ter shyǵatyny belgili. «Eger de «ammıak» shyqqansha beldespegenimde, Kırpach meniń aldymdy orap keter edi», degen Jaqsylyq aǵanyń bul jerde asa kóp kúsh jumsaǵanyn ańǵarý qıyn emes edi.
Úshinshi aınalym. J.Úshkempirov Majarstannan kelgen Ferens Shereshti 17:6 esebimen jeńdi. Esepke qarap, otandasymyz qarsylasyn qınalmaı jeńgen sııaqty kórinedi. Alaıda fınalǵa beriler joldama Úshkempirovtiń ýysyna ońaı túspedi. Otandasymyz tórtinshi aınalymǵa qatyspady.
Qosh, sonymen sońǵy sheshýshi aınalym. Qazaq balýanynyń jolynda bolgar Pavel Hrıstov qasqaıyp tur. Jaqsylyq aǵanyń sózine sensek, ol «mostıkke» tursa, týra temirdeı qatyp qalatyn kórinedi. Kerisinshe, «parterde» osaldaý eken. Mine, Paveldiń osy osal tusy ony jeńiliske ushyratty. Jerlesimiz qarsylasyn 12:7 esebimen jeńip, Olımpıada chempıony atandy.
– Hrıstov myqtyny moıyndaı biletin keremet jigit eken. Jeńile turyp, kilem ústinde meni qushaǵyna qysyp qolymdy kóterdi. Odan keıin Hrıstov sekildi adal kúresetin qarsylasty kezdestire almadym, – dedi Máskeý Olımpıadasynyń chempıony.
Dodanyń qorytyndysy boıynsha barlyq qarsylasynan basym bolǵan Jaqsylyq Úshkempirov – altyn, Konstantın Aleksandrý – kúmis, Ferens Sheresh qola medalǵa ıe boldy. Osylaısha Jaqsylyq Úshkempirov sporttyń eń úlken shyńyna 29 jasynda qol jetkizdi. Sondaı-aq ol 1981 jyly álem chempıony atanyp, Máskeýdegi jeńesiniń kezdeısoq emestigin taǵy da dáleldedi. 1984 jyly Krasnoıarsk qalasynda ótken KSRO kýbogynda 33 jastaǵy Jaqsylyq Úshkempirovti úlken sporttan shyǵaryp salý rásimi joǵary deńgeıde uıymdastyryldy. Úlken sportpen qoshtasqannan soń birneshe jyl Qazaqstanda, Qytaıda bapkerlik qyzmet atqardy.
DEREKNAMA:
Jaqsylyq Úshkempiruly Ámiráli – 1951 jyly 6 mamyrda týǵan. Máskeý Olımpıadasynyń jeńimpazy (1980 j.). Álem chempıony (1981 j.). Álem kýbogynyń kúmis júldegeri (1982 j.), Eýropa chempıonatynyń fınalısi (1980 j.). KSRO-nyń eki dúrkin chempıony (1975, 1980 j.j.), KSRO chempıonatynyń kúmis (1978, 1979 j.j.) jáne qola júldegeri (1973, 1977 j.j.) KSRO halyqtary spartakıadasynyń jeńimpazy (1975 j.). 1984-1993 jyldary – respýblıkalyq kúres mektebiniń dırektory. 1996 jyldan búgingi kúnge deıin «Jaqsylyq» jeke sharýa qojalyǵyn ashyp, tórt túliktiń barlyq túrin qoldan kelgenshe ósirýde.
Almas MANAP,
«Egemen Qazaqstan»
