MAQSATPEN О́RILGEN PARYZ

Zadynda halyqqa eńbegińdi sińirip, el azamaty ataný úshin mindetti túrde ortalyqta oralymdy qyzmet istep, tómendegige sharapatyńdy tóbeden shashyp otyrý shart emes eken. Buǵan aramyzda ǵumyr boıy el ishinde eńbek ete júrip, týǵan halqynyń rýhanı ósip-tolysýyna, ulttyń uıysýyna súbeli úles qosyp kele jatqan atpal azamattardyń shoqtyǵyn kórgende kózimiz jete túsedi. Bul baıannyń keıipkeri esimi elge tanys Álmuhan Isaqty sondaı jandardyń sanatynan sanaımyn. Tómende aıtylatyn estelikter shoǵyry osy sózimdi san qyrynan nyqtaı túsedi dep oılaımyn. Uzaq jyldar Jambyl obly­syn­da ıdeologııa salasyn bas­qaryp, óńirdiń mádenı-áleýmettik tynysy­nyń keńeıip, rýhanı órleýine zor úles qosqan Álmuhan Isaqty jurt­shylyq tek bilimdi de bilikti sheneý­nik retinde ǵana emes, saıasattaný­shy, jýrnalıst, jazýshy retinde erekshe qadirleıdi. Ár jyldary halqymyzdyń tarıhynda tereń iz qaldyrǵan Tóle bı, Sámen, Sypa­taı batyrlar sııaqty tarıhı tulǵa­lardyń qazaq halqynyń el bolyp etek-jeńin jınaýyna qos­qan tarıhı rólderin ǵylymı zert­tep, kópshi­likke usynyp keledi. Ult tulǵalary D.Qonaev, A.Asqarov, B.Mo­mysh­uly, Q.Qaısenov, О́.Já­ni­­­bekov, H.Bekturǵanov, Á.Is­maılov syndy qazaqtyń qaısar uldary týraly kórkemdigimen kóz tartyp, baıan­dalýymen baýrap ala­tyn esseler jazdy. Á.Bókeı­hanov, A.Baıtur­synov, T.Rysqulov­tar­dyń ǵylymı ómirbaıandary týraly jazyl­ǵan jınaqty maıyn tamyzyp qazaq tiline aýdardy. Sondaı-aq, Álmuhan Ábdirahmanulynyń qala­my­­nan týǵan “О́tken kúnde belgi bar”, “О́tpeliniń ókpek jeli”, “О́mir­diń taǵylymdy mezetteri”, “Úrdis pen úderis” kórkem-pýblı­sıstıkalyq, ǵylymı-kópshilik kitap­tary kezinde kórnekti jazý­shy­­larymyzdan jaqsy baǵasyn alǵany óz aldyna, áli kúnge ózekti­li­gin joıǵan joq. Bul jerde Qazaq­stannyń halyq jazýshysy Qaltaı Muhamedjanovtyń Álekeń týraly aıtqan myna bir jyly lebizin eske alǵan artyq etpes: “Kommýnıstik júıeniń bir zııany – Álmuhandy jazýshy bolýǵa kóp den qoıdyr­ma­ǵany. Áıtpese Álmuhan úlken jazý­shy, synshy bolatyn adam. Qazir de ol jazýshy. Qyzmet emes, ádebıet­ke myqtap kiriskende naǵyz myqty bolatyn edi”. Buǵan Álekeń ókin­beıdi. Ol el basqarýǵa aralasyp, qabileti men qasıetin, ómiriniń maz­mun-maǵynasyn, bilimi men bilik­tiligin halyqqa arnaǵan, antqa adal, sertke berik, óz elin ózegim dep tanı­tyn О́mirbek Baıgel­dı, Sary­baı Qalmyrzaev, Ánýar Jaqypov, Ǵaınıken Bıbatyrova, Elýbaı Ol­ja­baev, Lıda Ahmetova, Seıilhan Aqqozıev sııaqty óresi bıik azamat­tarmen ár kezeńde ıyq tirestirip, qanat­tas bolǵan taǵ­dyryna dán rıza. О́tken kúnderge oralsaq, 1986 jyldyń jazynda Jambyl oblys­tyq partııa komıtetiniń ıdeologııa jónindegi hatshysy, qazaq qyzdary­nyń ishindegi bilgirleriniń biri Ǵaınıken Bıbatyrova respýblıka Mádenıet mınıstriniń orynbasary qyzmetine joǵarylap ketti de, or­ny­na Álmuhan Isaq keldi. Sonyń aldynda ǵana men aýpartkomnyń hatshylyǵynan obkomnyń úgit-nasıhat bóliminiń meńgerýshisi bolyp bekigen edim. Endi, mine, ejel­gi tanys, alpysynshy jyl­dary KazGÝ-diń fılologııa fakýl­tetin bizden bir kýrs alda oqyǵan, sýreti lenındik stıpendıattardyń sanaýly ǵana shoǵyry ilingen taqtadan túspeıtin, keıinnen Merki aýdandyq partııa komıtetiniń ekin­shi, Krasnogor, Lýgovoı aýdandary­nyń birinshi hatshylyǵy qyzmet­terin abyroımen atqaryp, el aýzy­na ilikken, KOKP Ortalyq komı­teti janyndaǵy Máskeý Joǵary partııa mektebinde oqyǵan jyldary túrli pikirtalastarda adam quqyǵy­nyń buzylýyna, demokratııanyń jutańdyǵyna, memlekettik monopo­lızm­niń ekonomıkadaǵy, ıdeolo­gııa­daǵy ústemdigine syn kózben qaraý týraly tosyn oılarymen partııa fýnksıonerlerin eleń etkizgen saıasattyń sardarymen qyzmettes bolý múmkindigi buıyryp tur. Bólim qyzmetkerlerimen tany­sý­daǵy alǵashqy áńgime aýanynan-aq jańa lep kelgenin uqtyq, ıdeologııa jumysynyń ózegi – ulttyq sanada silkinis, tárbıe jumysynda serpilis týdyrý, halqy­myzdyń tarıhı zerdesin jańǵyrtý, aǵa urpaqtyń áleýmettik-mádenı tájirıbesin, ulttyq qundylyq­tardy jastardyń boıyna tereń sińirý, qoǵamdyq oıǵa qozǵaý salý týraly onyń ustanymdary, ádet­tegi­deı “qansha leksııa oqyldy, qansha áńgime ótkizildi” emes, múlde jańa áýender. Jańa hatshynyń aldynan endigi jerde ıdeologııa jumysyna jańasha baǵyt berý qajettigin uǵynyp shyqtyq. Eldegi saıası jaǵdaıdyń ózi máz emes edi. Sol kezeńniń ózinde kadr máse­lesinde Máskeý ustanyp kelgen túri “ulttyq”, mazmuny “ulyderjava­lyq órkókirektik” saıasat “damyǵan sosıalızmdi” túbinde ne orǵa, ne sorǵa jyǵatyndyǵy belgili boldy. Júıeli túrde ulttyq qadir-qasıet­ti kemitý, oı-sanany sansyratý qoǵamda kókirek kózi oıaýlar tara­py­nan buryn da ishteı qarsylyq týdyryp kelse, qaıta qurý kezinde ásirese jastar jaǵynan qandaı jolmen bolsa da eńkish tartqan ulttyq rýhtyń, jaly jyǵylǵan namystyń eńsesin tikteýge dilgerlik basym edi. Ol 1986 jylǵy Almaty­daǵy tórtkúl dúnıege túgel tanyl­ǵan aýqymy men ótkirligi jaǵynan Keńester Odaǵyndaǵy demokratııa­lyq qozǵalystardyń kóshbasshysy atanǵan jeltoqsan oqıǵasy – qazaq jastarynyń bulqynysy arqyly kórinis tapty. Kúlkisiz kúnder men uıqysyz túnder kimniń kim ekendigin kórsetti. Oblys qalalaryndaǵy oqý oryndarynda, eńbek ujymdarynda, jumysshy jáne stýdentter jataq­hana­larynda saǵattap áńgime ótkizý, mán-jaıdy túsindirý tolassyz júrip jatty. Salmaqtyń deni ıdeologııaǵa jaýap beretin hatshyǵa artyldy. Ol kezde tuzymyz jeńil edi ǵoı, kemshi­lik ataýlyny bizge – ıdeologtarǵa aýdara salatyn. Álekeńniń keıbir laýazymdy áriptesteri jastarmen kezdesýler kezinde artyq áreket­terge baryp, kúsh kórsetý, óktem sóıleý, “abaılańdar, partııanyń quryǵy uzyn” dep qorqytý, taǵy da túrli bopsalaýǵa erik berip jatqanda, Álmuhan Isaq baısaldy oıy men baıypty isinen aınyǵan joq, ıdeologııa qyzmetkerlerine barlyq múmkindikti paıdalanyp, qandaı da bolsyn arandatýǵa, on­syz da shıry­ǵyp turǵan jaǵdaı­dy shıelenistirýge jol bermeý maq­satyn ustanyp otyrdy. Almaty­daǵy jastar sherýi kúshpen basyl­dy. Endi olardy qýdalaý, qýǵyndaý bastaldy. Tıisti organdardyń máli­metteri boıynsha oqıǵaǵa tipten kezdeısoq tap bolǵan stýdentterdiń, jumysshy jastardyń, issaparmen astanada bolyp sýretke túsip qal­ǵan qyzmetkerlerdiń tizim­deri shara qoldaný úshin obkomdarǵa kelip jatty. Osy kezdegi Álmuhan Ábdirah­man­ulynyń azamattyǵyn aıtpaı ketpeske bolmaıdy. Obkom­nyń birinshi hatshysynyń burysh­tamasymen bólimge shara qoldanýǵa usynys daıyndaý úshin túrli sebeptermen kóterilis kúnderi alań­da bolǵan 89 adamnyń tizimi kelip tústi, 89 taǵdyr tálkekke ushyraǵa­ly tur. Álekeńe kirip edim: “Ne isteı­tin oıyńyz bar?” – dep sura­dy. Men: “Eń durysy temir jáshik­tegi kóp qaǵazdyń arasyna kómip tastaý”, – dedim. Álekeń: “Durys, ekeýmizdiń taǵdyrymyz osynshama azamattardyń taǵdyrynan áýlıe emes. Ne bolsa da moıynmen kóte­rer­­­miz”, – dedi. Bul adaldyqty aıala­ǵan ultjandy adamnyń sheshimi edi. Jalpaq jurttyń ulttyq sana­syn­da silkinis paıda bolǵan sol kez bizge ıdeologııalyq jumysty adam­dardyń talap-tilegimen, áleýmettik-rýhanı suranysymen baılanystyra júrgizýdi talap etti. Soǵys kezinde deportasııalanǵan oblystyń keıbir aýdandarynda qonys tepken túrik ultynyń ókil­­deri ataqonysy – Meshetııaǵa ketý máselesin kóterip shaǵymdanbaǵan ınstansııasy qal­mady. Talaptaryna arqaý bolǵan ýájderi: balalarynyń ulttyq bilim almaýy, salt-dástúrleriniń, máde­nıetiniń umyt bola bastaýy. Ol shyndyq bolatyn. Biraq, qazaq­tardyń ózi óz elinde, óz jerinde jetimdik kórip júrgende oblysty mekendegen júzden astam ult ókil­deri úshin arnaıy mektep ashý múm­kin emes edi. Ne isteý kerek? Ult­tyq tili sabaǵyn qalaı oqý baǵdar­lamasyna kirgizemiz? Ol sheshilgen jaǵdaıda oqý quraly qaıda? Aldymen túrik tiliniń álippesin taýyp, ony baspahanada kóbeıtý kerek dep sheshtik. Izdeý salyp jatyp 1936 jyly Máskeýde basyl­ǵan latyn árpimen jazylǵan tozy­ǵy jetken “TURK DILI” álippesin taýyp, 100 dana etip bastyryp shyǵardyq. Obkom hatshysy túrik­ter jınaqy turatyn aýyldarǵa baryp oqýlyqty taratqan kezdegi kórinisti aıtyp jetkizý qıyn. Túrik týystar merekedegideı kıinip, syr­naı­latyp, taıly-tuıaǵymen jına­lyp, aqsaqaldary kitapty emirene súıip, mańdaılaryna basyp taram-taram kóz jastaryn tyıa almaı tebi­rengen sátterin kórgende ult­tyq tildiń qudiretine taǵzym etýdiń kýási bolǵanbyz. Sóıtip, Álmuhan Isaqtyń qoldaýymen barymen bazar jasap, túrik baýyrlardyń júregine de jol tabylǵan edi. Álmuhan Ábdirahmanuly ózine tán problemanyń jandy jerinen ustap, osal tustaryn talmaı shıra­ta beretin qaıratkerlik qasıetinen esh tanǵan joq. Áleýmettik toptar­dyń rýhanı-mádenı suranystaryn qanaǵattandyrý maqsatymen orys, ýkraın, túrik, kúrdi, ázirbaıjan, nemis, tatar-bashqurt mádenı orta­lyqtary qurylyp, “Froındshaft” nemis, “Naınık”, “Sterk” kúrdi, “Dástegıýl” túrik, ázirbaıjan ulttyq ansamblderi kórermenderdi kózaıym etti. Oblystyń ár óńirin­de aıtysker aqyndar: Shorabek Aıdarovtyń, Ázimhan Janqulıev­tiń, Serik Qalıevtiń mektepteri qalyptasty. Kezinde tańǵaldyrǵan, qazirde eldi aýzyna qaratyp júrgen Aınur Tursynbaeva, Kúmis Sársen­baeva, Shyrynbek Qoılybaev, Al­tynkúl Qasymbekova, Muhamedjan Tazabekov, taǵy basqalary atalǵan ustazdardan tálim alǵan aqyndar. Ultymyzdyń umytyla bastaǵan jyrshy, jyraý, terme ónerleri qaıta tirildi. Jalpy, el tizginin ustaǵan birin­­shi basshynyń kórgeni mol kósheli bolyp, onyń janyndaǵy orynbasarlarynyń oıǵa oı qosa alatyn ornyqty da salıqaly bolýy jurtshylyq úshin shyn máninde yrys-qut emes pe. Sol kezde oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolǵan, búginde táýelsiz elimizdiń tulǵaly qaırat­keri О́mirbek Baıgeldı men Ál­muhan Isaqtyń bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵara birlesip qyzmet etýi Jambyl óńiriniń jan-jaqty gúldenýine, tyńnan túr­lenýine aıryqsha serpin bergenin aıtýymyz kerek. Qandaı qyzmettiń tutqasyn ustasa da jeke basynyń qamyn oılap dámegóı, baqaı eseppen jumys isteý Álmuhanǵa jat qylyq. Qatarynan eki ret, 1991 jáne 1999 jyldary prezıdenttik saılaýlarda Elbasynyń senimdi ókili bolyp, oblystaǵy saılaýaldy shtabyn basqarýy onyń halyq arasyndaǵy bedelin, azamattyǵyn, Memleket basshysyna degen aq adal nıetin baǵalaǵandyq edi. Álmuhan Isaq qaı kezde de Prezıdentti qoldaýy arqyly óz eliniń keleshegi úshin úles qosý ustanymynan esh taıǵan emes. 1999 jyly naýryz aıynda “Otan” partııasyn qurýǵa qatysty. Álmuhan Ábdirahmanuly “Otan” partııasy Saıası keńesiniń múshe­ligi­ne saılanyp, 2002-2006 jyl­dary partııanyń Jambyl oblys­tyq fılıalynyń tóraǵasy, keıin­nen tóraǵalyq oblys ákimine aýys­qanda onyń birinshi orynbasary bolyp qyzmet atqardy. Áli kúnge deıin “Nur Otan” HDP-nyń ob­lys­tyq fılıalyndaǵy is-sharalar Á.Isaqtyń qatysýynsyz ótken emes. Oblystyq aqparat qural­dary­nan Álmuhannyń materıal­daryn jıi oqýǵa, jıi kórýge bola­dy. Ony jergilikti teledıdardyń juldyzy dese bolǵandaı. Álmuhan saıası qyzmetin oblys jastaryn tárbıeleý-bilim berý jumystary­men ushtastyryp, “Taraz” ıns­tı­týtynyń saıasattaný professory retinde stýdentterge dáris oqýmen de aınalysqan jaıy bar. Jańa qoǵam adamı qundylyq­tarǵa umtylǵan shaqta Á.Isaq úshin ýaqytyn bosqa ótkizý ókinish. Qashan da jurtqa paıdaly ispen shuǵyldanatyn ádetimen ol 2007 jyldan beri Uly Otan soǵysyna qatysyp aman oralyp, beıbit eń­bek­ke aralasqan jasy jetip ómir­den ozǵan ardagerler týraly kitap shyǵarý­men aınalysatyn redak­sııa­lyq toptyń jetekshisi. Uly Jeńis­tiń 65 jyldyǵyn atap ótý qurmeti­ne jaqyn arada kitap 3 tom bolyp egemen elimizdiń erteńi – jastarǵa táý etýge usynylǵaly otyr. Bul kúnderi jetpis jastyń belesine shyqqan Á.Isaq ákeden erte aıyrylyp, balalyq dáýrenniń balyn emes, kermek dámin tatyp, túrli qıyndyqty anasy Kúlzada­men birge qaısarlyqpen jeńip, esh qoldaý-qolpashtaýsyz óziniń salı­qaly tirligi, salmaqty bolmysymen respýblıkaǵa tanymal qaıratkerlik deńgeıge jetti. Ýnıversıtette bir kýrsta oqyp taǵdyr qosqan jary Gúldiraıhan shańyraqtyń sánin keltirip, otbasyna meıirin tosyp, aqylyn qosyp, asyqtaı uldaryn uıaǵa, aqyqtaı qyzdaryn qııaǵa qondyryp, nemerelerin aıalap, ekeýi juptaryn jazbaı baqytty ǵumyr keship keledi. “Jary jaqsynyń – bári jaqsy” degen osy. Elge eleýli, perzenttik paryzyn alǵa qoıǵan azamattyq maqsatymen tynymsyz, tyńǵylyqty órip, parasat bıiginde turǵan Jambyl oblysynyń qurmetti azamaty Álmuhan Ábdirahmanuly Isaq týraly aıtpaǵym osy edi Jandar KÁRIBAIULY, saıasattanýshy.