О́kinishke qaraı, ótken jyldyń sońyna deıin pysyqtalýy tıis másele áli kúnge naqty sheshimin tappady. Tapsyrmanyń oryndalýynyń bulaı uzaqqa sozylyp ketýine elge jaıylǵan jamanat indettiń álegi de yqpal etti. Degenmen Prezıdent Tótenshe jaǵdaı rejimin qamtamasyz etý jónindegi memlekettik komıssııanyń qorytyndy otyrysynda Úkimetke atalǵan máselege baılanysty 1 shildege deıin sheshim qabyldaýdy júktegen. Shilde aıynyń basynda Úkimettiń baspasóz qyzmeti zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin turǵyn úı alýǵa jumsaý boıynsha usynystar ázirlengenin, sonyń negizinde sheshim qabyldanýy úshin Prezıdent Ákimshiligine kelisýge jiberilgenin habarlaǵan.
Azamattardyń zeınetaqy jınaǵyn belgili bir maqsatqa jaratýyna múmkindik beretin tetikti qarastyrý úshin qurylǵan arnaıy jumys toby osyǵan deıin birqatar usynysyn jarııa etti. Bul usynys boıynsha zeınetaqy qoryndaǵy aqshasyn jetkilikti shekke deıin jınaǵan azamattar ǵana paıdalana alady. Iаǵnı zeınetaqy jınaǵynan jumsalǵan aqshadan keıin qalǵan bóligi eń tómengi zeınetaqy tóleýge jetýi kerek. Bul shek ár jasqa baılanysty árqalaı belgilenedi. Aıtalyq er azamattar úshin zeınetaqy qory 30 jasqa deıin 6,7 mln teńge, 40 jasqa deıin 6,8 mln teńge, 50 jasqa deıin 7,2 mln teńge, 63 jasqa deıin 8,2 mln teńge bolýy tıis. Al áıelderdiń erlerden uzaqtaý ómir súretini eskerilip, olar úshin bul shek erlerge qaraǵanda birshama kóp bolady. Osyndaı ólshemmen 113 myń jumys isteıtin azamat zeınetaqyǵa jınaǵan aqshasyn jarata alady. Bul rette zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin jumsaıtyn azamattardyń zeınet jasyna deıin jınaı alatyn somasy esepteledi.
Sonymen qatar buǵan deıingi usynysta zeınetkerlerdiń zeınetaqy jınaǵynyń 50 paıyzyn alýyna bolatyn norma qarastyryldy. Mundaǵy shart bazalyq zeınetaqy men memleket tarapynan qosylatyn zeınetaqyny qosa eseptegendegi soma zeınetke shyǵar aldyndaǵy tabystyń 40 paıyzynan kem bolmaýy kerek. Bul údege saı keletin zeınet jasynda 120 myńǵa jýyq azamat bar eken. Sonda jalpy zeınetaqy jınaǵynan aqsha alatyndar 200 myńnan aspaq. Bul jalpy zeınetaqy qory salymshylarynyń bolmashy ǵana paıyzyn quraıdy. Al atalǵan sharttar boıynsha zeınetaqy jınaǵyn paıdalana alatyndar baspanaǵa zárý bolmaýy ábden múmkin. О́ıtkeni zeınetaqy jınaǵy jetkilikti shektegi azamattardyń tabysy edáýir joǵary, baqýatty bolatyny anyq. Ondaı jurttyń úıi joq degenge sený qıyn.
Parlament Májilisiniń depýtaty Danııa Espaeva munyń táýir bastama ekenin, biraq ony júzege asyrý úshin aldymen zeınetaqy júıesine biraz reforma jasaý kerek ekenin aıtty.
«Qazir zeınetaqy jınaǵyndaǵy aqshasyn paıdalana alatyndardyń úlesi tym az. Sebebi kóp adamnyń qorynda aıtarlyqtaı qarjy jınala qoımaǵan. Sondyqtan qazirgi zeınetaqy júıesine súıenip, ilkimdi bastamany iske asyrý óte qıyn. Mundaı qadamdarǵa barý úshin aldymen salyq salý men áleýmettik tólem ádisin ózgertýimiz kerek. Eńbekaqy tóleý qorynyń júktemesi kóp. Búginde tabys salyǵy men áleýmettik salyq bar. Jumys berýshi tarapynan ustalatyn áleýmettik salyq jumysshynyń esebine aýdarylsa, biraz nárseni ózgertýge bolady. Iаǵnı reforma jasaıtyn bolsa, aýdarymdardy qalaı júrgizýdi eskergen mańyzdy. Sodan keıin baryp azamattardyń qoryndaǵy aqshany ıpotekaǵa paıdalaný jaǵyn qarastyrǵan jón dep oılaımyn», dedi depýtat.
Zeınetaqy jınaǵyn zeınet jasyna deıin maqsatty paıdalanýǵa múmkindik berý bastamasyn qarastyrǵanda, shet memleketterdiń de tájirıbesi zerdelenip jatyr. Ásirese, bul máselede Sıngapýr tájirıbesi jıi sóz boldy. Biraq bul eldiń modeli Qazaqstandaǵy jaǵdaımen úılese qoıýy ekitalaı sııaqty. Sıngapýrda azamattardyń tabysynan aı saıyn zeınetaqy qoryna bizdegideı 10 paıyz emes, 37 paıyz ustalady eken. Buǵan qosa Qazaqstanda ortasha aılyq eńbekaqy 181 myń bolsa, Sıngapýrda 3500 dollardy quraıdy. Osyǵan qaramastan belgili ekonomıst Oljas Qudaıbergenov Sıngapýr tájirıbesi bizdiń el úshin eń tıimdi úlgi bolady dep sanaıdy.
«Bul birjolǵy bastama bolsa, sheteldik tájirıbeniń qajeti joq. Al muny zeınetaqy jáne turǵyn úı júıelerin yqpaldastyrý turǵysynan turaqty túrde iske asyrǵymyz kelse, Sıngapýr jaqsy úlgi bola alady. Ol memlekette de basynda halyqtyń turǵyn úımen az qamtylýy, kóleńkeli ekonomıka, zeınetaqynyń tómendigi sııaqty kúrmeýi kúrdeli máseleler shash etekten boldy. Biraq olar bul qıynshylyqty eńserip, halyqtyń óz aqshasyna úıli bolýǵa múmkindik beretin tetikti oılap tapty. Bul jerde memleket tek keremet úılestirýshi rólin atqardy, sosyn máseleler birtindep sheshile bastady. Eger birjolǵy is-shara retinde aıtar bolsaq, bizdiń elde basynda 500-700 myńǵa jýyq adam baspanaǵa qol jetkize alady. Al kelesi kezeńde turǵyn úı jáne zeınetaqy júıesin baılanystyra alsaq, onda zeınetaqy qorynyń salymshylaryna túgel baspanaly bolýǵa múmkindik týady», dedi ekonomıst.
Buǵan qosa Oljas Qudaıbergenov qazaqstandyqtardyń zeınetaqy jınaǵyna súıenip baspanaly bolýyna yqpal etetin bastama qazir maquldanýdyń sońǵy satysynda turǵanyn, jaqyn arada jańalyq bolatynyn atap ótti.
Osy turǵyda jýrnalıst, qarjy naryǵynyń sarapshysy, zeınetaqy júıesi taqyrybynda enpi.kz portalyn qurǵan Bota Jumanovanyń da oıyn bilgen edik. Ol Prezıdenttiń bastamasyn júzege asyrýǵa bolatynyn, bul ıpotekamen aınalysatyn memlekettik ınstıtýttar men baǵdarlamalardy jetildirýge serpin beretinin alǵa tartty.
«Qazaqstan zeınetaqy jınaǵynyń bir bóligin maqsatty qoldanýǵa múmkindik berýge júıeli túrde daıyndalyp jatyr. Bul kredıt berýdiń memlekettik tetigi arqyly júzege asatyny anyq. Mysaly, bul is-sharaǵa Turǵyn úı qurylys jınaq banki aralasýǵa bolady. Is júzinde bul bankti arzan ıpotekalyq nesıe berýge baǵyttalǵan memlekettik bank deýge bolady. Memleketke memlekettik bankke memlekettik zeınetaqy qorynan aqsha qosý yńǵaıly bolady jáne aqsha memlekettik júıeniń ishinde qalady. Bul rette turǵyn úı qurylysyn qarjylandyrýǵa basymdyq beriledi. Eldegi jyljymaıtyn múliktiń basym bóligi Keńes zamanynan beri tur. Aldaǵy 20 jylda turǵyn úı jaǵdaıyn jaqsartý qajettigi odan saıyn kúsheıe túsedi. Atalǵan bastamanyń tıimdi tusy, adamdar zeınetaqy jınaǵynyń paıdasyn qazirden bastap kóre bastaıdy, ıaǵnı ómiriniń belsendi kezeńinde paıdalana alady. Buǵan qosa qazaqstandyqtardyń zeınetaqy jınaǵy basqa elder men kompanııalardyń ekonomıkasyna emes, el ekonomıkasyna jumys isteıtin bolady», dedi B. Jumanova.
Sondaı-aq sarapshynyń aıtýynsha, bul ıdeıa zeınetaqy qorynyń salymshylary úshin de tartymdy bolmaq. Qazir eńbekke jaramdy halyqtyń kóbi zeınetaqy júıesine neǵurlym jolamaýǵa tyrysyp, kóleńkeli ekonomıkada jumys isteıdi. О́ıtkeni olar qarajatyn meılinshe tezirek jınap, erterek úıli bolýǵa umtylady.
Endi zeınetaqy jınaǵynan baspana alýǵa múmkindik týatyn bolsa, salymshylardyń da qatary kóbeıe túsedi. Qazirdiń ózinde oń ózgeris baıqalady. Naqtyraq aıtsaq, Biryńǵaı jınaqtaýshy zeınetaqy qorynyń 1 shildedegi deregi boıynsha salymshylardyń jınaqtary 11,8 trln teńgege jetti. Bul kórsetkish ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda shamamen 1,7 trıllıon teńgege nemese 18 paıyzǵa ósken. Jyl basynan beri BJZQ-daǵy jeke zeınetaqy shottary 9 paıyzǵa artyp, 1 shildede 11,7 mıllıonǵa jetti.
Qalaı bolǵanda da qolǵa alynǵan bastama barynsha tıimdi uıymdastyrylsa, qamsyz qarttyqtyń kepili zeınetaqy jınaǵy da jetkilikti deńgeıde qalyp, azamattardyń zeınet jasyna deıin úıli-kúıli bolǵany quba-qup bolar edi. Jaqyn arada uzaqqa sozylǵan bul is-sharaǵa qatysty usynystar utymdy bolyp, naqty sheshimi shyǵady dep úmittenemiz.
