Kóshi-qon salasyna jańa kózqaras qajet

– Sońǵy kezderi qoǵamymyzda eli­mizdegi kóshi-qon salasyndaǵy ózek­ti máseleler keńinen ári jıi tal­qy­lanatyn taqyryptyń biri­ne aınaldy. Munyń basty sebebi ne­de?

– Árıne atalǵan máseleniń bizdiń qoǵamdy alańdatýy da jáne onyń jıi qozǵalatyn taqyrypqa aınalýy kezdeısoqtyq emes. Birinshiden, jalpy qazirgi jahandaný dáýirinde kóshi-qon máselesi árbir ulttyq mem­leket halqynyń ekonomıkalyq ór­leýine, tarıhı sana-sezimi men rý­hanı damýyna yqpal etetin bas­ty saıası mánge ıe. Ekinshiden, áli de shetelderde tarydaı shashylyp júrgen qandastarymyz ben óz tý­ǵan jerinde atam zamannan beri turyp jatqan otandastarymyzdyń ta­rıhy men mádenı murasynyń qazaq halqynyń birtutas rýhanı dú­nıe­sin quraýy tıis. Bul jaıdyń ekeýi de Qazaqstan memleketiniń saıa­sı-ekonomıkalyq damýyndaǵy bas­ty, basymdy baǵyttardyń biri bolýy kerek. Sondyqtan da atalǵan másele halqymyz úshin asa mańyzdy bolǵandyqtan onyń jıi talqylanýy zańdylyq.

– О́tken ǵasyrdyń 90-jyldary bas­talǵan qazaq kóshi-qonynyń jy­ry da, syry da taýsylar emes. Bul jóninde ne aıtasyz?

– Qazirgi tańda sheteldegi qan­das­ta­ry­myzdyń jalpy sany, keı­bir derekterde 5,5 - 7 mıllıonǵa jetedi dep kór­setilip júr. Olardy atajurtqa tartý búgingi Qazaq eliniń qasıetti min­­deti bolýy tıis... Táýelsizdiktiń alǵ­­­ashqy jyldarynda shettegi qazaq­tar­dyń óz atajurttaryna degen yqy­lasty kóshteri rýhanı saǵy­nysh­tyń arqyraǵan ózeni bolyp aǵylsa, ke­ıin­nen túrli turmystyq-áleý­met­tik jaǵdaılarǵa baılanysty ol bir­tin­dep jylǵaǵa aınaldy.

Qazaqstandy mekendep kelgen túr­li etnostardyń ókilderi táýel­siz­diktiń alǵashqy kezeńinde ózde­riniń tarıhı Otandaryna údere kósh­­kenderi de belgili. TMD mem­le­­ket­­terindegi saıası-ekono­mı­ka­lyq daǵdarystar jáne óndiristik baı­lanystardyń úzilýi elimizdiń áleý­mettik-ekonomıkalyq damý áleýe­tine de teris yqpalyn tıgiz­ge­ni anyq. Jumyssyzdyq jáne ekono­mı­ka­lyq jaǵdaıdyń tómendeýi men túrli tur­mys­tyq qıynshylyq qazaq­stan­dyq­­tardyń shetelderge kóship jatqan ot­ba­­­sylar sanynyń jyl saıyn artýy­men de baıqaldy.

Al qazaq repatrıanttary úshin kvo­tanyń jáne memlekettik qoldaý­dyń jetkiliksiz bolǵandyǵy qazaq kóshiniń seıilýine áser etti. Buǵan qosa, azamattyq alý, zeınetaqy tóleý, ju­mysqa ornalastyrý jáne ózge de qu­jattardy rásimdeý úshin ártúrli bıýrokratııalyq kedergiler de kóshtiń kidirýine áser etti. Qazaqstannyń óz ishindegi mıgrasııanyń da báseń­sýi baıqalady. Halqy tyǵyz qonys­tan­ǵan ońtústik óńirlerden halyq sany az soltústik pen shyǵys óńirlerge qo­nys aýdarýshylardyń qatary da sı­re­di.

Qazirgi pandemııa jaǵdaıynda jáne odan keıin de ekonomıkalyq daǵ­darys saldarynan eldegi áleý­met­tik-ekonomıkalyq ahýal nasharlap, shaǵyn jáne orta bıznestiń tabystary azaısa, bıýd­jet­ti qys­qar­tý jáne basqa da yqsham­daý­lar júrgizilse, ol túrli etnos­tar men repatrıanttardyń ómir súrýine, sondaı-aq jalpy ha­lyq­­tyń áleýmettik jáne kóshi-qon jaǵ­daıyna da keri áser eteri anyq.

– Táýelsizdik jyldarynda eli­miz­ge shetten 1 mıllıon qan­da­symyz kóship keldi dep júrmiz. Siz­diń oıyńyzsha, bul úlken kór­setkish pe?

– Qazaq «Elge el qosylsa – qut!» deıdi. Qudaıǵa shúkir, 30 jylǵa jýyq ýaqytta shetten 1 mıllıonnan astam qazaq atajurtqa oraldy. Alaı­da biz buǵan toqmeıilsimeýimiz kerek. Táýelsiz Qazaqstannyń keleshegin oılasaq, elimizdi irgeli memleketter qataryna qosamyz desek, kóp jaǵdaıda syrtta júrgen qandastarymyzdyń áleýetin paıdalaný qajet ekenin qaperimizden shyǵarmaýymyz kerek-aq.

– Keshe jáne búgin elden birjola kóshken nemese oqý, ýaqyt­sha ju­­mys izdep ketken otan­das­ta­ry­­myzdyń qatary ósip otyr. El­den ekonomıkalyq bel­sen­di tulǵalardyń shetke aǵylýy Qazaq­stannyń adamı kapıtalyn álsi­retetini sózsiz. Bul oraıda Reseı­diń esebin eselep túgeldep berip otyr­­ǵanymyz anyq kórinýde. Bizge ne isteý kerek?

– Reseı bıyl sáýir aıynda «Reseı azamattyǵyn alý erejeleri» týraly jańa zań qabyldady. Onda Reseı memleketiniń azamattyǵyn alýdy barynsha jeńildetetin normalar usynylǵan. Mine, osy jaıdyń ózi-aq jáne Qazaqstandaǵy qazirgi kóshi-qon men demografııalyq prosesterdiń nasharlaýy, eńbek resýrstarynyń tómendeýi, elimizdiń qarjy-ekono­mı­kalyq salasynyń kúrdeli ahýaly men ózge de máseleler taıaý arada etnosaralyq qatynastardy damy­tý­dyń, ishki jáne syrtqy kóshi-qon máselelerin retke keltirýdiń jańa baǵdarlamasyn ázirleýdi talap etedi.

Bul úshin etnosaralyq qatynas­tar­dy, kóshi-qon men demografııalyq saıasatty damytý máseleleri boıynsha naqty taldaý men monıtorıng júrgizý kerek. Sodan soń sol tal­daýlardyń nátıjesi boıynsha baǵ­darlama ázirleý úshin derbes mem­le­kettik qurylym qurylýy qajet. 1997-2004 jyldar aralyǵynda osyndaı qurylymnyń biri Kóshi-qon jáne demografııa agenttigi bolatyn. Al qazir sol agenttiktiń jumysy Eńbek jáne áleýmettik qorǵaý, Ishki ister, Aqparat jáne qoǵamdyq damý, Syrtqy ister mınıstrlikteri, QHA, son­daı-aq «Otandastar qory» sııaqty meke­­­melerge, keıbiri qoǵamdyq uıym­­­darǵa bólinip berildi. Buǵan kó­ńil aýdarmasa bolmaıdy.

– Sonda siz tez arada Qazaq­stan­nyń orta merzimdi jáne uzaq merzimdi kóshi-qon, de­mo­gra­fııa­lyq saıasatyn damy­tý­dyń jańa strategııasy men baǵdarlamasyn ázirleý qajet dep oılaısyz ba?

– Árıne ǵylymı-teorııalyq jáne qoldanysqa tıimdi qujat kerek. Osy baǵdarlamanyń aıasynda salanyń perspektıvaly baǵyt­ta­ryn aıqyndaý, ǵylymı kadr­lar daıar­laý, zertteýler júr­gizý, sondaı-aq kóshi-qon jáne demo­gra­fııa­lyq zert­teýlerdiń bu­ryn­nan qalyp­tas­qan qazaqstandyq mek­tebin qaıta jań­ǵyr­tý qajet.

Sońǵy jyldary ǵylymı zertteýler kóbine qazaq ultynyń tarıhy men etnomádenı-etnologııalyq murasyn zertteýge, qandastardyń áleýmettik-mádenı beıimdelýine, áleýmettik saýalnama júrgizýge jáne qazaqtardyń sheteldegi rýhanı-mádenı qajettilikterin is júzinde iske asyrýǵa baǵyttalyp keledi. Bul rette kóshi-qon, demografııalyq pro­sesterdiń, olar elimizdiń eko­nomıkalyq damýy men ulttyq qaýipsizdigine áser etýine jasalǵan keshendi saıası taldaýdyń áli de azdyǵy baıqalady. Sondaı-aq Qazaq­s­tan júrgizip otyrǵan kóshi-qon sa­lasyndaǵy dıplomatııalyq saıa­sattyń quqyqtyq, áleýmettik-eko­no­mıkalyq jáne saıası saldaryn zert­teý zertteýshilerdiń nazarynan tys qalyp jatyr. Bul oraıda Qa­zaq­stan Prezıdenti Q.Toqaevtyń eldiń saıası-ekonomıkalyq, áleý­met­tik jáne gýmanıtarlyq jańǵyrýy týraly usynystary men bastamalary negizinde etnosaralyq qaty­nas­tar men kóshi-qon, demografııa prosesteri salasyndaǵy memlekettik saıasatty taǵy da aıqyndap, ony belsendilikpen iske asyrý qajet.

Áńgimelesken

Joldybaı BAZAR,

«Egemen Qazaqstan»