EL BOLAShAǴYN ERTEDEN OILAǴAN

О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń aıaǵy men 90-jyldarynyń basynda álemniń saıası kartasynda úlken ózgerister boldy. Dúnıe júzindegi eń úlken memleket – Keńester Odaǵy ydyrady. Keńes memleketiniń qura­mynda bolǵan eldermen qatar, Qazaqstan da óziniń táýelsiz damý jolyn tańdaýǵa múm­kin­dik aldy. Iаǵnı, osy kezden bastap Qazaq-stan jańa memleket qalyptastyrýdyń der­bes dańǵylyna tústi. Ata-babamyz ańsaǵan táýelsizdikti aıaǵynan tik turǵyzý jolynda qazaq halqynyń mańdaıyna N.Nazarbaevtaı ulttyq lıder buıyrdy. Sóıtip, álemdik saıasatta jas táýelsiz memleket qurýdyń “nazarbaevtyq nusqasy” kórinis berdi. Sodan beri bul nusqa óz halqy men eliniń taǵdyry úshin uly jaýapkershilikti moıny­na alǵan Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń beınesimen birge damyp keledi. Kezinde álemdik saıasattyń kánigi tar­lany, Ulybrıtanııanyń burynǵy premer-mınıstri Margaret Tetcherdiń: “Táýelsizdik alǵan sátten bergi Sizdiń kóregen saıasa­tyńyz elińizdi bostandyqqa aparatyn sara jolǵa tústi. Bázbireýler, sirá, Sizdiń elińiz­diń etnostyq jáne dinı sanalýandyǵy alaýyzdyq pen arazdyq týǵyzyp, Qazaq­standy álsiretedi dep oılaǵan bolýy múm­kin. Bári de kerisinshe bolyp shyqty”, dep el kóshin bastaýdaǵy N.Nazarbaev jolyn moıyndaýy qazaq halqynyń ózine degen senimin nyǵaıtty. Táýelsizdik degen tátti sóz ekeni bári­miz­ge belgili. Táýelsizdik alý bar da, ony baıandy etý bar. Táýelsizdikti jarııalaý bar da, ony nyǵaıtý bar. Ol úshin aldymen eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etý kerek. Kezinde áskeri, shekarasy joq eldiń qaýip­sizdigin tek saıasatta erekshe qadam jasaýmen moıyndatý arqyly ǵana saqtap qalýǵa bolatyn edi. Sondyqtan da Elbasynyń álem­de tolyq jáne qaıyrylmastan ıadro­lyq qarýsyzdanýdy jaqtaǵan tabandy da belsendi ustanymy arqyly elimiz álemdik saıasatqa ózindik orny bar ekenin moıyndata otyryp, sátti qadam jasady. Sonymen birge N.Nazar­baev eldiń qaýipsizdigi bir ǵana eldiń múdde­simen sheshilmeıtindigine halyqaralyq qaýym­dastyqtyń nazaryn únemi aýdarýmen keledi. Osy jerde Qazaqstan Prezıdentiniń 2006 jyldyń qyrkúıeginde AQSh astanasy Vashıngtonnyń tórinde otyryp aıtqanyn oqyrmandarǵa taǵy bir qaıtalasaq artyq bolmas: “Álemde is júzinde halyqaralyq quqyqtyń negizgi qaǵıdattaryna qaıshy keletin ahýal qalyptasyp otyr: bireýlerge qarýynyń bolýyna jáne ony jetildirýge ruqsat etiledi, bireýlerge olardyń bolýyna, tipti ázirlenýge tyıym salynady. Bul durys emes, ádil emes, tepe-teńdik joq. Iаdrolyq qa­rý­dy basqa elder ázirleýge tıis emes eke­nin, taratylmaýy tıis ekenin aıta otyryp, ıadrolyq derjavalardyń ózderi óz tarap­tarynan ózderinde bar ıadrolyq arsenaldy qysqartý úlgisin kórsetýi tıis. BUU aıasynda bul máseleniń sheshimi jahandyq sharalar, barlyq memleketterdiń, eń aldymen, barlyq ıadrolyq memleketterdiń ıadrolyq qarýdy qysqartý jáne olardyń arsenaldaryn bir­tindep joıý jóninde jaýapkershiligi jaǵyna qaraı qaıta qaralýy tıis dep bilemin”. Osyndaı danagóı kózqaras Elbasymyz­dyń esimin elimizben birge, álemdik saıasatta­ǵy belgili tulǵalarmen qatar qoıyp ataýǵa múmkindik berdi. Qazirgi táýelsiz Qazaqstan Reseı, Qytaı, AQSh jáne Batys Eýropa bastaǵan álemniń alpaýyt memleketterimen, Ortalyq Azııa elderimen ózara senimdi yntymaqtastyq, dostyq, týystyq qarym-qatynastar ornatyp, álemdik qoǵamdas­tyqtan ózine laıyqty oryn aldy. N.Á.Nazarbaevtyń Eýrazııalyq odaq qurý jónindegi ıdeıasy ýaqyt ótken saıyn óziniń mańyzdylyǵyn dáleldeı túsýde. Qazaqstan, Reseı jáne Belarýs arasyndaǵy Kedendik odaq qatynastary úsh jaqty saýda-ekonomıkalyq baılanystardy odan ári nyǵaıta túsýge jaǵdaı jasaı bastasa, bul úlken ıdeıanyń iske asqan bastaýy. N.Nazarbaev Qazaqstannyń Ortalyq Azııa elderimen ekonomıkalyq jáne saıası saladaǵy yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa jáne óńirlik qaýipsizdik máselesin sheshýge kóp úles qosyp keledi. Sonyń bir aıǵaǵy Elbasynyń jýyrdaǵy О́zbekstanǵa sapary bolsa kerek. Maǵan álemniń 50-den astam elin aralaý baqyty buıyrdy. Burynǵy keńes kezinde, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda shetelde qazaqpyn, Qazaqstannanmyn desem eshkim túsinbeıtin. Al qazir Qazaqstan desem birden Nazarbaevtyń elinen ekensiz ǵoı dep jylyushyraı qaraıdy. Táýelsizdik jarııalanǵannan keıingi qıyn máseleniń biri adamdar boıynda sana táýelsizdigin qalyptastyrý boldy. Endigi kezekte evreılerdi sana quldyǵynan qutqarý úshin 40 jyl shól dalada ertip júrgen ańyzda aıtylatyn Moıseı sekildi halyqty bodandyq kóńil-kúıden aryltý mindeti turdy. Sondyqtan da, Qazaqstan halqynyń saıa­sı tanym-túısiginde silkinis týdyryp, táýelsiz memlekettiń týyn tikteý isi Elba­syn tarıhı mańyzdy qadamdar jasaýǵa shaqyrdy. Bul – ǵasyrlar boıy ańsaǵan táýelsizdikke endi ǵana qol jetkizgen jas memleket úshin, eli taǵdyryn senip tasyrǵan tuńǵysh Prezıdentimiz úshin de naǵyz úlken syn bolatyn. Keńistik pen ýaqyt faktorlarynyń suranysyn dál taba bilgen tájirıbeli saıa­satker N.Á.Nazarbaev elimizdiń halyq­ara­lyq mártebesin tyńnan kóterýge baǵyttal­ǵan ońtaıly tarıhı sheshimder qabyldaı bildi. Aıtalyq, birinshiden, jas memleketimiz­diń Konstıtýsııasyn álemdik demokratııa­lyq qaǵıdalarǵa negizdep jańartty. Bizdiń oıymyzsha, bul mindetti ult múddesine saı oryndap shyǵý naǵyz ǵasyrlyq erlik retinde baǵalanatyn úılesimdi is-qımyl júıesin jasaýdy qajet etti. Solaı boldy da. Osy oraıda tuńǵysh Prezıdentimiz túrli saıası-áleýmettik, geografııalyq jáne klımattyq faktorlardy tarazyǵa tarta kele, memleket astanasyn Almatydan Arqa dalasynyń tóri – Aqmolaǵa kóshirý týraly sheshim qabyldady. Elbasynyń bul tarıhı talǵamy qoǵamda kúshti úndestik týǵyzdy. Osylaısha halyqtyń saıası mádenıetin kóterýge sep bolǵan rýhanı-áleýmettik silkinis týdy. Halyqtyń óz qalaýynsha astanasyn aýystyrýy shynaıy táýelsizdik­tiń, erkin oılaı bilýge degen tarıhı múm­kindiktiń týǵanyn kórsetetin aıqyn aıǵaq edi. Osyndaı birneshe mańyzdy jumys­tardan soń onyń durystyǵyna halyqtyń kózi jete bastady, eldiń Elbasyna degen senimi kún sanap arta tústi. Shyn máninde, qazirgi Astana Qazaqstan halqyn aýyzbirlikke, yntymaq pen ortaq maqsattarǵa jeteleıtin ulttyq sımvoly­myzǵa aınaldy. Álem kóz tikken saıası-ekonomıkalyq, mádenı-áleýmettik turǵydan damý úrdisindegi, dinı tatýlyq pen turaqty­lyqty jalaý etip kótergen Astanamyzdyń ataǵy beıbitshilik pen elder arasyndaǵy tatýlyqtyń kepili bolarlyq zor bastamaǵa aınalýda. Qazirgi ýaqytta Astana qalasy árbir qazaq júreginde áleýmettik-ekono­mıkalyq jáne saıası-qoǵamdyq mańyzy bar jaı qala ǵana emes, týǵan jerge, ortaq Otanymyzǵa degen shynaıy súıispenshilik bolyp oryn tepti. Táýelsizdik túsinigin kúsheıtýdiń erekshe tetigin jastarmen baılanystyra bilgen Elbasy “Dúnıe tutastaı alǵanda alǵa jyljyǵanymen, jastarǵa árdaıym basynan bastaý kerek” degen klassıktiń sózin keltire otyryp, jastarmen jumysqa aıryqsha kóńil bólip keledi. Bilim men ǵylym salasynyń qyzmetkeri bolǵandyqtan, N.Nazarbaevtyń jastarǵa sapaly bilim, sanaly tárbıe berýge degen ustanymdaryna únemi tántimin. N.Nazarbaevtyń 2009 jyldyń 19 naýryzynda Reseıdiń bedeldi “Izvestııa” gazetinde jarııalanǵan maqalasynda birles­ken kúsh-jigermen bilim berý salasyn sapa­lyq jańa deńgeıge shyǵarý basty maqsat ekenin atap ótti. Bul jóninde Qazaqstan “Bolashaq” baǵdarlamasy arqyly jylyna 3000-nan astam jasqa álemniń bedeldi oqý oryndarynda bilim alýǵa múmkindik jasaýda. Elbasy stýdent jastardyń halyqaralyq deńgeıde bilim alý baǵytynda erkin qozǵalysta bolýynyń bolashaǵyna úlken úmit artýda. Soǵan oraı elordada álemdik deńgeıdegi jańa ýnıversıtettiń ashylýy asa mańyzdy shara bolmaq. Eýropa odaǵynda “Erazmýs Mýndýs” baǵdarlamasy bar, ol – joǵary bilimge degen eýropalyq kózqarastaǵy jańa jahandyq jeli. Bul baǵdarlama óz kezeginde joǵary bilim berýdegi ózara yntymaqtas­tyqtyń ońtaıly, beıimdelgish júıesi retinde 2001 jyly Eýropa parlamentinde qabyldanǵan, elimiz jýyrda qosylǵan Bolon úderisiniń talaptaryna jaýap beredi. Eger de osyndaı baǵdarlama Eýrazııa keńistigine engizilse, bizdiń yntaly jastarymyzdyń básekege qabiletti bilim alýlaryna jasalǵan keremet qamqorlyq bolatyny sózsiz. Elbasy qoldaǵan bul baǵdarlamaǵa barlyq joǵary oqý oryndary, ǵalymdar óz deńgeılerinde atsalysýy kerek. Elimizdiń bolashaǵy – jastardyń múddesin joǵary qoıyp kele jatqan Prezıdentimiz N.Á.Nazarbaev daǵdarys álem úreıin alǵan byltyrǵy jyldyń basynda Úkimetke 10 000-nan astam stýdentke qosym­sha bilim granttary, 40 000 stýdentke jeńil­de­tilgen uzaq merzimdi nesıe bólýdi tapsyr­ǵany árdaıym jadymyzda. Balalar úıinen shyqqan oqýshylardyń, stýdentter­diń, ma­gıs­tranttardyń shákirtaqysy – 50 paıyzǵa, qam­qorshynyń qolynda turatyn bilim alý­shy­lardyń shákirtaqysy 30 paıyzǵa kóbeıdi. Jalpy, bilim alýshylardyń shákirtaqylary bıylǵy jyldyń sáýirinen taǵy da arttyryldy. Kúndelikti sheshimin kútetin qarbalas is­ter­diń arasynan jastardyń jaıyna qa­tysty sharalardy sheshýge ýaqyt ta, qarajat ta taba biletin, búgingi jastar alatyn bilimniń kókjıegin barynsha keńeıtýdi oılap, “Bolashaq” baǵdarlamasy arqyly qazaq jastarynyń sheteldiń kórnekti oqý oryndarynda bilim alýyna jaǵdaı jasaýǵa, elimizdiń joǵary mektebin álemdik standart deńgeıine kóterýge kúsh salyp otyrǵan Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń el bolashaǵyn erteden oılaǵandyǵy anyq. Baızaq MOMYNBAEV, Qorqyt Ata atyndaǵy Qyzylorda memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor.