Dana Hıkar jáne Abaı

«Dana Hıkar hıkaıasy» degen atpen BǴM M.O.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýty tarapynan «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamasy bo­ıynsha shyqqan jıyrma tomdyq «Ádebı jádigerler» (2013) jáne «Rýhanı jań­ǵyrý» memlekettik baǵdarlamasy aıasynda shyǵarylyp jatqan «Uly dala jaýharlary» serııasynyń «Ejelgi dáýir ádebıetiniń antologııasy. Islamǵa deıingi ádebı jádigerler» (1 tom, 2019) jınaqtaryna engizilýin bul shyǵarmanyń qazaq ádebıeti tarıhynda da ózindik orny bar ekendigin kórsetse kerek.

«Dana Hıkar sózi» shyǵarmasynyń sıýjeti, ondaǵy aforızmder álem halyq­tary ádebıetine keńinen taralǵan: arameı, sırııa, arab, armıan, evreı, grek, bol­gar, grýzın, orys, qypshaq, túrik til­de­rindegi nusqalarymen qatar, tipti Ezop pen Demokrıttiń aforızmderimen, «Myń bir tún», «Kalıla men Dımna» shyǵarmalarynda kezdesip otyrady.

Shyǵarmanyń negizgi oqıǵalyq jelisi bizdiń dáýirimizge deıingi VII ǵasyrda Assırııada dúnıege kelgen. Sınaherıb (b.d.d. 704-680 jj.) pen Asarhadon (b.d.d. 680-667 jj.) Assırııa men Babyldy bılegen ataqty patshalar, al Hıkar – osy eki patshanyń aqyldy da dana keńesshisi, is júrgizýshi hatshysy bolǵan tarıhı tulǵa.

Shyǵarmanyń qypshaq tilindegi aýdarmasy, ózge tilderdegi nusqalarymen salystyrǵanda, Hıkardyń bastan keshirgen oqıǵalarynyń barlyǵyn tizbektemeı, oqıǵanyń negizgi jelisin ǵana aıtyp, negizinen dana Hıkardyń asyrap alǵan balasy Natanǵa aıtqan aqyl-keńes, ósıet-naqylynan turady jáne mátin mazmuny kóbine birinshi jaqtan baıandalady.

«Dana Hıkar sózi» – adamgershilik iliminiń aıasynda kisilik qasıetti nası­hat­taǵan ári irgeli de absolıýtti aqıqatty aıta alǵan eń kóne shyǵarma. «Nastavlenııa ı ıstorııa Ahıhara» atty maqalasynda R.G.Apresıan «Dana Hıkar sózin» oqý ba­rysynda aldynan tanys-beıtanys adam­gershilik álemi ashylǵanyn jazady. Bul túıindeýdiń mańyzy óte zor, munyń astarynda «Dana Hıkar sózin» adamgershilik nasıhaty dep qabyldaǵan túıindi paıymdaý jatyr. Bizdińshe, «Dana Hıkar sózi» – túrki tili­niń bir butaǵy sanalatyn qypshaq tili­ne aýdarylǵan eń kóne aqyl kitaby, adamgershilik álippesi. Birshama tolyqtaý sanalatyn armıansha nusqasynda da dana Hıkardyń basynan keshirgen oqıǵalary túgel qamtylmaǵan, al qypshaq tilin­de­gi nusqasy bizge tipti shaǵyn kólemde jetken. Shyǵarma basy «Dana Hıkardyń sózi, es-aqyly. Adamzat balasy úırensin dep aıtqany, úgit-ósıeti. Ata balasyna ósıet bersin de esterine alsyn» dep bas­talady. Baıqaǵanymyzdaı, bul týyndy – «adamzat balasy úırensin» degen maqsatpen aıtylǵan úgit-ósıet. Adamzat qaýymynyń eń kishkene bólshegi – otbasy bolsa, dana Hıkardyń ósıeti sol otbasyndaǵy atanyń balasyna aıtar aqyl sózderi ispetti. Shyǵarmadaǵy oqıǵalar men aıtylar aqyl-ósıetter meılinshe yqshamdalǵan, sýyn aǵyzyp, sólin ǵana qaldyrǵan qalypta deýge keledi. Osy oıymyzdyń bir ǵana mysaly mynadaı: «Ulym, asa tátti bolma, seni jutyp qoıar jáne asa ashy bolma, (seni) túkirip tastar. Odan da jaqsy jaratylysyńa, júrgenińe, barsha isińe saı jýas ta tózimdi bol». Negizi, bizdiń eramyzǵa deıingi (VII ǵ.) «Dana Hıkar sózi» men keıingi kezeńdegi (XI ǵ.) «Qutty bilikke» deıingi ǵylymı, kórkem jáne kúndelikti qarapaıym tanymda adamgershilik – qaıyrymdylyqqa balanady jáne qaıyrymdylyqtyń ózi – eki shetki kemshiliktiń orta tusy bolyp sanalady. Mysaly, myrzalyq, jo­marttyq – as ta tók ysyrapqorlyq nemese qaıyrymy kem sarańdyq ta emes, ekeýiniń qaq ortasyndaǵy qaıyrymdylyq qasıet. «Dana Hıkar sózindegi» «jaqsy jaratylysyńa, júrgenińe, barsha isińe (saı) jýas ta tózimdi bol» ósıeti osyndaı qaıyrymdyq qasıetti tanytady. Ári ál-Farabıdiń: «Baqyt degenimiz – ár nárseniń de óz bolmysyna saı bolýy men sol ózindik tól bolmysyn baıandy etýi» degen tapqyr túıinin de oıǵa oraltady. Iаǵnı dana Hıkardyń da, ál-Farabıdiń de aıtyp otyrǵany bir-aq nárse, eki shyǵarmadaǵy ortaq aqıqat, bir mazmun – «jaqsy jaratylysy, júrgeni, barsha isi» men «óz bolmysyna saı» jýas ta tózimdi bolý», abyroı men adamgershilik. «Dana Hıkar sózindegi» aqyl-ósıetter toqsan aýyz sózdiń bárin aıtyp jatpaıdy, tek túıinin ǵana tanytqan tapqyr oılar túrinde keledi. Adamzattyń keıingi urpaqtary shyǵarmadaǵy bul óreli oılardy hal-qaderinshe tarata tanyp, óz ómirine ónege, ózek ete bilýi tıis. «Dana Hıkar sózi» – adamzat balasyn zor kesel men qaýipten saqtandyra otyryp oılandyratyn tálimdi shyǵarma. Eskertkishtegi dana Hıkar men Natan arasyndaǵy qarym-qatynas oqyrmanyn osyndaı óreli oılarǵa jeteleıdi. Aqyly bar, ary bar adam­zat ulynyń qalypty áreketi men asyl armany – bolýy múmkin qııanattyń aldyn alyp, jaýyzdyqtyń jolyn kesý. «Dana Hıkar sózinde» mundaı jaısyz jaǵdaıdyń arty qaıyrly bolǵanymen, óz kezinde ókinishtileý sıpatta óris alǵan. Iаǵnı patsha qara nıet Natannyń ótirik, jalǵan, aıar sózine senip qalyp, aqyldy da adal ýáziri Hıkardaı asyl adamyn ólim jazasyna buıyrady. «Dana Hıkar sózindegi» osy bir oqıǵa adamzat qaýymynda bolýy múmkin ózge qııanat pen aıarlyqtyń qaıtalanbaýyna kómektesedi, qaı kisige de ókinishti jaǵdaıdan sabaq alatyndaı oı salady.

Ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qala tur­­­ǵyn­darynyń kózqarastary» atty trak­­tatynda memleketti adam denesine teńep, ekeýindegi sáıkestikti salystyra áńgimeleıtini bar. Iаǵnı memlekettegi patsha – denedegi júrekke, al ýázir – mıǵa balanady. Sondaı-aq denedegi baýyrdyń – memlekettegi áskerbasyna teńeletini de bar. Budan shyǵatyn túıin – adam densaýlyǵynyń myqty bolýy ásirese júrek, mı, baýyrdyń saýlyǵyna baılanysty bolsa, memlekettiń de qýatty, qutty bolýy ondaǵy patsha, ýázir jáne áskerbasynyń óz mindetterin oıdaǵydaı múltiksiz oryndaýyna tikeleı táýeldi bolady. Denedegi júrek múshesi sekildi memlekettegi patshanyń da bolmys, már­tebesi asa joǵary. Sóıtse de bilý, taný quraly retinde júre kele aqylǵa aınalatyn mıdyń balamasy bolyp tabylatyn dana ýázirdiń, jalpy aqyldy adamnyń qyzmeti de aıryqsha eleýli. Abaıdyń da «júrektiń aqyl sýaty» deýi tegin emes, ar-uıatty, ádiletti bolyp júrek ámirimen júrý eń áýeli olar jaıly aqıqatty tanyp bilýden bastaý alady. Aqıqatty ta­nymaı turyp ádepti bolý, adam ataný – shala tirlik. Iаǵnı Abaı aıtqandaı, aqyl – júrekke aqıqatty tanytýda járdemshi bolatyn tiregi, «sýaty» sekildi. Buryn-sońdy oıshyldardyń aıtýynsha, júrekten shyǵyp, júrekpen baılanystyrylatyn ar-uıat, meıirim, ynsap, ádilettiń ózin eń áýeli uǵym, kategorııa, aqıqat retinde tanytatyn – aqyl. Mine, osyndaı aqyl-oı men danalyqtyń ıesi Hıkardyń patsha tarapynan jazalanyp, ólimge kesilýi – bir ǵana bıleýshiniń emes, pende, kelte sanalatyn jalpy adamzattyń da zor aıyby deýge keledi.

«Oǵyznamanyń» F.Rashıd ad-Dın nus­­­qasynda jaýynger jigittiń aqyl­dy, dana ákesin patsha ámiri boıynsha eline qal­dyryp ketpeı, jasyryn túr­de joryqqa alyp shyǵatynyn baıandaı­tyn oqıǵa bar. «Oǵyznamadaǵy» osy bir jaǵdaı azda­ǵan ózgeris, birshama túrlenýmen «Dana Hıkar sózinde» de ushyraıdy. Kórshi ornalasqan bedeldi de dańqty patshanyń árqıly suraq-saýal, talaptaryna ja­ýap tabý áreketinde «ólip qaıta tirilgen» da­na Hıkardyń aqyly zor kómek bolady. Qaı zamanda da «láppaılap» turatyn oryndaýshy orta qol qyzmetshiler kóp bolady da, dana Hıkardaı senimdi serik, aqyl­dy keńesshiler óte sırek ushyraı­dy. Otbasynan bastap qoǵam men memleket deńgeıine deıingi qut-bereke – dana Hıkardaı aqyldy adamdardyń eńbegimen keledi ári solar arqyly ǵana qut-bere­ke baıandy bolyp turaqtap qalady. Shy­ǵarma óz ósıet, ónegesimen keıingi urpaq pen jalpy adamzatty Natan sekildi ta­nym-túsinigi tómen jandardyń jaýyz áre­ketinen jırendirip, qııanat pen obal jasaýdan aldyn ala saqtandyrady. Ámir­shi, patsha, jalpy bılik ıesi ataýlyǵa aqyldy, arly, adal adamdardy qadir tutyp, baǵa­laı bilýdi keńes etedi. «Dana Hıkar sózi» bizderdi aqyldy, arly, asyl negiz, tegi­mizge tartyp, qııanatsyz qaıyrymdy ómir súrýge beıimdeıdi.

Adamgershilik ustanym men ilim dana Hıkar zamanynan araǵa san ǵasyrdy salyp Abaıǵa da jelisin úzbeı júıeli qalybymen jetken. Abaıdaǵy ózindik adam­gershilik ilimdi o basta Kákitaı Ys­­qaq­­­uly baıqap, keıinnen M.Áýezov aıryq­sha mán berip, beridegi qyryq-elý jylda M.Myrzahmetuly ony tolyq adam, jáýanmártlik, ımanı gúl tanymdary arqyly negizdep tanytyp keledi. Adamgershilik jaıly sóz etpeıtin aqyn, jazýshy bolmaıdy. Áıtse de ony taqy­ryptyq turǵydan ǵana aıtýmen shektelmeı, tórkini tereń bastaýynan tartyp ilimge aınaldyra jyrlaý keıingi kezdegi Abaıdan bastalady. Osy adamgershilik jaıy Abaı murasynyń ózegi men máni bolyp tabyla­dy. Adamgershilik – adam­zat oıynyń alyby Arıstotel jazǵandaı, adamzat úshin eń áýelgi qajettilik pen qun­dylyq, baqyt pen ıgilik. Adamzattyń Býdda, Konfýsıı, Sokrat, Platon, Arıs­­totel, Plotın, ál-Farabı, ıbn-Sına, I.Kant, L.Tolstoı, M.Áýezov se­­kildi ozyq oıly danalarynyń bári de óz za­manynda osy adam bolý men adam­ger­shi­likti aıryqsha dáripteýmen bolǵan. Abaı jyrlaǵan adamgershilik ilimi paıda bolǵan týǵan topyraǵy men ózin taýyp qalyptastyrǵan ıesi turǵysynan qazaqtyq, ulttyq ıgilik bolǵanymen, aıtar aqıqaty men qoldanbaly sıpaty jaǵynan adamzattyq mán-mazmunǵa ıe. Abaıdyń tolyq adam atty adamgershilik ilimi qazaqtyń, túrkilerdiń ǵana emes, barsha adamzattyń moraldyq kodeksi bolýǵa laıyq irgeli tanym. M.Áýezov aqyn jaıly óz zertteýlerinde «nravstvennaıa lıchnost» dep atap, basyn bas­­tap, tóbesin kórsetip ketken bul tanymdy M.Myrzahmetuly Abaıdyń ózi qoldanǵan «tolyq adam» ataýymen ǵy­lymı aınalymǵa endirip, jan-jaqty taratyp tanytyp keledi. Áıtse de tolyq adam ilimi búgingi tańda qalyń kópshilik túgili, zııalymyn degen qaýymǵa da túgel tanylyp bolǵan joq. Din, fılosofııa, jantaný ilim-ǵylymdarynyń aqıqatyn boıyna birdeı jınaǵan tolyq adam ilimi tereń tórkininen tartyp bilmese, ózin ońaı kórip, jeńil sanaǵan astamshyl da ústirt izdenispen qalaýly nátıje bere almaıdy. Adam jaratylysynda aqyl-oı men jan-júrek jáne tán qýaty bólinbes birlikte ornyǵyp, olardyń bári de birdeı adamı bolmysymyz úshin asa qajetti bolǵanymen, úsheýiniń ishindegi eń asyly – aldyńǵy ekeýi, ıaǵnı aqyl-oı men jan-júrekten bastaý alar izgi qasıetter. Moral fılosofııasy men tolyq adam iliminiń mazmunyn quraıtyn bul jaılar «tereń oıdyń telmirip sońyna erýmen» ǵana tanylmaq. Tolyq adam ilimi – jaı ǵana «aqyldy bol», «arly bol», «adam bol» degen jalań nasıhat emes, tórkin-tegi, dástúrli damýy, júıeli de qalypty mán-mazmuny bar tórkindi tanym. Aqyn bolýdyń ústine oıshyl hakim atanǵan Abaı mundaı irgeli tanymdy jasaýda óz tarapynan eleýli úles qosqan. Abaıdyń tolyq adam tanymy – kisi qaıtken kúnde aty men zatyna saı qasıetti, qadirli bolady degen oı-tolǵanystan týǵan. Tolyq adam ilimi – adam jaratylysy men bol­mysynyń túgeldigi men tolyqtyǵyn jáne adamgershilik jaǵynan jetile túsken ke­mel­diligin tanytady. Iаǵnı adam jaratylysy men bolmysy – qaıraty (táni), aqyl-oıy men júregi (jany, qaıyrymdylyǵy) túgel bolǵanda ǵana tolyq ári kemel sanalady.         

Aqyl, qaırat, júrekti birdeı usta,

Sonda tolyq bolasyń elden bólek.

Jeke-jeke bireýi jarytpaıdy,

Jol da joq jarymesti

«jaqsy» demek.

Bireýiniń kúni joq bireýinsiz,

Ǵylym sol úsheýiniń jónin bilmek.

Adam balasynyń óz bolmysyna saı adam bola bastaýy áýeli aqyly men qaı­raty arqyly júzege asady da, júrekten bastaý alatyn izgi qasıetterimen odan ári jetilip, kemeldene túsedi, tolyq adamǵa aınalady:

Qaırat pen aqyl jol tabar

Qashqanǵa da qýǵanǵa.

Ádilet, shapqat kimde bar,

Sol jarasar týǵanǵa.

Ádilet pen shapqat – júrekten shyǵa­tyn ári júrekke qatysty izgi qasıetter. Negizi, adamgershilik bolmys «malda da bar jan men tán» sıpatyndaǵy qaırattan (tán) bólek aqyl men júrekke qatysty tanymdyq, qaıyrymdylyq qasıetter arqyly qalyptasyp jetiledi, kemeline keledi. Abaı oıy ulylar aıtqan ataly aqıqatpen ǵajap úndesedi. Buryn-sońdy oıshyldardyń aıtýynda ári «Dana Hıkar sózinde» de jazylǵandaı, adamnyń óz jaratylysy men bolmysyna saı bolyp kemeldenýi eki baǵytta júzege asady. Ál-Farabı onyń alǵashqysyn danalyq pen tanym, al ekinshisin izgilik pen qaıyrymdylyq dep ataıdy da, kisilik kemeldikti jannyń jetilýi túrinde bylaısha tanytady: «... dene jan úshin ómir súredi, al jan minsiz jetilgendik úshin, ıaǵnı qaıyrymdylyq bolyp tabylatyn baqyt úshin ómir súredi, demek jan danalyq pen qaıyrymdylyq úshin ómir súredi». Ál-Farabıdiń osy oıy – onyń ózinen keıingi izbasarlarynyń kóbine baǵyt-baǵdar berer qubylnama ispetti boldy. Ǵulama oıyn Abaıdyń da ustan­ǵa­nyn kóremiz. Ál-Farabı túıini men Abaı oıy bir-birinen alshaq ketpeıdi, qaı­ta ekeýi de ortaq aqıqatty tanytady. Ál-Farabı sózindegi «dene», «danalyq», «qaıyrymdylyq», «jetilý» uǵymdary­nan – Abaı jyrlaǵan «qaırat», «aqyl», «júrek» qasıetteri arqyly jetile kelip tolyq adamǵa aınalýdy uqqandaı bolamyz. Tolyq adam – Abaıdyń ózine deıingi adamgershilik ilimine súıenip ózi jyrlap tapqan tól tanymy. Abaı iliminde adam bolmysyna qatysty eń irgeli de absolıýtti aqıqat aıtylǵan. О́mir men ǵylymnyń qaı salasynda da áli aqıqatqa jetpegen ári aqıqatqa aınala qoımaǵan shıki paıymdaý­lar men shala shyndyqtar birshama mol. Abaı iliminde din men sopylyq, fılosofııa men ǵylymnyń málimet, qaǵıdalary keshendi túrde túgel qamtylyp kórinis tapqan. Báriniń de ılegeni bir teriniń push­paǵy ekeni Abaı ilimi arqyly anyq tanylady. Abaıdaǵy tolyq adam ilimi eń áýeli qaıratty kómekshi, járdemshi etýmen aqyl arqyly jetile berýdi tanytady. Adamgershilik jaıy Abaıdaǵy adamgershilik ilimi tolyq adam arqyly qubylys sıpatynda kelip, odan ári jáýan­mártlikti ótkel, kópir etip, eń túpki máni – mahabbat pen ádilet, izgilik pen súıýge, ıaǵnı júrektiń basty qalaýy úsh súıý, ımanı gúlge deıin damyp ushtala beredi. Abaıda tolyq adamnyń máni men negizine bet alyp, úńile túsken osyndaı bir júıe bar. Sol júıeniń jetile kelip jetken bıigi men shyńy – súıý, ıaǵnı ımanı gúl. О́mirde adam-pendeniń yntyǵyp, umtylyp súıetin qyzyq, qýanyshtartary óte kóp bolsa da, Abaı ózi túıindep jyr­laǵan, qalyptap jasaǵan ımanı gúl, úsh súıý tanymy arqy­ly oqyrmandaryn Alla men adamzat­ty jáne ádiletti súıýge shaqyrǵan. Bul – Abaıdaǵy adamgershilik ilimniń eń bıik shyńy. Abaıdaǵy tolyq adam – tánimen de, janymen de jetilýdiń shyńyna jetip, kemeline kelgen adam. Qoǵam kórkeıýiniń kepili men alǵysharty – ondaǵy árbir jeke adamnyń aqyldy, arly, ádiletti, ynsapty bolýymen aıqyn­dalady. Sonda ǵana qaýymdasqan osyndaı abzal adamdardan sapaly da sara, dana myqty mamandar daıyndalyp, olar óz kezeginde qoǵam men memleket isin qaıyrymdy da qasıetti qalypta júrgizedi, nátıjesinde amal men aıla bastaǵan aldaý men arbaý, ashkózdik pen jemqorlyq, jaýyzdyq pen qııanattyń joly pyshaq keskendeı úziledi.

Egemen el, Táýelsiz Qazaqstannyń bar­­lyq orta, joǵary oqý oryndarynda adam­gershilik páni – tolyq adam, jáýan­mártlik (túrkilik adamgershilik ilimi) sabaǵy júrgiziler bolsa, ony oqyǵan shá­kirt­ter men bolashaq mamandardyń Abaı aıtqandaı, kókirek kózi ashyla tú­sip, adamdyq qasıetteri arta bermek. Nátı­jesinde tolyq adam ilimi arqyly adamdyq bolmysymyz ben áreketimiz adamshylyq aıasynda tolysyp jetile túspek. Shákárim aqyn jazǵandaı, «osy dúnıede kózge ilin­beıtin kishkentaı jandylardan bastap adamdarǵa deıin bári ózi hám násilderiniń jaqsylyqta bolyp ósip-ónýine qam qy­lady. Muny – «barlyq talasy» deıdi. Bul ja­ratylystyń berik joly... Aqyl qara­ýyndaǵy adam tolyǵy barsha adamǵa baq izdegen bolady». Ende­she «tirshilik» pen «barlyq talasy» jo­lyndaǵy danalyq pen qaıyrymdylyq izdegen áreketimizdi Abaı nasıhattaǵan tolyq adam bıigine umtyla júrip jasa­ǵanymyz jón.

Abaı qalyptaǵan tolyq adam ilimin jan-jaqty tanyp, ony el ıgiligine aınal­dyrý – búgingi qoǵamymyz ben mem­le­ketimizdiń eń ózekti áleýmettik-rýhanı muq­tajy men mindeti dep bilemiz. Ásirese aqsha men paıda, dúnıe men baılyq «qun­dylyqtary» arsyzdana alǵa shyqqan naryq zamanynda aqyl-oı men ar-uıat, ımandylyqty nasıhattaıtyn bul ilim baǵyt-baǵdarymyzdy durystap, adamı asyl qalpymyzdy joǵaltpaı saq­tap qalýǵa jetkizedi. Búginde baı men ke­deıdiń arasy tym badyraıa alystap bara jatsa da, turmys, tirshiligimiz táýba deıtindeı jaǵdaıda, alaıda asa maqtanyp, marqaıatyn halde emespiz. Qaryn toıady, kıim bútindeledi, turmys ta birte-birte jaqsarady, áıteýir adamdar ash qalmaý men jalańash júrmeýdiń amalyn jasap baǵady, tán men turmystyń ál-aýqaty men deńgeıin kóterýdiń amaly solaısha tabylady, biraq sóıtip júrip rýhymyz júdep, dilimiz derttenip, adamdyq, adam­shylyq bolmysymyz jetilmeı qalsa, qoǵam men memleketimizdiń shyn mánindegi qaıyrymdy qalypqa kóshýi kesheýildeı bermek. Abaı qalyptastyrǵan tolyq adam ilimimen qarýlanǵan ar-uıatty, ádiletti, ımandy ár adam sondaı-aq kásibi men qyz­meti arqyly el ıgiligin arttyrar aqyl­dy da bilimdi, myqty maman da bola alady. Qoǵamdaǵy túrli ádiletsizdik pen arsyzdyq, kúlli jamandyq ataýly sonda ǵana azaıyp, álsirep joıylýǵa bet alady. Tipti túrli qyzmet babyndaǵylardyń tolyq adam ilimine negizdelgen ereje, qalyppen jumys jasaýy da jón bolady. Shyndap kelgende, bul – qoǵam ıgiligi men memleket múddesin oılaýdan týǵan asyl arman. Qalaı bolǵanda da, qutty qoǵam men órkenıetti memleket úshin ká­sibin ǵana meńgergen «oryndaýshy» ma­mannan góri eń áýeli adamshylyǵyn oılaýmen jetilý jolynda júretin adam artyq. Memlekettiń órge tartar tiregi men negizi sanalar myqty mamandar eń áýeli Abaı jyrlaǵan tolyq adam, jáýan­márt­likti jan, úsh súıýdi ustanǵan qaıy­rymdy kisi bolyp qalyptaspaq kerek. Abaı shyǵarmalaryndaǵy jańalyqty da mán-mańyzy asa zor osy bir izgilikti ilim ult tárbıesi men memleket ıdeologııasyna tiktep, nyqtap negiz etip alynar bolsa, irgeli de ozyq elderdiń qataryna qosy­lýymyz áldeqaıda jedeldep, jemisti bola túser edi. Abaı dúnıetanymy men onyń ózindik tolyq adam ilimin tanyp bilý, sóıtip ony el ıgiligine aınaldyrý – qa­zaq rýhanııaty men ǵylymynyń kezek kút­tirmeıtin zor mindeti.

Seısenbaı QUDASOV,

Silkway halyqaralyq ýnıversıteti «Túrkologııa» ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń dırektory,

Maqsat ÁLIPHAN,

M.Áýezov atyndaǵy OQMÝ gýmanıtarlyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri, f.ǵ.k.