Sáken jaıly kıno túsirýge ne kedergi?

Memleket basshysy aıtqandaı 1988-1989 jyldary aldymen Alash qaıratkerleri birtindep aqtala bas­tady. 1993 jyly «Jappaı saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aq­taý týraly» zań qabyldandy. 1997 jyly Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń Jarlyǵymen 31 mamyr Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn eske alý kúni retinde belgilendi. Memleket tarapynan kóptegen is-shara atqaryldy. Tarıhshylar, jazýshy-ǵalymdar XX ǵasyr basyndaǵy zobalań jaıly zertteýler jasap, tom-tom eńbekter jazdy. Degenmen bul taqyryp tolyq zerttelip bitken joq. Muraǵattarda áli qanshama ǵylymǵa belgisiz qujattar bar. Bulardy zerttepzerdeleý ǵalymdarǵa tıesili dúnıe ekeni daýsyz. Osy oraıda buǵan ǵylymmen birge mádenıet salasy da tikeleı mindetti. О́kinishtisi sol, solaqaı saıasattyń qurbany bolǵan arystarymyzdyń sahna men ekranǵa shyqqan beıneleri saýsaqpen sanarlyq. Bul – eldigimizge syn. El úshin jan qıǵan esil erlerdiń árqaısy zor qurmetke laıyq. Solardyń biri – memleket jáne qoǵam qaıratkeri aqıyq aqyn, jazýshy-dramatýrg S.Seıfýllın. Sáken jaıly 2014 jyly Q.Qýanyshbaev atyndaǵy memlekettik akademııalyq qazaq mýzy­kalyq drama teatrynda Q.Jú­nisovtiń «Sáken suńqar» dramasy (re­jısseri Á.Orazbekov) sahnalandy. Sákentanýshy professor Tursynbek Kákishuly bastaǵan zııaly qaýym ókilderimen birge 14 qazan kúni premerany tamashaladyq. Qoıylymda S.Seıfýllınniń ómirimen qatar zamany da qamtylypty. Ásirese Alash kósemderiniń biri Ahmet Baıtursynulymen arasyndaǵy syılastyǵy, pikirtalasy aıqyn berilgen. Tulǵalar arasyndaǵy dıalogtar tarıhı derektermen órbı otyryp kórkemdik sheshimderge ulasady. Ult taǵdyry synǵa túsken ýaqyttaǵy ulylarymyzdyń qaıtsek qazaqty muratqa jetkizemiz dep jantalasqan tustary kórermendi birden baýrap áketti. Avtor S.Seıfýllındi bas keıipker deńgeıinde jazǵanmen Ahańnyń beınesin esh alasartpaǵan. Bas keıipkerden bıik bolmasa tómen emes. Sákenniń Ahańa degen qur­meti tarıhı oqıǵalarǵa negiz­delgen. Sonymen birge aqynnyń qaı­rat­kerlik qyry kóbirek ashylypty. Bul buryn jazylǵan sahnalyq shy­ǵarmalarda Keńestik ıdeologııaǵa baılanysty kirmeı qalǵan taraýlar desek te bolady. Sondyqtan halyq kóbine sahnadan Sákenniń aqyndyq, jazýshylyq qyrlary men tragedııasyn ǵana kóretin. Al «Sáken suńqar» dramasynda ol olqylyqtyń orny tolǵan. Spektakl sońynda Sáken­di alpys jyldaı zerttegen ǵula­ma ǵalym T.Kákishuly qo­ıylymdy joǵary baǵalap teatr ujymyna alǵysyn bildirdi. Kóńil­den shyqqan qoıylym bolǵan soń men «Sáken suńqar» spektaklin odan keıin eki ret baryp tamashaladym. Teatrǵa bir barǵanymda Q.Jú­nisov Sáken jóninde kınossena­rıı jazyp bitirgenin aıtty. Avtordyń ótinishi boıynsha kóp uzamaı «Sáken» atty kınossenarıı­di oqyp shyqtym. Ashyǵyn aıt­sam, tek qana oqyp emes, kıno kórip shyqqandaı áser aldym. Bas keıipker Sáken de, Sákenniń zamany da tarıhı shyndyqtan aýytqymaı kıno tilimen kórkem órilgen. Qamtylǵan tarıhı keıipkerlerdiń beınesi jaqsy ashylǵan. Dramatýrgııasy myǵym, tartysqa, qaıshylyqqa qurylǵan. Alash azamattary men Sovet úki­metin ornatqan qaıratkerlerdiń ıdeıa­lyq pikirtalasy dramadaǵydaı S.Seı­fýl­lın men A.Baıtursynuly ara­syndaǵy qarym-qatynas arqyly berilgen. Sol kezeńdegi qoǵamdyq saıası ómirdi, tarıhı oqıǵalardy esh burmalamastan kóz aldyńa ákeledi. Kıno óneriniń múmkindigi zor bol­ǵan­dyqtan spektaklge qaraǵanda munda keıipkerler sany artqan. 1916-1938 jyldar arasy qamtylǵan. Oqıǵalar yqsham ári túsinikti. Bir birine jalǵasyp qyzyqtyra túsedi. Ssenarııdi oqyp otyryp Mır­zoıannyń jymysqylyǵyn, Ejov­tyń qatygezdigin, Stalınniń qaharyn aıqyn sezinesiń. Sákenniń jary Gúl­bahram men sońǵy tuıaǵy Aıannyń taǵdyry kózge jas aldyrmaı qoı­maıdy. Ár kórinis, ár dıalog bir birin tolyqtyryp, jelisi úzilmesten sharyqtaý shegine kóteriledi. Onyń ústine ssenarıı Sáken jaıly qap­tap ketken qańqý sózderge núkte qoıa­tyndaı saýatty, ǵylymı negizde jazylǵan. Týyndyny tolyq taldap shyǵý mindet emes. Ári kúni erteń ekranǵa shyǵyp jatsa kórermen úshin bárin bilip otyrý qyzyq ta bolmas. Sóz joq bul óte kúrdeli ta­qy­ryp. Sondyqtan aldymen ssena­rıı avtorynyń muny jazýǵa qan­sha­lyqty múmkindigi baryn saralap alǵan jón bolar. Aldyn ala esker­terim, Q.Júnisovtiń 2014 jyly shyqqan «Sóıle, syrly sahna!» atty kitabyn oqyǵannan beri onyń shyǵarmashylyǵymen jaqsy tanyspyn. Sahnada, kınoda oınaǵan rólderin tamashaladym. Ádebı keshter men ǵylymı konferensııalarda kórip turamyn. Ulttyq ónerdi qasterleı biletin óner ıesin jaqsy bilgen saıyn tilektes bolyp júremin. Q.Júnisov – aldymen kásipqoı ánshi-akter. Teatr jáne kıno óneriniń dıp­lomyn alǵan maman. Elimiz boıyn­sha kóptegen kásipqoı teatrlarda pesalary sahnalanǵan dramatýrg. Solardyń ishinde S.Seıfýllın jaıly eńbekteri bir tóbe. Sonymen birge S.Seıfýllınniń rólin aqynnyń 110, 115, 120 jyldyq mereıtoılarynda sahnada, «Sáken», «Maǵjan», «О́mir, joly», «Taıny ı sýdby velıkıh kazahov» sekildi derekti fılmderde jáne «Jambyl» kórkem fılminde somdaǵan. Derekti fılmderdiń ssenarııin jazysqan. Aqynǵa án arnap, «Sáken suńqar» beınebaıanyn túsirgen. Ol tek rólinde oınap, shyǵarmalar ǵana jazyp júrgen joq aqyn jóninde birneshe zertteý maqalalar jazdy. «Sákenniń Sta­lınge hat jazǵany ras pa?» («Egemen Qazaqstan» 01.02.2019 j), «Arystarǵa atylǵan oq az ba edi?» (Ádebıet portaly 22.11.2017 j) sekildi maqala­lary qoǵamda úlken rezonans týdyrdy. Sákenge taǵyl­ǵan eń aýyr aıyp – Stalınge hat jazyp, Alash aza­mattaryn ustatty degen «baıan­daý hattyń» falsıfıkasııa ekenin ǵy­­ly­mı turǵyda dáleldep shyqty. S.Seı­­fýl­lınniń 125 jyl­dyǵyna baı­­lanys­ty ǵylymı-táji­rıbelik konfe­ren­sııalarda Sákenge taǵylǵan túrli aıyptar jóninde baıandamalar jasap bas­qa da jalalardyń negizsiz aıtylyp júr­genin jan-jaq­ty taldap berdi.

Úsh-tórt jyldan beri Sáken jaı­ly kórkemfılm túsirý kerek dep tynym kórmeı júrgen ol bu­ryn­dary «Birjan sal», «Jambyl» fılm­­­derinde oınaǵan. «Birjan sal» fılmindegi sal-serilerdiń sóz qa­ǵy­­sýyn, «Qunanbaı» fılmindegi Janaq aqynnyń jyryn jazǵan.

 Qazaqstan Respýblıkasy Táýel­sizdiginiń 25 jyldyǵyna arnal­ǵan «TÁÝELSIZDIK. ÁDEBIET. QALAMGER» atty respýblıkalyq baıqaýda «Úzdik dramatýrg» nomınasııasyn ıelengen.

2014 jyly Astana qalasy ákim­diginiń qoldaýymen qazaq óneri tarıhynda tuńǵysh ret birneshe janrdy qamtyǵan shyǵarmashylyq aptalyq ótkizgen.

Meniń «Sáken suńqar» spektakli­nen bastap bárin tizbektep shyqqan sebebim, atalǵan eńbekterine qarap Qanat Júnisovtiń S.Seıfýllın jaıly kınossenarıı jazýǵa qabileti de, haqy da bar dep esepteımin. Taqyryp asa kúrdeli bolǵanymen ol qaı jaǵynan bolmasyn jetkilikti tájirıbesi bar maman. Tulǵany tyń­­­ǵy­lyqty zerttegen, bolmysyn boı­­ǵa sińirgen. Bir qyzyǵy, Qanat Sáken rólin eshqandaı grımsiz oınaı beretin akter. Sáken ánderin naqy­shyna keltirip shyrqaıtyn ánshi. Sáken­ge án, monolog, drama, lıbretto, kınossenarıı arnap, birneshe maqala jazǵan, qanshama ret rólinde oınaǵan Qanattyń ssenarııi álippeni jańa taýysqan áldekimniń shımaı-shatpaǵy emes. Sákentanýshylar men ónertanýshylar joǵary baǵalaǵan, tórt aıaǵyn teń basqan kórkem týyn­dy! Ári kınossenarııdiń ǵyly­mı keńes­shisi f.ǵ.d.., professor sáken­­tanýshy Kú­lásh Sadyq­qyzy Ahmetova. Iаǵnı ssenarıı tarıhı ja­ǵy­nan bul taqyrypty bes saý­sa­ǵyn­daı biletin belgili ǵalym­nyń súz­gisinen ótken. Men kınotanýshy emespin. Biraq osynyń bárin bile tura únsiz qalý da jón bol­mas. Sońǵy otyz jylda túsirilgen ta­laı kınony kórip júrmiz. О́kinishke qaraı, ulttyq kıno deıtindeı kesek týyndylar óte az. Al «Sáken» atty jańa kınossenarııdiń orny bólek. Qazaqtyń uly perzentteri Sáken men Ahańdy ulyqtaıtyn, ultqa kerek naǵyz ulttyq joba! Eger memlekettik qoldaý taýyp jatsa qazaq kınosy úshin úlken olja bolaıyn dep tur. Biraq osy bir týyndynyń joly bol­maı-aq qoıdy. О́tken jyly «Ult­tyq kıno ortalyǵy» qurylǵanda úmit oty jylt etkendeı bolǵan edi. Sa­rap­tamalyq keńestiń alǵashqy irik­teýinen súrinbeı ótti dep avtor bir kezikkende qýanyp júrdi. Biraq túr­li sebeptermen sońy suıyla ber­­di. Bıyl 9 maýsym kúni Abaı.kz aq­­­pa­rattyq portalyna rejısser El­­zat Eskendirdiń «Bul ortalyq «Ult­­tyq kıno» degen ataýǵa laıyq emes!» degen maqalasy jarııalandy. Ma­qala avtory «Ortalyq­taǵy 12 adam­nan qurylǵan ekspert­tik ke­ńes músheleriniń 10-y qazaqsha oqyp, túsinbeıdi, al túsinedi degen 2 adam­nyń ózinde eshqandaı salmaq joq» dep ashyna jazypty. Eger bul ras bolsa Sáken jaıly kınossenarıı eshqashan irikteýden ótpeıdi degen sóz. Qazaqsha túsinbeıtin keńes músheleri qazaqsha ssenarııdi qaı­dan uqsyn? Ortalyqtaǵy memleket­tik tildi biletin eki adamnyń daýy­sy ne sheshedi? Jobanyń shegeri­lip qala berýiniń negizgi sebebi osynda jatqan sııaqty. О́ıtkeni saraptamalyq keńes ne aıtsa, sol – zań. Jaýap ta, syl­taý da bireý, keńes músheleri qabyl­damady, boldy. Mınıstrlik bekit­ken saraptama­lyq keńesi músheleri biliksiz emes bolar. Biraq qazaqsha jazylǵan ssenarıılerdiń sory, dál osy memlekettik tildi shala biletinder ekeni daýsyz. Ortalyqtaǵy osy bir keleńsizdikterdiń ornyn toltyryp Mádenıet jáne sport mınıstrligi ulttyq jobalarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetýi qajet. Eń alǵashqy keńeste jaqsy qabyldanǵan «Sáken» (kınossenarıı) sekildi jobalarǵa kelesi irikteýde atústi qaramaı, máni men mańyzdylyǵyna nazar aýdarǵandary abzal. Azamattyq pen sulýlyqtyń sımvoly bolǵan, tarıhymyzda uly ister atqarǵan suńqar aqyn jaıly kórkem fılm qolǵa alynsa, per­zenttik paryzymyzdyń biri sol bolmas pa. Sákenniń san qyrly bolmy­sy arqyly qazaq ulty osyndaı dep nege bar dúnıege pash etpeske? Son­dyqtan keler jylǵy Táýel­sizdi­gimiz­diń otyz jyldyǵyna oraı ssenarııi daıyn turǵan S.Seıfýllın jaı­ly kınony ekranǵa shyǵarý – arys­tar rýhyna jasalǵan zor qurmet dep esepteımin. Tek Sáken ǵana emes ur­­paqqa úlgi qylar qanshama tarıhı tulǵalarymyz bar. Ár jyl saıyn bir-eki qaıratker beınesin ekranǵa shyǵaryp mándi, maǵynaly kıno túsirsek ul-qyzdarymyzdyń rýhy asqaqtaı túspeı me? Qazirgi zamanda kıno óneriniń orny erekshe. On ret oqyǵannan bir ret kórgen áserli bolýy múmkin. Ári bul Prezıdenttiń saıası qýǵyn-súrgin qurbandary jaıly jasaǵan úndeýiniń aıqyn kórinisi bolmaq. Qoryta aıtqanda, «Ulttyq kıno» ortalyǵy eń aldymen ulttyq jobalarǵa jol ashqany jón bolar.

Oralbaı ÁBDIKÁRIMOV,

memleket jáne qoǵam qaıratkeri