Transshekaralyq ózenderdi paıdalanýda Ortalyq Azııaǵa ortaq kelisim qajet

Sýarmaly jerdi sýmen qamta­masyz etý – óte ózekti másele. Kók­tem­de Sardoba sýqoımasynda bol­ǵan oqıǵadan keıin Qazaqstan men О́zbekstan transshekaralyq ózen­derdiń resýrsyn paıdalanýǵa qatys­ty ózekti máselelermen betpe-bet kezdesti. Apat sebebi nede? Sebep sýqoı­ma qurylysynyń ǵylymı negizdel­megeninde jáne halyqaralyq ortaq sýdy paıdalaný erejelerine mán bermeýde bolyp otyr.

Baǵzydan kele jatqan úrdis bo­ıynsha qandaı da bir jaǵdaı oryn alǵan kezde kórshi memleketter ortaq qıyndyqtardy el bolyp eńserýge árekettenedi. Kemshilikke sebepshi men aıyptyny izdemeıdi, tyǵyryqtan shyǵar jol izdeıdi. Osy joly da memleket basqa túsken náýbetti jeńý jolynda, pandemııaǵa da, shekara­daǵy karantındik kedergilerge de qaramastan, bar qareketin jasady. Jalpy, halyqaralyq erejelerde kórshiles elder arasyndaǵy daý keli­sim arqyly sheshimin tabady. Alaıda Sardoba sý qoımasyn salý týraly sheshim О́zbekstan tarapynan birjaqty sheshilgen.

Jalpy, Ortalyq Azııa elderinde transshekaralyq ózenderdi paıdalaný­ǵa qatysty barlyq qatysýshy memleketter qol qoıǵan kelisim joq. Jańa ǵasyr bastalǵaly aımaqta sheshimin tappaǵan mańyzdy suraqtyń biri – transshekaralyq ózenderdi durys paıdalaný máselesi. 1998 jyly Qazaqstan, Qyrǵyzstan jáne О́zbekstan arasynda (keıinirek Tájikstan da qosyldy) Syrdarııa ózenin paıdalaný týraly kelisim qabyldandy. Alaıda bul qujattyń Ortalyq Azııadaǵy shekaralardy kesip ótetin sýlardyń máse­lesine qatysty tarmaqtary tolyq oryndalmady. Tájikstan ózin elektr energııasymen qamtamasyz etip, artyǵyn kórshilerine satý úshin Vahsh ózenine Rogýn GES-in salmaq boldy. Vahsh Ámýdarııaǵa quıatyn bolǵandyqtan, eger bul GES salynsa, onda О́zbekstannyń maqtaly aımaq­taryna sý jetpeýi múmkin edi. Sol kezdegi О́zbekstan basshysy Islam Kárimov gıdrostansany salýǵa qatty qarsylyq kórsetti. Tipti О́zbekstan shetelderden GES qurylysyna kele jatqan materıaldardy óz terrıtorııasynda sebepsiz birneshe aı ustap, jobanyń iske asýyn toqtatty. Osy janjaldan keıin Ortalyq Azııadaǵy transshekaralyq ózenderdi birlesip sheshý prosesi tejeldi.

Syrdarııanyń sý mólsherin dál bólý qıynnyń qıyny. Syr sýynyń bastaýy Qyrǵyz jerinde  qalyptasyp, Tájikstan men О́zbekstan aýmaqtary arqyly ótip, Qazaqstanǵa keledi. Taý­dan keletin sýdyń sapasy tómen qaraı aqqan kezde kúrt nasharlaı­dy. Onyń quramynda kórshi elder­diń egin alqabynda qoldanatyn hımııa­lyq zattar – gerbısıdter, pestısıd­ter, mıneraldy tyńaıtqyshtar kóbe­ıe­di. Qazaqstan Syrdarııanyń eń tómengi bóliginde bolǵandyqtan, birde Qyrǵyzstan, birde О́zbekstan sýdy jolaı jyryp alǵysy keledi. Máselen, jazdyń sýarmaly maýsymynda keıde О́zbekstan úkimeti sýyn qysyp, ońtústik óńirdegi myńdaǵan gektar jerdi qurǵatyp tastap, sharýalardy shyǵynǵa batyratyn. Al qysta Qyrǵyzstan Toqtaǵul sýqoımasynda jınalǵan sýdyń jartysyn tómen aǵyzyp, tómendegi aýyldardy sý sha­ıyp ketetin. 2008 jylǵy sel Qazaqstan aýmaǵynda 3 myń úıdi basyp, shyǵyn 130 mln dollardy qurady. Osy­dan soń Qazaqstan úkimeti Ońtústik Qazaqstanda Kóksaraı sýqoımasyn salýǵa sheshim qabyldady. Bul artyq sýdy jınap, qajet kezde Syrdarııaǵa jiberý úshin salyndy. Alaıda keı kezderi Shardara men Kóksaraı sýqoı­malarynyń syıymdylyq múmkindigi jetkiliksiz. Budan bólek, Shardaradan Arnasaıǵa sý jiberý máselesi de rettelmegen. Arnasaıdan jiberiletin sý kelisilgen kólemnen asyp ketse, О́zbekstan artyq sý jibergeni úshin aqy talap etti. Bir sózben aıtqanda, eki el arasynda transshekaralyq sýlar­dy birlesip qoldaný boıynsha halyq­aralyq naqty kelisim qajet.

Bizde eshkim eshqandaı qaǵazǵa qol qoıǵysy kelmeıdi. Sebebi qol qoıǵan qaǵazy sheshýshi róldegi bir nemese birneshe kisiniń yqylasy bolmasa, jaı ǵana qaǵaz bolyp qalady. Sóıte-sóıte eshkim jaýapkershilikti moınyna alǵysy kelmeıtin sheneýnikter armııasy quryldy. Jáne de jaýapkershilikti moınyna alǵannan onyń baǵasy artpaıtyny, aqshasy kóbeımeıtini, abyroıy artpaıtyny túsinikti. Bul jerde de sonyń keri keldi.

«Qıyndyq jalǵyz júrmeıdi» degen orys mátelindegideı, Túrkistan oblysynyń Tólebı aýdanynda tolassyz jaýǵan jaýyn saldarynan Qasqasý ózeni arnasynan asty. Jaǵaǵa jaıylǵan sý Qasqasý aýylyndaǵy 4 kópirdi shaıyp ótti. Sodan soń tasqyn Kıelitas aýyldyq okrýgi, Sultan-Rabat aýyly, Saýran kóshesinde jáne Dostyq eldimekeni Jylqybaev kóshesinde oryn tepken júzdegen úıdiń aýlasyna kirdi. Tabıǵattyń tosyn jaǵdaıynan Qazyǵurt jáne Saıram aýdanynyń turǵyndary da japa shekti.

Qazaqstannyń sý resýrstary kóp­tegen basqa memlekettermen salys­tyrǵanda shekteýli, sondyqtan sý resýrstaryn yqpaldasqan basqarý qaǵıdasy men tájirıbesin nyǵaıtý, sý resýrstaryn basqarý jónindegi meke­melerde personaldyń biliktilik deńgeıin kóterý boıynsha memlekettik qoldaýdy keńinen qamtamasyz etý, son­daı-aq halyqaralyq-quqyq­tyq keli­sim­derge negizdelgen transshek­ara­lyq yntymaqtastyqty damytý asa mańyzdy. Sý resýrsynyń tap­shy­lyǵy men paıdalaný júıesiniń osal­dyǵy jaǵdaıynda sý qaýipsizdigi prob­lemasy memlekettiń ulttyq qaýip­sizdigimen qatar tur deýge bolady. Qazirgi tańda Qazaqstan sý resýrs­tary­nyń jetispeýshiligin sezine bas­tady, boljam boıynsha 2040 jylǵa qaraı suranystyń 50%-y kóleminde tapshylyqqa ushyraýymyz múmkin.

Sýdy tutynýdyń tıimdiligin kóterý jáne qoljetimdi sý resýrs­taryn ulǵaıtý jóninde jetkilikti shara­lar qabyldanbaǵan jaǵdaıda sý tap­shy­lyǵy aýyl sharýashylyǵynda, son­daı-aq gıdroenergetıkalyq salada, ónerkásipte ekonomıkalyq maqsat úshin sý tutynýdy lımıtteýge májbúr bolýymyz múmkin. Onyń ústine eldi mekenderdi sýmen qamtýda irkilister bolýy yqtımal. Sonymen qatar sý resýrstaryn yqpaldasqan basqarý prınsıpi men tájirıbesin nyǵaıtý, sý resýrstaryn basqarý jónindegi mekemelerde personaldyń biliktilik deńgeıin kóterý boıynsha memlekettik qoldaýdy keńinen qamtamasyz etý, sondaı-aq halyqaralyq-quqyq­tyq kelisimderge negizdelgen trans­shek­ara­lyq yntymaqtastyqty damytý barynsha mańyzdy.

Qazaqstanda basqa memlekettermen salystyrǵanda sý resýrstaryn paıdalanýdyń tıimdiligi tómen: eldiń ekonomıkasyna Reseıge nemese AQSh-qa qaraǵanda IJО́-niń bir dollaryna alǵanda úsh ese artyq, Aýstralııaǵa qaraǵanda alty ese artyq sý qajet. Tirshilik nári tapshylyǵy qaýpin azaıtý maqsatynda sońǵy jyldary sý resýrstaryn basqarýda oń úrdis baıqaldy. Atap aıtqanda, eń úzdik halyqaralyq tájirıbelerge sáı­kes keletin sý resýrstaryn bas­seındik prınsıpte basqarýǵa kóshý, sondaı-aq sý shyǵynyn tómen­detýge jáne ınfraqurylymnyń qaýipsiz­digin arttyrýǵa septigin tıgize­tin sý sha­rýashylyǵy men gıdro­melıo­ratıvtik ınfraqurylymdy qarjylandyrý kólemi artty.

Álemdik tájirıbe sý tapshylyǵyn qysqartý tetikteri týraly mynadaı negizgi tujyrymdar jasaýǵa múm­kindik beredi: kelisimderdiń tabys­ty bolýy ondaǵy qol jetkizilgen ýaǵ­da­lastyqtardy iske asyrý men monıtorıngteýdiń qajetti tetikterin egjeı-tegjeıli etýge baılanysty. Alaıda kóptegen kelisimder negizgi qajet ólshemderdi eskermeıdi: keli­sim­derdiń jartysynan astamynda monı­torıngteý tásilderi aıtylmaıdy jáne 80%-ynda sanksııalar qoldaný tetikteri qamtylmaǵan.

Sý resýrstaryn paıdalanýdy jaq­sartý jáne sýarmaly jer kólemin ulǵaıtý maqsatynda, 2018 jyly 23 jeltoqsanda Úkimette Sýarmaly jerlerdi damytýdyń 2028 jylǵa deıingi jospary qabyldandy. Maqsat – 3,5 mln ga sýarmaly jerdi sýmen qamtamasyz etý. Búgingi tańda sýarmaly jerlerdiń aýdany 1,4 mln ga-ny quraıdy. Jospardy iske asyrý aınalymnan shyqqan, alaıda qajetti 600 myń ga sýarmaly jerlerdi qalpyna keltirip, jańa 1,5 mln ga sýarmaly jerlerdi iske qosýdy kózdeıdi.

Búgingi tańda elimizde paıdalany­lyp jatqan sýarmaly jer barlyq egistik alqabynyń 7%-yn quraıdy. Buǵan qaramastan, aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń jalpy óniminiń 40%-y osy sýarmaly jerlerde ósedi.

Aýyl sharýashylyǵy mınıstr­liginiń Sý resýrstary komı­tetiniń  habarlaýynsha, sýarmaly jerlerdiń 3,5 mln gektar aýmaǵyn sýlandyrý josparlanǵan. Sonyń nátıjesinde aınalymnan shyqqan 600 myń gektar sýar­­maly jer qalpyna kelip, qosym­sha ulǵaıa túsedi. Aldyn ala esepteýler boıynsha jańa sýarmaly jerlerdiń 1 gektarynan 1,6 mln teńgege deıin kiris alýǵa múmkindik bar.

Qazaqstandaǵy sý paıdalaný tıim­­diligi ortasha alǵanda jekele­gen sala­lar boıynsha da, tutas eko­no­mı­ka bo­­­ıynsha da tómen: IJО́-niń 1000 dollaryna 97 m3 sý qajet. Bul Aýstralııanyń (15 m3), Brazılııa­nyń (26 m3), AQSh-tyń (31 m3), Reseı­diń (33 m3), QHR-dyń (67 m3) kórset­kishterinen edáýir asyp túsedi.

О́ńirler boıynsha, jekelegen oblystarda sýarmaly jerdiń kólemi bylaısha qysqarǵan: Aqmola oblysynda – 95 paıyzǵa, Kostanaı oblysynda – 80 paıyzǵa, Shyǵys Qazaqstan oblysynda – 60 paıyzǵa, Almaty oblysynda – 11 paıyzǵa, Jambyl oblysynda – 32,7 paıyzǵa, Qyzylorda oblysynda – 23,7 paıyzǵa jáne Túrkistan oblysynda 16,8 paıyzǵa kemigen. Sýarmaly jerdegi aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń ónim­diligi boıynsha qazaq­stan­dyq fermerlerdiń kórsetkishi shetel­dikterden 2-4 ese az.

Sardoba oqıǵasy neni kórsetti? Ortalyq Azııada ózen sýyn paıdalaný­daǵy halyqaralyq kelisimder­diń joqqa jaqyn ekenin,  kórshiles memle­ket­­terdiń ózimbilemdik saıasatynyń ıgilikke bastamaıtynyn kórsetti. Mundaı jaǵdaıda aýdan, aýyldyń resmı basshylarynyń lıderlik qabi­letiniń tómendigi baıqaldy. Olar­dyń joǵarydaǵy nusqaýǵa baılanyp qalǵany, óz betinshe másele sheshý­degi olaqtyǵy sezildi. Joǵaryǵa jal­taq­tap, nusqaý kútip qana qımyl­daı­tyn ákimqaralar qaıda bararyn, qaıda turaryn, qıynshylyq jaǵdaı­da isti neden bastaryn, qalaı uıymdas­tyraryn da bilmeıtin bolyp shyqty.

Sózim jalań bolmaýy úshin Maqtaral men Jetisaı aýdandarynan bir-bir mysal keltireıin. Selına degen aýyl eki memleket arasyndaǵy sýy Arnasaı oıpatyna baryp túsetin kollektorǵa eń jaqyn aýyldardyń biri. Janyndaǵy úsh aýyldy sý molynan basqanda ol aýylǵa bir lıtr de sý ótken joq. Sonda qalaı, munda qandaı sıqyr bar?

Sıqyr joq, eńbek bar, jiger bar, jana­shyrlyq bar. Sol aýyldyń týmasy, almatylyq bir azamat pen aýyl­daǵy bir áleýetti jigit ekeýi qarjy berip, Selınanyń tóńiregine tez arada 2,5 metrlik bıik damba jasap, onyń irgesin qappen bekitip, nópir sýdan saqtap qalǵan. Aýyl jigitteri de uıymshyldyq kórsetip, birin-biri tyńdaǵan, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarǵan. Qoǵalyda osyndaı eńbekti basshylar emes, qarapaıym turǵyndar ózderi uıymdastyrdy. Qoǵaly halqynyń dabylyna sol tóńi­rek­tegi azamattar jumylyp, myń­daǵan qappen tosqaýyl jasady.

Keńes kezindegi mentalıtettiń ózgerýine 30 jylda  úles qosylmady. Quldyq psıhologııa. Joǵary aıtsa ǵana oryndaý, onda da ýaqytsha. Jeke basyna tıimdi bolsa ǵana jasaý. Joǵarydaǵy aıtqandarymyzdyń bári bizde «sana revolıýsııasy» kerek degenge saıady. Basty sebep nede? Aýyl ákimderiniń kóbi bilimsiz. Olardan bilim suralmaıdy, sondyqtan bilimdi óz­deri de kerek etpeıdi. О́zin ózi bas­qarý – qaǵaz júzinde ǵana. Ne isterin bil­me­gendikten – joǵarydaǵy nusqaý­ǵa baılanyp qalǵan.

Prezıdenttiń «halyq únine qulaq asatyn memleket» qurýdy ómir táji­rıbesine engizý aýyldyq ákimdik­terdi, jergilikti ózin ózi basqarý uıymdaryn qamtýy kerek. О́kinishke qaraı, jer­gilikti basqarýshylardyń formal­dy esep berýge qumarlyǵy, ózderi at­qarýǵa tıis mindetti birer aıdan keıin umytyp, jańa urandy madaq­taıtyn ádeti áli kúnge ózgergen joq.

Sóz sońynda aıtarymyz: Shardara men Kóksaraı sýqoımalarynyń syıymdylyq múmkindigi jetkiliksiz. Demek, transshekaralyq sýlardy birlesip qoldaný jóninde Nur-Sultan men Tashkent arasynda jańa naqty qujat kerek jáne  onyń oryndalýy udaıy baqylanyp turýǵa tıis.