Oraldaǵy bul oqıǵa boıynsha A.Marchenko Qylmystyq kodekstiń 120-babymen aıyptalǵan. Aıyptaý aktisine sáıkes, sottalýshy 12 jastaǵy jábirlenýshiniń jas bolýyn jáne óz áreketiniń mánin túsinbeıtinin paıdalanyp, jynystyq qatynasqa barǵan. Biraq Alqabıler soty isti qaraı kele, Qylmystyq kodekstiń 122-babyna aýystyryp, ortasha aýyrlyqtaǵy qylmys dep baǵalaǵan.
Osylaısha úkim shyǵarǵan Alqabıler soty jábirlenýshi óziniń dene jáne psıhıkalyq damýyna saı áreketin túsine bilgen, jynystyq qatynas onyń kelisimimen jasalǵan degen qorytyndyǵa kelgen. Iаǵnı, alqabılerdiń kópshilik daýysymen zorlaý áreketi bolmaǵan degen tujyrym jasalǵan. Sondaı-aq sottalýshynyń kámeletke tolmaǵan balasy bar ekeni, buryn-sońdy sotty bolmaǵany jazany jeńildetýge túrtki bolǵan. Sóıtip er adam bar bolǵany 2,5 jyl bas bostandyǵyn shekteý týraly úkimge kesildi. Iаǵnı, qylmysker shartty túrde sottalady.
Bul rette Joǵarǵy sottyń qylmystyq ister jónindegi sot alqasynyń sýdıasy Nazgúl Rahmetýllınadan joǵaryda atalǵan istiń mán-jaıyn suradyq.
«Batys Qazaqstan oblysyndaǵy qylmystyq is alqabılerdiń qatysýymen qaraldy. Zańǵa sáıkes is jabyq sot otyrysynda ótti. Sondyqtan sot oqıǵanyń qalaı oryn alǵanyn jarııalaı almaıdy. Asa aýyr qylmys boıynsha aıyptalǵan adamnyń isti alqabılerdiń qaraýymen sheshilýin suraýǵa quqyǵy bar jáne osy iste aıyptalýshy Marchenko sondaı quqyqty paıdalandy. Sot úkimi zańdy kúshine engen joq, sol sebepten alqabılerdiń sheshimine baǵa berýge quqyǵym joq. Zańǵa sáıkes muny apellıasııalyq satydaǵy sot qana jasaýǵa quqyly. Alqabılerdiń isti qaraý tártibine toqtalsam, alqabıler retinde jasy 25-ke tolǵan, sol is qaralyp jatqan oblys aýmaǵynda turatyn Qazaqstan Respýblıkasynyń azamattary qatysady. Olar buryn sottalmaǵan, narkologııalyq, psıhıkalyq dıspanserlik esepte turmaǵan adamdar bolýy kerek. Sýdıalar, advokattar, polısııa nemese basqa quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri alqabı bola almaıdy. Zańǵa sáıkes isti 10 alqabı jáne 1 sýdıa qaraıdy. Olar prosesti, usynylǵan dálelderdi tolyǵymen ózderi kórip, tyńdap zertteıdi. Sottalýshyny, jábirlenýshiniń jaýabyn, kýágerlerdiń jaýaptaryn tyndaıdy. Sodan soń suraqtar boıynsha daýys berý jasyryn jáne jazbasha júrgiziledi. Sheshim qabyldaǵan kezde sýdıa men alqabılerdiń daýystary teń. Alqabıler men sýdıanyń jaýaptary bar bıýlletender qylmystyq iste saqtalatyn konvertke salynyp, jelimdeledi. Daýys berýshilerdiń kópshiligi daýys berse, aıyptaý úkimi qabyldanǵan bolyp esepteledi», dedi N.Rahmetýllına.
Onyń aıtýynsha, sýdıa jazany óz bastamasymen taǵaıyndaı almaıdy. Árbir qylmys boıynsha jaza mólsheri Qylmystyq kodekste naqty kórsetilgen. Mysaly, Kodekste belgili bir bap boıynsha jaza 5 jyldan bastap 10 jylǵa deıin dep kórsetilse, sýdıa jazany 10 jyldan artyq bere almaıdy. Zań talabymen asa aýyr qylmys jasaǵandarǵa shartty túrde jaza taǵaıyndaýǵa tyıym salynǵan.
Jalpy, kámeletke tolmaǵan jáne jas balalarǵa qatysty qylmystar negizinen 4 bap boıynsha qaralady. Qylmystyq kodekstiń 120-baby – zorlaý, ıaǵnı áıel adamǵa kúsh qoldanyp nemese ony qoldaný qaterin tóndirip ne jábirlenýshiniń dármensiz kúıin paıdalanyp, tabıǵı túrde jynystyq qatynas jasaý. Osy bap boıynsha jábirlenýshi retinde tek áıel adam bolý múmkin. 121-bap – kúsh qoldanyp nemese jábirlenýshiniń dármensiz kúıin paıdalanyp, zorlyq-zombylyqqa ulasqan seksýaldyq sıpattaǵy áreketter. Bul erkek pen erkektiń, áıel men áıeldiń jynystyq qatynasy nemese (tabıǵı nysandaǵy jynystyq qatynastan tys) seksýaldyq sıpattaǵy ózge de áreketter. 124-bap – jas balalardy azǵyndyq jolǵa túsirý. Al 122-bap boıynsha 16 jasqa tolmaǵan adammen kórineý jynystyq qatynas jasalǵan qylmystyń jazasy belgilengen.
Qalaı degenmen Oraldaǵy oqıǵaǵa baılanysty shyǵarylǵan úkim qoǵamda úlken daý týdyryp, onsyz da solqyldaq dep jıi baǵalanatyn sotqa senimdi álsiretip jibergen sııaqty. Áleýmettik jelilerde qoǵam belsendileri azǵyndardyń osylaısha qatań jazadan qutylyp ketýine jol beretin 122-bapty múldem alyp tastaý kerek ekenin, jalpy Qylmystyq kodekske túbegeıli ózgerister qajet ekenin másele etip kótere bastady. Solardyń biri – «NeMolchı.kz» qoǵamdyq uıymynyń dırektory Almat Muhamedjanov.
«Oraldaǵy kámelettik jasqa tolmaǵan qyzǵa qatysty qylmystyq istiń sheshimimen múldem kelispeımiz. On ekide bir gúli ashylmaǵan qyz óz erkimen jynystyq qatynasqa túsken, sottalýshynyń kishkentaı balasy bar, buryn sottalmaǵan degen sııaqty ýájdermen jazany jeńildetý aqylǵa qonymsyz. Ondaı jastaǵy bala áli oń-solyn tanymaıdy, ne istep, ne qoıǵanyna jaýap bere almaıdy. Al qaskóı jetkinshektiń jastyǵyn paıdalanyp, aldap-arbap degenine kóndirýi múmkin. Kámeletke tolmaǵan balanyń ómirin osyndaı las ispen laılaý – qaı jaǵynan qarasa da aýyr qylmys. Sot osylaı solqyldaq bolsa, talaı azǵyn jazadan qutylyp ketedi. Sondyqtan zańdy qansha kúsheıtkenmen, tipti ólim jazasyn engizse de tergeýshi, prokýror, sot isti saýatty júrgizbese, bári beker», dedi A.Muhamedjanov.
Sondaı-aq qoǵam belsendisi mundaı azǵyndyqqa jol bermeý úshin qoǵamdyq jaýapkershilikti de kúsheıtý kerek degen pikirin alǵa tartty. Iаǵnı aınalamyzda bolyp jatqan osyndaı jantúrshigerlik qorlyqqa jurt sergek qarap, der kezinde kómek qolyn sozýǵa daıyn bolýy kerek. Bul máselege kelgende «NeMolchı.kz» qoǵamdyq uıymy kópshilikti zorlyq-zombylyqqa beıjaı qaramaýǵa shaqyryp, arnaıy senim telefonyn iske qosqan. Osynda kúnine shamamen 15-20 adam kómek surap habarlasady. Sonyń ishinde bes-altaýy balalardyń quqyǵyn taptaý, zorlyq kórsetý máselesine qatysty eken. Atalǵan qoǵamdyq uıym azǵyndyqqa qarsy udaıy kúres júrgizip, 2016 jyldan beri 15 pedofıldi túrmege toǵytýǵa septigin tıgizipti. Bul rette uıym dırektory zorlyq-zombylyqtyń barynsha aldyn alý úshin azamattar da belsendi bolýǵa shaqyrdy.
Joǵarǵy Sot ókili Nazgúl Rahmetýllına da osy oıdy qýattap, balalardyń qaýipsizdigine úlken jaýapkershilikpen qaraýymyz kerek ekenin atap ótti. «Qazaq halqynda «Áke kórgen oq jonar, sheshe kórgen ton pisher» degen naqyl sóz bar. Barlyq nárse otbasyndaǵy tárbıege baılanysty. Ajyrasqan, ishimdikke salynǵan nemese qylmysqa boı aldyrǵan adamdardyń keıbiri óz balalarynyń nemen aınalysyp júrgenin bilmeıdi. Ekinshiden, ata-anasy tolyqqandy otbasynda ósken balalardyń ózin qadaǵalaý qajet. Sabaqtan tys ýaqytta bala nemen aınalysady, bos ýaqytyn tıimdi paıdalana ma, soǵan mán berýimiz kerek. Qazirgi adamdar úshin ınternet – tek paıdaly qural emes, sonymen qatar zııany kóp tehnologııanyń biri. Ásirese jastar men psıhıkasy qalyptaspaǵan balalarǵa ınternettegi zııandy kontentti qoldanýǵa tyıym salǵan jón. О́kinishke qaraı, qoǵamda otbasylyq-turmystyq janjaldar kóbeıip, otbasylyq qundylyqtardyń álsirep, qyz balany qurmetteý kemshin túsip otyr. Osy olqylyqty joıýǵa árqaısymyz óz úlesimizdi qossaq, mundaı soraqy qylmystar da azaıady dep oılaımyn», dedi ol.
Jaqynda Ishki ister mınıstrligi «Balalarǵa qamqorlyq jasańyz» atty beınematerıal daıyndap, onda kámeletke tolmaǵandarǵa qarsy zorlyq-zombylyq taqyrybyn kóterdi. IIM-niń resmı deregi boıynsha 2020 jyldyń qańtar-tamyz aralyǵynda kámeletke tolmaǵandarǵa jynystyq sıpatta 550 qylmys jasalǵan. Onyń ishinde 250 fakti – kúsh qoldaný, bopsalaý, qorqytý nemese balanyń dármensizdigin paıdalaný arqyly jasalǵan zorlyq-zombylyq. Bul qylmystardyń jartysynan kóbin balanyń jaqyn ortasyndaǵy adamdar jasaıdy. Jábirlenýshi, ádette, 14 jastan aspaıdy. Atalǵan beınematerıalda quqyq qorǵaý organdarynyń mamandary osy qylmystardyń saldarymen kúresip jatqanyn jáne polısııanyń kúsh-jigerimen, jazany qatańdatýmen ǵana másele sheshilmeıtinin atap kórsetedi. Fılmde zorlaýshynyń jalpy portreti, azamattardyń qaı sanattary mundaı qylmystardy jıi jasaıtyny sýrettelgen. Polısııa qyzmetkerleri qoǵamda jynystyq tárbıe taqyrybynyń jabyq ekenin, ıaǵnı eresekter balalarǵa qarsy jasalǵan qylmys faktilerin jasyratyny týraly máseleni ashyp kórsetken. Osy rette IIM qazaqstandyqtarǵa úndeý tastap, balalardyń ómirine balta shabatyn mundaı bassyzdyqpen qoǵam bolyp kúresýge shaqyrady.
