Kollajdy jasaǵan Qonysbaı Shejimbaı, EQ
Osy rette Táýke han burynnan qalyptasqan dástúrli ádep-ǵuryp zańdary men ózinen burynǵy handar qabyldaǵan «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» zańdaryn odan ári jetildirý arqyly jańa zań júıesin jasaýǵa tyrysty. Jarǵyny jasaýǵa qazaqtyń ıgi jaqsylary men bıleri qatysty.
Jeti jarǵyǵa súıengen qazaq bıleri el ishindegi daý-janjaldar men saıası mańyzy bar máselelerdi tıimdi sheshe aldy. Jańa zań júıesi qazaq halqynyń ómirlik máselelerin barlyq jaǵynan qamtydy, sonyń nátıjesinde Táýke hannyń bılik etken tusy – Qazaq handyǵynyń barynsha kúsheıip, dáýirlegen kezi boldy.
Jeti jarǵynyń tolyq nusqasy saqtalmaǵan. Alǵash ret orys ǵalymy G.Spasskıı jappas rýynyń starshyny Kóbek Shúkirálıevten 1804 jyly jazyp alǵan 11 bap-nusqasy 1820 jyly «Sıbırskıı vestnık» jýrnalynda jarııalandy. Osynda jarııalanǵan nusqalarǵa nazar aýdarsaq: jarǵyda jer daýy, otbasy, neke, qun tóleý, urlyq-qarlyq, tonaýshylyq, kýálik etý, ant ishý sııaqty qazaqtyń ulttyq ádep-ǵurpy kórinis tapqan.
Sol sııaqty, orys zertteýshisi Alekseı Iraklıevıch Levshın (1798-1879) jazyp qaldyrǵan nusqada óz-ózine qol salǵan adamdy kópshilik zıratyna qospaı, bólek jerleıtini aıtylady. Sondaı-aq qyran búrkitti óltirgen adam bir qul nemese bir kúń berip qun tóleıtini jaıly derek bar (Levshın A.I. Opısanıe kırgız-kazachıh ılı kırgız-kaısaskıh ord ı stepeı. Peterbýrg, 1832. str. 170-178).
Jarǵyda: kisi óltirý, mertiktirý, áıeldi zorlaý, soqqyǵa jyǵý, qorlaý, urlyq isteý úlken qylmys dep eseptelgen. Kináliler jasaǵan qylmys deńgeıine saı ártúrli jazaǵa kesilgen. Bul jarǵyda «qanǵa qan» zańy saqtalǵan. Biraq bıler sotynyń eki jaqtyń kelisýi boıynsha jazany qun tóleýmen almastyrýǵa múmkinshiligi bolǵan. Al tómendegi jaǵdaılar oryn alsa, qylmysker ólim jazasyna kesilgen.
- Kóterilis, búlik shyǵarǵan kisilerge ólim jazasy buıyrylsyn;
- El múddesin satyp, opasyzdyq etkender ólim jazasyna buıyrylsyn;
- Jazyqsyz kisi óltirgender ólim jazasyna buıyrylsyn;
- О́zge bireýdiń áıelimen zınaqorlyq jasap, aq nekeni buzýshylar ólim jazasy buıyrylsyn;
- Soǵysta minetin, órede turǵan, tusaýly atty urlaǵan kisige ólim jazasy buıyrylsyn;
- Qudaıǵa til tıgizgeni anyqtalǵan jaǵdaıda ólim jazasy buıyrylsyn!
Budan basqa «Jeti jarǵyda» taǵy mynadaı nusqa-baptar da bizge jetip otyr:
- Tóbeleste mertik túrine qaraı tómendegishe múlikteı qun tólensin:
a. kózin shyǵarǵan kisi aıypqa qyzyn beredi, al qyzy joq bolsa, qyzdyń qalyńmalyn beredi.
á. tórt músheniń birin mertiktirgen kisi aıypqa at beredi.
- Ákesine qol jumsaǵan ul balany qara sıyrǵa teris otyrǵyzyp masqaralaǵan;
- Ata-anasyna daýysyn kótergen qyz balanyń jazasyn sheshesi sheshken;
- Hrıstıan dinin qabyldaǵan adamnyń mal-múlki tárkilengen.
Sondaı-aq jarǵynyń jekelengen nusqalary: orys ǵalymdary Iа.Gaverdovskıı, A.Levshın, N.Grodekov, L.A.Slovohotov, A.P.Chýloshnıkovtiń zertteýlerinde kezdesedi. Ásirese A.I.Levshınniń 1832 jyly jaryq kórgen «Qyrǵyz-qazaq nemese qyrǵyz-qazaq ordalary men dalasynyń sıpattamasy» eńbeginde, qazaqtar Paıǵambardy (s.ǵ.s) qurmettemegen adamdy «kápir» deıdi, ony azaptaýǵa, qarý qoldanýǵa bolatyny jaıly derekti keltire otyryp, ózi el aýzynan jınaǵan 34 nusqa-úzindini beredi:
«...Bul zańda eń basty bolyp qun tóleý tur, qanǵa – qan, janǵa – jan.
Urlyq, tonaý, zorlyq, zına jasaý – barlyǵynyń jazasy ólim.
Qaýlyǵa sáıkes óltirilgen adamnyń týystary qylmyskerdiń ózin óltirýge nemese dene múshesiniń jaraqat alǵan dál sol múshesin shaýyp tastaýǵa quqy bar. Degenmen, eki jaqtyń kelisýi boıynsha nemese bılerdiń sheshimi negizinde jaza jeńildetilýi múmkin. Sol kezde qylmysker tek belgilengen mólsherde qun tólep qutyla alady. О́ltirilgen bir kisiniń quny: er kisi úshin 1000 qoı, áıel kisi úshin 500 qoı. Dene jaraqaty úshin de óz qun mólsheri bar. Mysaly, bas barmaq 100 qoı, al shynashaq 10 qoı.
Sultan nemese qojany óltirse, týystaryna 7 eselengen qun tólenedi. Olarǵa aýyr sóz aıtylsa – 9 qoı, uryp-soqsa 27 qoı.
Áıeli óz kúıeýin óltirip, týystary keshirmese – ólim jazasy. Tek aıaǵy aýyr áıelderge ǵana bul úkim qoldanylmaıdy. Al kúıeýi óz áıelin óltirse, qun tóleý arqyly jazadan qutyla alady.
Eger áıel zańsyz nekeden týǵan nárestesin óltirse, jazasy tek ólim.
О́z-ózin óltirgenderdiń jerleý orny bólek.
Zorlaýdyń úkimi ólim, tek týystaryna qun tóleý arqyly ǵana qutyla alady. Eger zorlaýshynyń ózi jábirlegen áıelge (qyzǵa) úılenip, qalyńmalyn tólese, ólim jazasynan jáne qun óteýinen bosatylady.
Áıeldi renjitken adam odan keshirim suraýy mindetti. Keshirim berilmese, zorlyq kórsetý mólsherimen qun tóleıdi.
Qudaıǵa til tıgizýshi adamnyń aıybyn jeti kýáger rastasa, tas atyp óltiriledi.
О́zge dinge ótse, sol adam týystarynyń barlyq múlki alynady.
Áke-sheshesine qatty sóz aıtsa ne uryp-soqsa, ul balany qara sıyrǵa teris qaratyp otyrǵyzyp, aýyl aralatyp júrip, qamshynyń astyna alady. Al qyz balany ustap-baılap sheshesiniń qolyna tapsyryp, óz erkine beredi...» (A. Levshın. «Qyrǵyz-qazaq nemese qyrǵyz-qaısaq dalalarynyń sıpattamasy». 367-369-b).
Al jazýshy Aıan Nysanaly qurastyrǵan «Úsh paıǵambar» jınaǵynda:
ózine-ózi qol salǵandar bólek jerlensin!
Qudaıǵa til tıgizgen adam (jeti adam kýálik etse) taspen atyp óltirilsin!
Ata-anaǵa til tıgizgen uldy moınyna qurym kıiz baılap, qara sıyrǵa teris mingizip, aýyldy aınala shapqylatyp masqaralaıdy!
Moldanyń qatysýynsyz ósıet-muragerlik qabyldanbaıdy degen baptar bar («Dáýir» baspasy, 1992 j.154-b).
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazaq qoǵamyna otarlaýshylar tarapynan telingen jańa zań-zakon normalary túgeldeı «Jeti jarǵyda» kórsetilgen úkimdermen qaıshy kelip jatty. Tipti, keıbir tustarda halyq arasynda bolýy múmkin zınaqorlyq máselesin jańa nızam soty qalypty jaǵdaı retinde qarap, aıyp salýmen shektelý nemese qun tóleý máselesin zańdy dep tapty.
Jeti jarǵy úkimderine otarlaýshylar tarapynan shekteý qoıylǵan soń baıyrǵy qazaq bıleriniń daý sheshý ádebi men mádenıeti kelmeske ketip, paraqorlyq pen ádiletsizdikke keń jol ashyldy.
