Adamzattyń damýyn ilgeriletip, jedeldetken úlken sharanyń biri – EKSPO halyqaralyq kórmesi ekeni aıan. Osynaý uly bastamanyń jalǵasy bar-joǵy 15 jyldyń ishinde boı kóterip, qazaqtyń saıyn saharasynyń ásem bezendirilgen áshekeıli tájine aınalǵan jańa, jas Astanasynda ótedi degenge 20-25 jyl buryn kim sener edi? Eshkimniń de senýi múmkin emes edi.
Arman qylyp aıtqanyńnyń ózinde eshkim nana qoımas edi. Biraq múmkin emesti múmkin etken Jaratqannyń halqymyzdy jarylqaýy, odan keıin zamana úderisteriniń aldyńǵy legine umtylǵan qazaqtyń Qulagerdeı arman-qııaly desek bolady.
Adamzattyń damýyn ilgeriletip, jedeldetken úlken sharanyń biri – EKSPO halyqaralyq kórmesi ekeni aıan. Osynaý uly bastamanyń jalǵasy bar-joǵy 15 jyldyń ishinde boı kóterip, qazaqtyń saıyn saharasynyń ásem bezendirilgen áshekeıli tájine aınalǵan jańa, jas Astanasynda ótedi degenge 20-25 jyl buryn kim sener edi? Eshkimniń de senýi múmkin emes edi.
Arman qylyp aıtqanyńnyń ózinde eshkim nana qoımas edi. Biraq múmkin emesti múmkin etken Jaratqannyń halqymyzdy jarylqaýy, odan keıin zamana úderisteriniń aldyńǵy legine umtylǵan qazaqtyń Qulagerdeı arman-qııaly desek bolady.Al Qulagerdi baptap, júziktiń kózinen ótkerip otyrǵan Elbasy ekeni aıan.
XVIII ǵasyrdyń ekinshi jartysy tabıǵı ǵylymnyń ǵalamat tabystary men tehnıkalyq tamasha jetistikterge qol jetkizýmen bastaldy. Buǵan deıin álemdegi ár memleket óz betinshe damyp, búkil adamzattyń ozyq oılaryn bir orynda kórsetý sharasy joq edi. Eki-úsh ǵasyrdan beri jańa baǵytta óristi damyp kele jatqan ǵylym men adamzat múmkindikterine zer salǵan Anglııa patshaıymynyń kúıeýi Albert eldegi saýda-ónerkásip ókilderine halyqaralyq kórme uıymdastyryp, ótkerýdi usynǵan. Bul usynys kásipkerler men ǵalymdardyń, sondaı-aq, ónertapqyshtardyń qyzý qoldaýyna ıe boldy. Sondyqtan, alǵashqy halyqaralyq kórmeni, ony qarjylandyrýdy kásipkerler óz moınyna aldy.
Tarıhqa júginsek, eń alǵashqy dúnıejúzilik kórme Londondaǵy áıgili Gaıd-parkte 1851 jyly ótkizilgen. Ol «1851 jylǵy barlyq ulttar ónerkásipteri ónimderiniń uly kórmesi» degen atpen uıymdastyrylǵan. EKSPO ónerkásiptik revolıýsııanyń ózinshe bir qorytyndysy ispetti bolǵan. Kórmeniń basty zaly retinde belgilengen Hrýstal saraı adamzat qolynan shyqqan injý-marjandar qatarynda turady. Keremet demekshi, adamzat EKSPO arqyly ıe bolǵan keremetter az emes. 40 elden ákelingen 100 myńnan astam nysan qoıylǵan alǵashqy kórmeniń ózi álemdik tehnıkalyq jetistikterdiń sherýine aınalǵan. Mysaly, ónerkásiptik revolıýsııanyń tamasha tehnıkalyq tabysy – bý máshıneleri jurtshylyqqa sol Londondaǵy kórmede usynylǵan bolatyn.
Negizi EKSPO – halyqaralyq kórmelerdi baqylaý úshin qurylǵan memleketaralyq uıym. Onyń quramyna 160-qa jýyq memleket múshe. Bıýronyń shtab-páteri Parıj qalasynda ornalasqan. Halyqaralyq Konvensııa talaptaryna saı zań aıasynda jumys isteıdi. Negizinen, álemde bolyp jatqan jańalyqtardy, tyń óner týyndylaryn, ekonomıkalyq hám áleýmettik órleýdiń negizderin qamtıdy. Ásirese, sońǵy shyqqan tehnıkalyq buıymdardyń sıpattamasy, olardyń tanylýy, álem halyqtaryna taralýy mindetterin óz moınyna ala biledi.
Jalpy, dúnıejúzilik kórme degenimiz ındýstrııalandyrý men tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jetistikterdi jarııa etýge arnalǵan ashyq alań dep túsindirýge bolady. EKSPO kórmelerinde álemniń barlyq memleketi ózderiniń eń úzdik tehnologııalyq, ǵylymı, mádenı jetistikterin kórsetedi. Olar jahandyq damýdyń jańa kún tártibin qalyptastyrady. Kóp jylǵy tarıhy bar EKSPO kórmesi tehnıkalyq jáne tehnologııalyq jetistikterdi, sondaı-aq oǵan múshe elderdiń tarıhyn, dástúri men mádenıetin kórsetý úshin ótkiziledi. Bul kórme búkil álemdik qoǵamdastyqtyń jáne ony tamashalaýshy mıllıondaǵan adamnyń nazaryn ózine aýdaratyn iri oqıǵa. Budan bólek, EKSPO kórmesi ekonomıkalyq, áleýmettik, mádenı damýdyń jańa úrdisterin qalyptastyrý alańy qyzmetin atqarady.
Endi 1851 jylǵy kórmege qaıta oralar bolsaq, alǵashqy EKSPO kórmesin oıdaǵydaı ótkerý úshin arnaıy koroldik komıssııa quryldy. Ony hanzada Albert basqardy. Osy komıssııa ǵalamat sharanyń uıymdastyrylýy men oıdaǵydaı ótkizilýine jaýapty boldy. Sondaı-aq, Albert hanzada osy tuńǵysh kórmede alǵash ret halyqaralyq patent kelisimsharttaryn jasaý ıdeıasyn da usynǵan bolatyn. Al, Anglııa úkimeti kórmeden zattardyń urlanbaýyn, jáne ónertapqyshtardyń quqyqtary men ózderin barynsha qorǵaýǵa jan-jaqty qamdanyp jatty.
Sonymen, tuńǵysh EKSPO-1851 halyqaralyq kórmesin Anglııa patshaıymy Vıktorııa ashty. Ol kórmede sóılegen sózinde «Adamzattyń kemeldenýindegi uly jolda barlyq halyqtar aıanbaı qyzmet etsin!», degen uran kóterdi. Adamzat ıgiligi úshin kóterilgen urandy álemdegi ozyq oıly adamdardyń bári qoldady. Albert hanzada halyqaralyq kórme uıymdastyrý ıdeıasyn alǵash oılaǵanda-aq, onyń keremet jańalyqtarmen, tosyn tańǵaldyrýlarmen ótýin pikirlegen edi. Sondyqtan, EKSPO kórmesin ótkeretin jańa nysandardyń baıqaýyn jarııalady. Bul baıqaýda Djozefom Pakstonnyń mereıi ústem boldy. Ol kórmeniń basty ǵımaratyn hrýstal men temirden qurastyrýdy usynǵan bolatyn.
Kórmeniń áınek pen temirden qurastyrylǵan ǵımaratynyń bıiktigi 33 metrge jetti. Al uzyndyǵy 503 metrdi quraǵan. Shoıyn men áınekten qurastyrylǵan osynaý ǵalamat ǵımarat bar-joǵy jarty jylda salynyp bitken. Kórmeniń sımvolyna aınalǵan Hrýstal saraıy buǵan deıingi sáýlet óneriniń ǵajaıyptaryn basyp ozyp, sol dáýirdiń eń daryndy arhıtektorlaryn jańa óriske bastady. Keremet ǵımarattyń ishinde burqyldaǵan sýburqaqtar men aýa jeldetkishter kórmege kelgen mıllıondaǵan adamǵa tamasha kóńil kúı syılaıtyn.
Álemde alǵash ret uıymdastyrylǵan EKSPO-1851 halyqaralyq kórmesi adamzat aqyl-oıynyń keremet ekenin dáleldep berdi. Osy kórme sórelerinen oryn alǵan mehanıkalyq toqyma stanoktary men suıyqtyq arqyly qatty qysym beretin mashınalar, sondaı-aq mehanıkalyq desteleýshiler men úlken teleskoptar sol dáýirdiń kórermenderiniń bárin tańǵaldyrdy. Kórmede bularmen qatar, kúndelikti tutynatyn aýyl sharýashylyǵyna qajetti tehnıkalardyń da jańa túrleri de nazarǵa usynyldy. Sımenstiń elektrlik telegrafy da alǵash ret EKSPO-1851 kórmesinde adamzat ıgiligine jaratyldy. Jalpy aıtqanda, alǵashqy dúnıejúzilik kórmede azyq-túlikten bastap kıim-keshek, sondaı-aq, sol dáýirdegi adam balasyna qajetti qural-jabdyqtar men túrli salaǵa kerekti tehnıkalardyń alýan túri kórsetildi. Tipti, áskerı qarýlardyń da kóptegen nusqasy kópshiliktiń kózaıymyna aınaldy.
Sonymen, 1851 jyldyń 1 mamyrynda bastalǵan tuńǵysh kórme sol jyldyń 15 qazanyna deıin jalǵasty. Ony barlyǵy 6 mln. halyq qatysyp, tamashalaǵan. Onda barlyǵy 5084 nagrada berilgen. Olardyń 2039-yn aǵylshyn rasıonalızatorlary, qalǵan 3045-in shetelderden kelgen ónertapqyshtar alǵan. Kórmeden túsken mol paıdany hanzada Albert murajaılar men kitaphanalar, mektepter men jańa kórme zaldaryn salýǵa baǵyttady. Al uly kórme aıaqtalǵannan keıin Hrýstal saraıy qaıta buzylyp, jańa orynǵa – Londonǵa taıaý jerdegi Saıdenhem-Hıll eldi mekenine kóshirildi. Biraq 1936 jyldyń 30 qarashasy kúni tilsiz jaý Shyny saraıyn túgelimen kúlge aınaldyrdy. О́rttiń sebebin sol kúıi eshkim anyqtaı almady.
Alǵashqy órt sóndirý kóligi jetkende ǵımarat tolyǵymen otqa oranyp jatqan edi. Qoıý tútin alys qashyqtyqtan kórinip turdy. Jalyndy aýyzdyqtaýǵa 88 órt sóndirý kóligi men 1 myń adam jumyldyryldy. Palatadan úıine qaıtqan Ýınston Cherchıll: «Bul bútin dáýirdiń joıylýy», dep saraıdyń órtenip ketkeni týraly kúıinishpen aıtqan bolatyn. Hrýstal saraıy budan keıin qalpyna keltirilmedi. Al EKSPO kórmesi sodan beri Jer sharyn sharlap, ǵalamat ǵajaıyptardy dúnıege ákelýin jalǵastyrýda.
Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».
